Úthaginn, kolefnið og loftslagið

Deildarforseti við Landbúnaðarháskóla Íslands segir að stjórnvöld verði að grípa kostaboð sem landsliðið í landnýtingu hefur sett fram og stórefla um leið þekkingu á kolefnisbúskap Íslands.

Auglýsing

Stór hluti Íslands, eða alls um 53% lands­ins, telst vera úthagi. Þetta eru gróin eða hálf­gróin svæði sem ekki eru brotin til rækt­unar en iðu­lega nýtt til beit­ar. Hlut­fall úthaga sem líka má kalla mólendi er óvenju­lega hátt hér­lend­is. Ann­ars staðar í Evr­ópu er yfir­borðið lands­ins yfir­leitt akur eða skógur en víð­feðm úthaga­svæði eru aftur á móti algeng á þurrka­svæðum jarð­ar. Á Íslandi er ræktað land eins og eyjar í víð­áttu úthag­ans meðan því er öfugt farið víð­ast ann­ars staðar í Evr­ópu.

Moldin er mik­il­vægur þáttur flestra vist­kerfa. Hún er, eins og vatn og and­rúms­loft­ið, ein af und­ir­stöðum lífs á jörð­inni, í senn búsvæði ótelj­andi líf­vera, beður og rót­festa fyrir gróð­ur­inn, geymsla og upp­spretta nær­ing­ar­efna. Moldin varð­veitir meðal ann­ars og miðlar kolefni (C) sem er límið í líf­keðj­unni og allir þekkja nú sem lykil­efni í óða­hlýnun and­rúms­lofts­ins. 

Við Íslend­ingar höfum ekki farið vel með þessar auð­lindir okk­ar, úthag­ann og mold­ina, sum­part vegna van­þekk­ingar en líka þrátt fyrir betri vit­und – það er önnur saga. 

Stað­an 

Athygli og aðgerðir vegna upp­söfn­unar kolefnis í and­rúms­loft­inu á formi koltví­sýr­ings (CO2) hafa hingað til fyrst og fremst beinst að þeim þætti sem teng­ist beinum umsvifum manna, þ.e. sam­göng­um, land­bún­aði, stór­iðju og úrgangslos­un. Lofts­lags­bók­haldið hefur líka lagt meg­in­á­herslu á þessa þætti. Þó hefur lengi verið vitað að mikið magn kolefnis losnar úr mold undir fram­ræstu, ofbeittu og öðru rösk­uðu landi. Athygli alþjóða­sam­fé­lags­ins bein­ist nú æ meira að þessum þætti og Evr­ópu­sam­bandið hefur sett fram kröfu um að losun frá landi verði talin fram með býsna nákvæmum hætti æi opin­beru bók­haldi lands­ins. 

Og hvar stöndum við gagn­vart þeirri kröfu? Á und­an­förnum ára­tugum hefur margt verið gert og umtals­verðrar þekk­ingar aflað um nýt­ingu lands­ins, kolefn­is­bú­skap þess, áhrif fram­ræslu á los­ung gróð­ur­húsa­loft­teg­unda og hverju end­ur­heimt land­gæða, svo sem með vist­heimt eða ræktun skóga, getur skil­að. Samt eru enn fyrir hendi mjög stór þekk­ing­ar­göt – jafn­vel óhætt að segja risa­vaxin – sem nauð­syn­legt er að fylla í til þess að hægt verði að bæta land­nýt­ingu á Íslandi, draga úr losun kolefnis frá land­inu, upp­fylla þær lofts­lags­skuld­bind­ingar sem við höfum und­ir­geng­ist gagn­vart Evr­ópu og ekki síst eigin mark­mið um kolefn­is­hlut­leysi Íslands árið 2040.

Auglýsing
Í bók­haldi Íslands til lofts­lags­samn­ings Sam­ein­uðu þjóð­anna árið 2018 var upp­gefin losun Íslands á gróð­ur­húsa­loft­teg­undum sam­tals 4.800 kt (kílótonn) CO2 ígilda (kolefn­isí­gildi eru umreiknuð gildi sem taka til fleiri gróð­ur­húsa­loft­teg­unda en bara koltví­sýr­ings). Þessi 4.800 kt  CO2 ígilda eru losun vegna beinna umsvifa manna, þ.e. vegna sam­gangna, land­bún­að­ar, iðn­að­ar­ferla og úrgangslos­unar eins og fyrr er lýst. Losun frá fram­ræstu vot­lendi, sem ekki hefur verið form­legur hluti bók­halds­ins hingað til, hefur verið metin á um 8.400 kt CO2, sem er tvö­falt magn þess sem losnar vegna mann­legra umsvifa. Lögð skal áhersla á að í þessum tölum er heil­mikil óvissa og ekki ríkir um þær full sátt. 

Nokkrar til­raunir hafa verið gerðar til að meta kolefn­islosun frá þurrum úthaga byggðar á til­tækri þekk­ingu. Mun­ur­inn á þrengsta og víð­asta mati sem komið hefur út úr þeim útreikn­ingum er yfir  tutt­ugu­faldur eða frá 2.000 upp í 45.000 kt CO2 ígilda á ári. Þetta sýnir í hnot­skurn hve lítið við vitum í raun um kolefn­is­bú­skap þessa gríð­ar­stóra hluta lands­ins.  Mik­ill munur á ofan­greindum mats­tölum stafar fyrst og fremst af mis­mun­andi for­sendum sem menn gefa sér um losun ólíkra land­gerða og ástand þeirra með til­liti til jarð­vegs­rofs o.fl. þátta – land sem er rofið losar kolefni meðan vel­gróið land bindur það. Ofbeitt land missir einnig smám saman kolefn­is­forða sinn. Til að fá áreið­an­lega tölu um heild­ar­losun eða bind­ingu þarf til við­bótar við upp­lýs­ingar um ástand að vita heild­ar­flat­ar­mál ólíkra land­gerða. Þessar upp­lýs­ingar vantar að stórum hluta. 

Tutt­ugu­föld óvissa um losun kolefnis frá íslenskum úthaga er æpandi þekk­ing­ar­gat og end­ur­speglar því miður að ein­hverju leyti áhuga­leysi þeirra sem um hafa véla. Það er afar brýnt að þessu áhuga­leysi linni og að losun frá úthaga verði kort­lögð með ítar­legum hætti; þekk­ing  er grunnur aðgerða til að minnka losun og til að mót­væg­is­að­gerðir séu mark­viss­ar. Rann­sóknir á kolefn­is­bú­skap lands­ins eru ekki fok­dýr geim­vís­indi en krefj­ast vissu­lega yfir­legu og nákvæmni sem hentar vel dokt­or­snemum undir leið­sögn sér­fræð­inga. Þekk­ing á kolefn­is­bú­skap er nauð­syn­leg grunn­þekk­ing sem rann­sókna­sjóðum finnst yfir­leitt ekki spenn­andi að styrkja. Þess vegna þarf sér­stakt fjár­magn frá hinu opin­bera til í að vinna þessar rann­sókn­ir.  

Okkar til­gáta er að bind­ing kolefnis í mold og gróðri ásamt sam­drætti í losun frá fram­ræstu vot­lendi og úthaga – að ógleymdum mann­legum umsvifum – geti verið það mikil að unnt sé á fáum árum að ná kolefn­is­hlut­leysi fyrir allt Ísland. Sam­hliða yrði unnt að kolefn­is­jafna starf­semi er lýtur að nýt­ingu lands­ins, m.a. fram­leiðslu land­bún­að­ar­af­urða með búfé.

Átaks er þörf

Land­bún­að­ar­há­skóli Íslands, Land­græðslan og Skóg­ræktin lögðu á síð­asta hausti – eftir vel heppnað mál­þing um sama efni –  fyrir umhverf­is- og auð­linda­ráð­herra og tals­konu rík­is­stjórn­ar­innar í lofts­lags­mál­um, fjarska hóf­lega áætlun sem færi langt með að stoppa í það stóra þekk­ing­ar­gat sem tíundað er hér að ofan. Átakið mundi meðal tryggja þjálfun þriggja nýrra sér­fræð­ing (nýdokt­ora) á sviði land­nýt­ing­ar, stór­efla inn­viði til jarð­vegs­rann­sókna og skila af sér kolefn­is­forða­korti og -los­un­ar­korti af Íslandi. Með þannig tól að vopni væri hægt að stýra land­bóta­að­gerðum með mark­vissum hætti og fara í land­græðslu- og vist­heimt­ar­að­gerðir þar sem þeirra er mest þörf og mest von um skjótan árang­ur. Ofan­greind áætlun mundi kosta rík­is­sjóð 40–60 millj­ónir á ári í fjögur til fimm ár, eftir því hve vel yrði í lag­t. 

Við höfum lagt áherslu á að átakið skili nýrri sér­fræði­þekk­ingu. Það er mik­il­vægt því margir þeirra vís­inda­manna sem mest hafa feng­ist við rann­sóknir tengdar land­nýt­ingu eru að nálg­ast eft­ir­launa­ald­ur. Átakið mun líka stór­efla alla inn­viði til rann­sókna á svið­inu –verða grunnur að sam­eig­in­legu kolefn­is­setri ofan­greindra stofn­ana og fleiri. Þá hafa við­kom­andi stofn­anir lofað vinnu­fram­lagi vís­inda­manna sinna til verk­efn­is­ins. Mik­il­vægt er að ábyrgðin og stjórn verk­efn­is­ins falli ekki á sömu stofn­anir og sjá um fram­kvæmdir og eft­ir­lit með land­nýt­ingu. Háskóla­sam­fé­lagið þarf að vera í leið­andi stöðu til að tryggja trú­verð­ug­leika og þjálfun dokt­or­snema.

Und­ir­tektir ráða­manna við ofan­greindu til­boði hafa ein­kennst af kurt­eislegri tor­tryggni og hafa litlu sem engu skilað hingað til. Bent hefur verið á sam­keppn­is­sjóði en eins og þegar hefur verið nefnt falla  rann­sóknir á kolefn­is­forða og kolefn­is­flæði illa að mark­miðum sjóð­anna. Þegar hið opin­bera þarf á til­teknum upp­lýs­ingum að halda hefur sýnt sig að ekki er hægt að treysta á sam­keppn­is­sjói til að afla þeirra. Sjóð­irnir geta aftur á móti komið að tengdum rann­sóknum sem falla betur að mark­miðum þeirra.  

Von­andi bera stjórn­völd gæfu til þess að grípa ofan­greint kosta­boð lands­liðs­ins í land­nýt­ingu á lofti og þannig stór­efla þekk­ingu okkar á kolefn­is­bú­skap Íslands – án þeirrar þekk­ingar verður erfitt að skila full­nægj­andi kolefn­is­bók­haldi til alþjóða­sam­fé­lags­ins eða færa sönnur á fyr­ir­hug­aða kolefn­is­jöfnun Íslands.

Höf­undur er deild­ar­for­seti við Land­bún­að­ar­há­skóla Íslands. 

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Lilja D. Alfreðsdóttir er mennta- og menningarmálaráðherra.
Menntamálaráðuneytið synjar Kjarnanum um aðgang að lögfræðiálitunum sem Lilja aflaði
Mennta- og menningarmálaráðuneytið neitar að afhenda Kjarnanum lögfræðiálitin sem Lilja D. Alfreðsdóttir aflaði í aðdraganda þess að hún ákvað að stefna skrifstofustjóra í forsætisráðuneytinu til að fá úrskurði kærunefndar jafnréttismála hnekkt.
Kjarninn 3. júlí 2020
Róbert Marshall, upplýsingafulltrúi ríkisstjórnarinnar.
Marshall-aðstoð ríkisstjórnarinnar orðin ótímabundin
Róbert Marshall hefur verið ráðinn ótímabundið í stöðu upplýsingafulltrúa ríkisstjórnarinnar, en áður hafði hann verið ráðinn tímabundið í stöðuna til þriggja mánaða.
Kjarninn 3. júlí 2020
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir
Skiljum ekkert eftir – Fötin og tískan
Kjarninn 3. júlí 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Staðfest: Íslendingar þurfa í sóttkví við komuna til landsins
Heilbrigðisráðherra hefur fallist á tillögu sóttvarnalæknis um að Íslendingar og aðrir sem búsettir eru hér þurfi að fara aftur í skimun 4-5 dögum eftir komu til landsins og vera í sóttkví þangað til niðurstaða fæst.
Kjarninn 3. júlí 2020
Þörf á öflugra eftirliti af hálfu hins opinbera varðandi málefni erlends vinnuafls
Samkvæmt nýrri skýrslu Rannsóknamiðstöðvar ferðamála um aðstæður erlends starfsfólks í ferðaþjónustu er árangursríkasta leiðin til að stöðva alvarleg brot í geiranum að stoppa upp í göt í lögum og efla eftirlit opinberra stofnana.
Kjarninn 3. júlí 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir tók við sem dómsmálaráðherra í september í fyrra. Líkur eru á að hún muni hafa skipað fjóra nýja dómara við Hæstarétt á fyrsta ári sínu sem ráðherra.
Tveir dómarar við Hæstarétt óska lausnar
Fimm dómarar við Hæstarétt hafa óskað lausnar úr starfi á innan við einu ári. Samsetning réttarins hefur því breyst gríðarlega mikið á skömmum tíma. Af þeim sjö sem munu mynda réttinn í nánustu framtíð munu fjórir hafa verið skipaðir frá því í desember.
Kjarninn 3. júlí 2020
Fyrrum eigendur Mjólku vilja skaðabætur frá Mjólkursamsölunni
Stofnendur og fyrrum eigendur Mjólku fara fram á að MS viðurkenni skaðabótaskyldu vegna samkeppnisbrota sem hafi leitt til þess að Mjólka fór í greiðsluþrot. Brot MS hafa verið staðfest fyrir dómstólum og fyrirtækið greitt sektir vegna þeirra.
Kjarninn 3. júlí 2020
Þrettán manns með virk smit á Íslandi – allir í ein­angr­un
Tvö sýni greindust jákvæð við landamæraskimun í gær og þrjú innanlands og eru viðkomandi í einangrun. Alls eru nú 13 manns með virk smit á Íslandi og eru þau öll í einangrun.
Kjarninn 3. júlí 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar