Af sykurpúðum

Þórólfur Matthíasson prófessor segir að rýmkandi ákvarðanir í sóttvörnum og um opnun landamæra virðast hafa verið teknar á grundvelli þrýstings hagsmunagæslumanna og þröngra hagsmuna umbjóðenda þeirra, ekki á grundvelli hagræns uppgjörs.

Auglýsing

Í frægri til­raun lögðu sál­fræð­ingar við Stan­ford háskóla eft­ir­far­andi þraut fyrir börn á leik­skóla­aldri: Barnið kom inn í her­bergi þar sem fyrir voru stóll, borð, diskur með girni­legu sæl­gæti (syk­ur­púða), auk stjórn­anda til­raun­ar­inn­ar. Stjórn­and­inn sagði barn­inu að hann þyrfti að skreppa frá. Barn­inu var jafn­framt sagt að það mætti eiga og borða sæl­gæt­ið. Enn­fremur að ef sæl­gæt­is­mol­inn væri óhreyfður þegar stjórn­and­inn kæmi til baka (eftir 15 mín­út­ur) myndi öðrum mola verða bætt við. Nið­ur­stöður til­raun­ar­innar voru þær að um þriðj­ungur barna sem tók þátt fékk 2 sæl­gæt­is­mola. 

Meiri­hlut­inn, tvö af hverjum þremur börn­um, höfðu ekki þraut­seigju eða sjálfs­stjórn til að bíða þó í boði væri tvö­földun ávinn­ings. End­ur­teknar til­raunir hafa gefið sömu nið­ur­stöðu. Síðan hafa sál­fræð­ingar eytt miklu púðri í að skýra skap­gerð, bak­grunn og upp­eldi þeirra barna bíða eftir seinni mol­anum og borið saman við sömu eig­in­leika hinna sem láta sér nægja einn mola „strax“. Skal það ekki rakið frekar í bili. En þann lær­dóm má af til­raun­inni hafa að mann­fólk­inu er ekki áskapað að neita sér tíma­bundið um glaðn­ing, jafn­vel þó ávinn­ingur af frest­un­inni sé ríku­legur (100% ávöxtun á 15 mín­út­u­m). Sú hugsun að það geti verið hag­stætt að neita sér um eitt­hvað gott í dag ef meir gæði eru í boði síðar er lærð, ekki með­fædd.

Auglýsing
Því er þetta rifjað upp að Covid-19 býður upp á syk­ur­púða-til­raun í breyttu formi og á áður óþekktum skala. Með því að beita tak­mörk­unum á fjölda þeirra sem geta komið saman í opin­beru rými og með því að fyr­ir­skipa „sam­skipta­fjar­lægð“ (social distancing) er hægt að „fletja kúr­f­una“ og draga mjög úr áhrifum far­sótt­ar­innar á líf og heilsu heilu þjóð­anna. En rétt eins og á sér stað í syk­ur­púða­til­raun­inni sem lýst var að framan kemur ávinn­ing­ur­inn af að beita sam­skipta­fjar­lægð og sam­komu­banni ekki í ljós fyrr en eftir ákveð­inn bið­tíma. Og lok­aður bar eða mat­sölu­staður sem lokar mat­salnum skapa hvorki tekjur fyrir eig­and­ann eða neyslu­á­nægju fyrir neyt­and­ann. Af þessu getur orðið óþol og pirr­ing­ur: Við­skipta­vina­hóp­ur­inn (eða a.m.k. hluti hans) er til­bú­inn til að borða og drekka, fara í lík­ams­rækt, láta klippa sig. Og þá velta eig­endur (eða tals­menn veit­inga­grein­ar­inn­ar, lík­ams­rækt­ar­greinar­inn­ar, hót­el­anna, flug­fé­lag­anna) fyrir sér rétt eins og leik­skóla­börnin í Stan­fordtil­raun­inni: Af hverju ekki að hunsa sam­skipta­fjar­lægð og sam­komu­bann og borða syk­ur­púð­ann strax? Hann er þarna núna! Rétt er að halda því til haga að eig­endur þeirra fyr­ir­tækja sem verða fyrir barð­inu á sam­skipta­fjar­lægð­ar­reglu eru ekki að sækj­ast eftir gróða og sæl­gæti, þeir vilja forð­ast tap. En vand­inn er sá að það tap sem má forða á fyrstu stigum stig­mögn­unar far­sóttar er svo marg­falt minna en það tap sem má forða tak­ist að „fletja kúr­f­una“ og koma í veg fyrir útbreiðslu veirunnar sam­kvæmt veld­is­vaxt­ar­for­múlu.

Hvað skal gera þegar eðl­is­á­vísun og með­fædd við­bragðs­mynstur knýr marga til að valda sér og öðrum tjóni? Gott for­dæmi, upp­lýs­ing, kennsla og fræðsla auk laga­boða eru þau tæki sem notuð eru. Kristnum er kennt að breyta eins og frels­ari þeirra breytti (þó sumum gangi það illa), reynt er að kenna börnum og ung­lingum að spara og fjár­festa (fjár­mála­læsi). Laun­þegum og sjálf­stætt starf­andi er skylt sam­kvæmt laga­boði að leggja umtals­verðan hluta tekna í líf­eyr­is­sjóð, enda sýnir syk­ur­púða­til­raunin að ótryggt er að treysta því að ung­lingar hugsi til elli­ár­anna.

Til­rauna­sál­fræð­ing­arnir í Stan­ford fylgd­ust með atferli þátt­tak­end­anna í syk­ur­púða­til­raun­inni eftir að stjórn­and­inn fór úr her­berg­inu á sjón­varps­skjá. Eins og við mátti búast reyndu margir þátt­tak­enda bæði að borða syk­ur­púð­ann og geyma hann með því að taka örlitla flís. Þeim sem lengst komst tókst að borða megnið af púð­anum en skilja „skurn“eftir svo það leit út fyrir að ekki hefði verið hreyft við sæl­gæt­inu!

Í bar­áttu við drep­sótt grípa margir til svip­aðra aðferða og reyna að sann­færa stjórn­völd um að það sé í lagi að und­an­þiggja þeirra rekstur frá ákvæðum um sam­skipta­fjar­lægð og sam­komu­bönn. Að ekki þurfi að taka sýni af öllum sem koma erlendis frá, að ekki þurfi að íþyngja með greiðslu fyrir sýna­töku, að ekki sé neinn munur á að loka öld­ur­húsum og veit­inga­húsum klukkan ell­efu að kvöldi eða tólf að kvöldi (eða eitt að nóttu eða....). Þetta er full­orð­ins­að­ferðin við að borða flís af syk­ur­púð­anum í þeirri von að það skaði ekki ávinn­ing­inn sem gæti orð­ið.

Auglýsing
Í bar­áttu við drep­sótt þarf að beita öllum brögð­unum í bók­inni ef vel á að takast. Gott upp­lýs­inga­flæði frá sótt­varn­ar­yf­ir­völdum og góðar til­lögur almanna­varn­ar­yf­ir­valda duga skammt ef rík­is­stjórn og póli­tískir áhrifa­menn tala við­brögðin niður eins og dæmin sanna. Það þarf stað­festu og skýra sýn og skiln­ing til að standa gegn öllum hags­muna­að­il­unum sem vilja fá smá flís af syk­ur­púð­an­um, bara smá rýmkun á regl­um, bara smá fleiri erlenda ferða­menn, bara smá lengri opn­un­ar­tíma, bara smá rýmri fjölda­reglur fyrir sam­kom­ur.

Reynsla síð­ustu daga sýnir svart á hvítu að eft­ir­láts­semi gagn­vart sam­skipta­fjar­lægð og smit­vörnum er fljót að verða kostn­að­ar­söm. Nú virð­ist sem rýmkun á skimun­ar­skyldu á landa­mærum Íslands geti sett stórt strik í reikn­ing­inn þegar kemur að skóla­haldi í haust. Sömu­leiðis er lík­legt að ótíma­bær og/eða of víð­tæk opnun landamæra dragi mjög úr mögu­leikum fyrir tón­leika­hald, leik­hús og aðrar fjölda­sam­komur sem fyrst og fremst eru sóttar af inn­lendum neyt­end­um. Ákvarð­anir um beit­ingu sam­skipta­fjar­lægðar og sam­komu­tak­mark­ana og skimun á landa­mærum voru, að því er virð­ist, teknar á grund­velli þrýst­ings hags­muna­gæslu­manna og þröngra hags­muna umbjóð­enda þeirra. Ekki á grund­velli hag­ræns upp­gjörs á kostn­aði og ábata. Nágrannar okkar í Nor­egi létu vinna slíkt upp­gjör í apríl s.l. Þar kom fram að mestu skiptir að halda útbreiðslu niðri og kom­ast hjá að loka skólum og leik­skólum vegna þess hversu hamlandi slíkar lok­anir eru á atvinnu­lífið almennt. Íslensk stjórn­völd þekkja til þeirrar vinnu en hafa ekki látið vinna til­svar­andi álits­gerð mér vit­an­lega. Það er skaði því hugs­an­lega hefði nið­ur­staða slíkrar vinnu haft áhrif. Kannski værum við ekki að velta fyrir okkur að Zoom-væða skóla­kerfið annað miss­erið í röð, hver veit?

Höf­undur er pró­­­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands. 

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Hér sést annar mannanna vera leiddur inn í héraðsdóm eftir handtöku í september.
Búið að birta ákæru gegn tveimur mönnum fyrir að skipuleggja hryðjuverk
Í september voru tveir menn handteknir grunaðir um að hafa ætlað að fremja hryðjuverk á Íslandi. Þeir eru taldir hafa ætlað að ráðast að Alþingi og nafngreindum stjórnmálamönnum. Búið er að birta lögmönnum þeirra ákæru.
Kjarninn 9. desember 2022
Litla-Sandfell stendur um 95 metra upp úr Leitahrauni í Þrengslunum.
Náma í Litla-Sandfelli veldur „miklum neikvæðum umhverfisáhrifum“
Skipulagsstofnun telur Eden Mining vanmeta umhverfisáhrif námu í Litla-Sandfelli. Að fjarlægja fjall velti upp þeirri hugmynd „hvort verið sé að opna á þá framtíðarsýn að íslenskar jarðmyndanir verði í stórfelldum mæli fluttar út til sementsframleiðslu“.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fullyrt að stjórnvöld hafi breytt reglugerð til að aðstoða Pussy Riot eftir beiðni Ragnars
Mikil leynd hefur ríkt yfir því hverjir hafa fengið útgefin sérstök íslensk vegabréf á grundvelli reglugerðarbreytingar sem undirrituð var í vor. Nú er fullyrt að hennii hafi verið breytt eftir að Ragnar Kjartansson leitaði til Katrínar Jakobsdóttur.
Kjarninn 9. desember 2022
Guðbjörg Matthíasdóttir, er stærsti einstaki eigandi Þórsmerkur og Árvakurs ásamt börnum sínum. Hún settist í stjórn félaganna fyrir skemmstu.
Prentsmiðjan og skuldir Árvakurs við hana færðar úr útgáfufélagi Morgunblaðsins
Í lok september var ákveðið að færa prentsmiðjuna Landsprent út úr Árvakri og til móðurfélagsins Þórsmerkur. Með fylgdu skuldir Árvakurs við tengdan aðila, Landsprent, upp á 721 milljón króna. Hlutafé í móðurfélaginu var aukið um 400 milljónir króna.
Kjarninn 9. desember 2022
Aðgerðirnar sem lagðar eru til af ríkisstjórninni til þess að hafa auknar tekjur af umferð bera vott um úrræðaleysi og skammsýni, segja hagsmunasamtök bílgreinarinnar, sem telja notkunargjöld styðja betur við orkuskipti í samgöngum.
Hver ekinn kílómetri á rafbíl kosti sex krónur í stað annarra gjalda
Samtök verslunar og þjónustu og Bílgreinasambandið vilja sjá nýtt notkunargjald leggjast á akstur bíla sem ganga fyrir rafmagni eða vetni, í stað þess að vörugjöld og bifreiðagjöld á þessa bíla hækki eins og gengið er út frá í fjárlagafrumvarpinu.
Kjarninn 8. desember 2022
Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Leggja til að fjölskyldur sem ekki var hægt að senda úr landi fái dvalarleyfi
Útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra er komið úr nefnd, nánast óbreytt. Stjórnarflokkarnir leggja til bráðabirgðabreytingu um að nokkur hópur fólks með börn, sem ekki var hægt að senda úr landi vegna veirufaraldursins, fái dvalarleyfi hérlendis.
Kjarninn 8. desember 2022
Ketill Sigurjónsson
Fallið vindmastur Orkuveitu Reykjavíkur
Kjarninn 8. desember 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar