Nýtt almannatryggingakerfi

Haukur Arnþórsson stjórnsýslufræðingur segir að almannatryggingakerfið þurfi að laga sig að nýjum veruleika þar sem tæknin eyðir fleiri störfum en hún myndar.

Auglýsing

Fjórða iðn­bylt­ingin er að frelsa fólk frá vinnu og erf­iði. Ef allir hafa í fram­tíð­inni sam­fellda atvinnu á vinnu­mark­aði alla ævina (við það sama) mun þjóð­fé­lagið mögu­lega hafa minna til skipt­anna en ann­ars væri. Sköpun auð­æfa felst í nýsköpun og nýrri þekk­ingu, end­ur­menntun og sveigj­an­leika á vinnu­mark­aði, að ónefndum listum - þar sem ný hugsun og sköpun er fram­kvæmd með sjálf­virkni, í sýnd­ar­veru­leika og með sjálf­boða­liða­starfi - en ekki með launa­vinnu einni og sér. Í þeirri sköpun eyðir tæknin fleiri störfum en hún mynd­ar, þótt hún myndi ný störf í tækni­geir­anum og jafn­vel fyrir mennta­menn almennt. Í stað eða sam­hliða kröfu um atvinnu kemur krafa um vel­ferð fyrir alla á síbreyti­legum vinnu­mark­aði. Almanna­trygg­inga­kerfið þarf að laga sig að nýjum veru­leika.

Atvinnu­leysi blasir við tug­þús­undum Íslend­inga með til­heyr­andi fátækt­ar­gildru. Ekki eru miklar líkur á að allir fái atvinnu aft­ur. Fyrst og fremst er það vegna auk­inna áhrifa fjórðu iðn­bylt­ing­ar­inn­ar: að sjálf­virkni­væð­ing hefur stór­auk­ist í veiru­far­aldr­inum – hún verður ekki tekin til baka, hún er hluti af langvar­andi og yfir­stand­andi þró­un. Nokkur hluti nýsköp­unar snýst um að leysa manns­hönd­ina af hólmi, segja má að hvert nýtt tækni­starf taki lítið brot af öðru starfi. Það þarf einnig að fækka fólki í mörgum stórum geirum með end­ur­skipu­lagn­ingu – af mörgum ástæð­um, en m.a. vegna þess að kerfi, ferlar og vinnu­brögð eru óskil­virk og starfs­fólk hefur ekki end­ur­menntað sig - til að þeir taki minna til sín og þjóni bet­ur.

Sá sem vill aukna mennt­un, nýsköpun og aukna tækni­væð­ingu – sem er lyk­ill­inn að auk­inni þjóð­ar­fram­leiðslu og auk­inni vel­sæld allra – hann hlýtur líka að vilja að óarð­bær og úrelt störf hverfi; fækka störf­um. Það verður ekki bæði sleppt og hald­ið.

En hvað er starf? Kannski þarf að skil­greina hug­tök upp á nýtt. Tala má um að störf á vinnu­mark­aði séu launa­vinna, en störf utan vinnu­mark­aðar má kalla fram­lag. Fram­lög geta verið við list­sköp­un, fræði­mennsku, frí­stunda­gróð­ur­setn­ingu, björg­un­ar­störf, barnapöss­un, heim­il­is­hald, í íþrótt­um, í stjórn­málum og í hverju því gagn­legu starfi sem fólk tekur að sér. Hér er ekki síst átt við sjálf­boða­vinnu. Reikna má með að fram­lög af þessu tagi séu arð­bær fyrir þjóð­fé­lag­ið, enda þótt þau séu ekki launa­vinna. 

Við erum að tala um tvö kerfi með and­stæðar for­send­ur: (i) á vinnu­mark­aði skapar vinnan verð­mætin og vel­ferð heim­il­anna, en (ii) utan vinnu­mark­aðar kemur vel­ferðin á und­an; hún skapar síðan verð­mæti af ýmsum toga með ýmsum nýjum fram­lögum líf­eyr­is­þeg­anna.

Ævi­tíma­bilin

Flest félags­leg kerfi, kjara­samn­ingar og laga­regl­ur, miða við að ævinni sé skipt í þrjú tíma­bil, auk æsku: fyrst til mennt­un­ar, síðan til vinnu á vinnu­mark­aði í um 40 ár og loks ævi­kvöldi utan vinnu­mark­að­ar. Engin laun eru í boði utan vinnu­mark­að­ar, en nokkur stuðn­ings­kerfi og lán (náms­lán).

Auglýsing
Nú þegar er þessi tíma­bila­skipt­ing orðin óraun­hæf. Ljóst er að menntun og símenntun er ævi­langt verk­efni og lyk­il­inn að vel­gengni á vinnu­mark­aði er að hafa nýja þekk­ingu – ekki endi­lega að hafa háskóla­próf – heldur að hafa nýja þekk­ingu og færni sem nútíma vinnu­brögð krefj­ast. Þannig munu margir eiga fleiri en einn starfs­feril þegar sú starf­semi sem þeir fyrst mennt­uðu sig til breyt­ist eða úreld­ist.

Sam­hliða þess­ari tíma­bila­skipt­ingu, sem er þó enn mik­il­væg regla í sam­fé­lag­inu, þarf að miða við aðrar for­sendur gagn­vart almanna­trygg­ingum - sem er milli þeirra sem eru á vinnu­mark­aði og eru utan hans.

Ekki þurfa endi­lega að gilda önnur kerfi fyrir þá sem fara af vinnu­mark­aði vegna hás ald­urs en fyrir aðra sem falla af vinnu­mark­aði til styttri eða lengri tíma fyrr á ævinni. Það má nota sama félags­lega örygg­is­net­ið.

Sem stendur eru 100-120 þús. manns utan vinnu­mark­aðar og 160-180 þús. manns á vinnu­mark­aði: eldri borg­ar­ar, 40 þús.; öryrkjar, 15 þús.; náms­menn 18 ára og eldri, 36 þús.; atvinnu­laus­ir, 20 þús.; sjálf­stætt starf­andi, óþekkt tala og skjól­stæð­ingar sveit­ar­fé­laga, 6 þús. (byggt á gögnum Hag­stof­unnar og Vinnu­mála­stofn­un­ar).

Utan vinnu­mark­aðar eða innan

Stjórn­málin hafa sýnt kjörum þess fólks sem er utan vinnu­mark­aðar ótrú­legt fálæti. Verka­lýðs­hreyf­ing­in, Alþýðu­flokk­ur­inn og aðrir vinstri flokkar höfðu áhuga á kjörum þess­ara hópa fyrr á árum (og raunar hafði Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn verka­lýðs­arm) og almanna­trygg­inga­kerfi var komið á í full­burða mynd 1946 (fyr­ir­renn­ari þess var frá 1936). 

Mik­il­vægt að er nýtt almanna­trygg­inga­kerfi taki til allra þeirra hópa sem standa utan hins hefð­bundna vinnu­mark­að­ar. Þá á ég við (i) eldri borg­ara, (ii) öryrkja, (iii) náms­menn, (iv) atvinnu­lausa, (v) sjálf­stætt starf­andi fólk án fastra tekna (t.d. lista­menn, fræði­menn) og (iv) aðra, þar með talin oln­boga­börn sam­fé­lags­ins, sem nú eru að mestu leyti á fram­færi sveit­ar­fé­laga. Öll núver­andi kerfi fyrir þessa hópa hverfi – og ekki síður þær viða­miklu opin­beru stofn­anir sem hafa blásið út í kringum þá.Mynd 1: Hringrás atvinnumarkaðarins: Almannatryggingar taki til fólks sem er í rauðu boxunum

Á mynd eitt kemur fram að þeir sem verða utan vinnu­mark­aðar geta kom­ist beint á hann aft­ur, annað hvort með eigin dugn­aði og frum­kvæði, kannski með skap­andi hugsun – eða með því að end­ur­mennta sig. Það er mik­il­vægt að menn geti flust milli hlut­verka í vinnu­mark­aðs­mód­eli fram­tíðar og að hvatar beini fólki í réttar átt­ir. Átt er við að atvinnu­laus­ir, öryrkjar og aðrir án fastra atvinnu­tekna, en með lítið eða ekk­ert skerta starfs­getu - geti farið í nám, einkum tækni­nám – sem kemur þeim aftur á vinnu­markað og í þá stöðu að auka þjóð­ar­fram­leiðslu – og fá góð laun.

Stærsti hvat­inn þarf að vera að kom­ast á vinnu­markað aft­ur: störf þurfa að vera það verð­mæt að þau standi undir bættum laun­um. Upp­hæðir í krónum skipta miklu máli alls staðar í þessu mód­eli og hvernig hver hópur getur bætt stöðu sína.

Nýtt almanna­trygg­inga­kerfi (fram­tíð­in)

Hér er gerð til­laga um að eitt kerfi almanna­trygg­inga verði við lýði í stað nokk­urra - fyrir alla áður­nefnda hópa fólks utan vinnu­mark­að­ar. Meg­in­ein­kenni kerf­is­ins er að það verði fjór­skipt. 

  1. Grunn­fram­færsla. Koma þarf á almanna­trygg­inga­kerfi með nor­rænu sniði þar sem allir fá jafnt. Slíkt kerfi var hér á landi árin 1946-1974 og aftur 1991-1997 og á árinu 1967 (árið sem líf­eyr­is­sjóða­lögin voru sett) greiddi það út á núver­andi verð­lagi 130-150 þús. kr. mán­að­ar­lega. Það er þessi trygg­ing sem eldri borg­arar telja sig nú eiga inni hjá rík­inu og að þeir hafi borgað skatta og iðgjöld í líf­eyr­is­sjóði á þeim for­sendum að slíkt almanna­trygg­inga­kerfi yrði áfram við lýði. Almanna­trygg­inga­kerfi í þess­ari mynd var end­an­lega lagt niður í árs­lok 2016 með nýjum lög­um, þegar grunn­líf­eyrir var lagður af. Almanna­trygg­inga­kerfi er nú líka nefnt grunn­fram­færsla. Slíkt kerfi getur annað hvort greitt líf­eyri til allra sem standa utan vinnu­mark­aðar og væri það nor­ræna/­evr­ópska mód­elið eða öllum full­orðnum íbúum lands­ins sem kalla má borg­ara­laun.
  2. Kerfi félags­legrar aðstoðar sem er líkt núver­andi almanna­trygg­inga­kerfi, þar sem þeir sem eru í erf­iða­stri aðstöðu fái meira en hinir – og er þá átt við til við­bótar við grunn­fram­færslu. Það nái aldrei til ann­arra en þeirra sem eru utan vinnu­mark­að­ar. Að lág­marki hafi eng­inn minna en sem nemur fram­færslu­kostn­aði og slíkt kerfi þarf auk þess að taka mið af ein­stak­lings­bundnum aðstæð­um. Kerfi félags­legrar aðstoðar ber alltaf með sér skerð­ingar og háa jað­ar­skatta, eins og önnur vel­ferð­ar­kerfi rík­is­ins, t.d. vaxta­bætur og barna­bæt­ur.
  3. Aðgangur að sjóðum verka­lýðs­fé­lag­anna sem kalla má „nýja trygg­inga­kerf­ið“. Þá er átt við að allir utan vinnu­mark­aðar hafi aðgang að sjúkra­sjóð­um, sjóðum sem varða félags­starf­semi, orlofs­sjóðum og virkni­þjón­ustu sem verka­lýðs­hreyf­ingin hefur byggt upp og nú er aðeins fyrir félags­menn henn­ar. Þetta nýja trygg­inga­kerfi á að vera hjá rík­inu og ná til allra jafnt, en það er kostað af atvinnu­rek­endum með um 4% gjaldi á heild­ar­laun launa­manna – sem er tví­mæla­laust skatt­ur, enda eru almanna­trygg­ingar og sjúkra­trygg­ingar verk­efni rík­is­ins.
  4. Aðlaga þarf líf­eyr­is­sjóða­kerfið að nútím­anum, það er bundið í klafa gömlu tíma­bila­skipt­ing­ar­innar – og verður að vera það áfram gagn­vart þeim þeim sem eru að kom­ast á eða eru komnir á líf­eyri. En kerf­inu þyrfti að breyta til að það nái til allra sem eru utan vinnu­mark­að­ar, en það nær nú aðeins til til eldri borg­ara og afar lít­ils hóps öryrkja, en að mestu leyti nær það ekki til öryrkja og ekki að neinu leyti til atvinnu­lausra, náms­manna eða skjól­stæð­inga sveit­ar­fé­lag­anna. 70-90 þús. manns af þeim sem eru utan vinnu­mark­aðar fá ekki krónu frá líf­eyr­is­sjóð­un­um.

Í líf­eyr­is­sjóða­kerf­inu er ruglað saman eigin sparn­aði launa­fólks og almennu trygg­inga­kerfi – í sjóðum með óskýru eign­ar­haldi. Til að laga þetta þarf að tví­skipta kerf­inu í sér­eigna­kerfi og skatta til vel­ferð­ar. Laun­þegar greiða allt að 4% í sér­eigna­sparnað og vinnu­veit­endur allt að 2% á móti. Það þarf að vera frelsi um hvar sá skyldu­sparn­aður er vistaður því hann er ótví­rætt eign launa­manns­ins. Raunar orkar slíkur skyldu­sparn­aður veru­lega tví­mælis yfir­leitt, því hann er gróf for­sjár­hyggja. Ekki síst eru greiðslur vinnu­veit­enda í sér­eigna­sjóði und­ar­leg­ar, það er ekki endi­lega þeirra hlut­verk að spara fyrir laun­þega sína. Virð­ist eðli­legra að greiða 6% hærri laun og láta laun­þeg­anum sparn­að­inn eft­ir.

Auglýsing
Skatta til vel­ferðar greiða síðan bæði laun­þegar og atvinnu­rek­endur og er þá átt við greiðslur þeirra í sam­eign­ar­sjóð­ina. Fram­lag atvinnu­rek­enda er 8% af heild­ar­launum og fram­lag laun­þega 4%. Þessi fram­lög eru til verk­efna sem ríkið sinnir sam­kvæmt hefðum á Vest­ur­löndum og eru ótví­rætt skattar á þessa tvo hópa. 

Það þarf einnig að jafna útgreiðslur frá því sem nú er. Sú íslenska hugsun að þeir sem hafa há laun á vinnu­mark­aði fái meira úr opin­berum sjóðum en aðrir eftir starfs­lok, þegar þeir verða atvinnu­lausir eða fara í fæð­ing­ar­or­lof – er óeðli­leg. Það er senni­lega bæði ólög­legt sam­kvæmt stjórn­ar­skrá og stjórn­sýslu­reglum að opin­berir aðilar mis­muni skjól­stæð­ingum sín­um.

Opin­berar bætur þurfa að vera jafn­ar, nema sterk rétt­mæt sjón­ar­mið standi til ann­ars – og þeim sjón­ar­miðum er mætt nú með kerfi félags­legrar aðstoðar og mögu­lega verður þeim mætt í fram­tíð­inni með kerf­is­lægum hvötum – en mis­mikil laun fyrr í líf­inu eru tæp­ast rétt­mæt sjón­ar­mið til að mis­muna í opin­berri þjón­ustu. Mis­mik­ill ein­stak­lings­sparn­aður og mishá laun munu hins vegar alltaf valda mis­mun­un.

Hlut­verk rík­is­ins rækt af atvinnu­rek­endum og verka­lýðs­fé­lögum

Það ber ekki vott um heil­brigða póli­tík eða að sam­fé­lagið styðj­ist við vest­ræn hlut­verk aðila -  að verka­lýðs­hreyf­ingin og atvinnu­rek­endur semji um vel­ferð­ar­mál í stórum stíl og þá bara fyrir félags­menn verka­lýðs­fé­lag­anna. Hér er átt við sjóði verka­lýðs­fé­lag­anna og líf­eyr­is­sjóða­kerf­ið. Með þessum kerfum taka þeir aðilar að sér hlut­verk rík­is­ins, bæði skatt­heimtu og dreif­ingu félags­legra bóta – til ákveð­ins hóps þjóð­fé­lags­þegna og skilja aðra eft­ir, raunar eru þeir skildir eftir sem mest þurfa á stuðn­ingi að halda.

Svo langt hafa þessir aðilar gengið í að styrkja bara félags­menn sína á vinnu­mark­aði, að við gerð lífs­kjara­samn­ing­anna datt engum í hug að hugsa um hóp­inn sem býr við mestu fátækt­ina, þ.e. fólk utan vinnu­mark­að­ar. Þannig að nafnið á samn­ing­unum er að nokkru leyti háð.

Á tímum nýfrjáls­hyggju og algerrar nið­ur­læg­ingar sós­íal­ískrar hugs­unar hjá jafn­að­ar­mönnum hefur íslenska verka­lýðs­hreyf­ingin misst sam­bandið við stjórn­málin – því stjórn­málin hafa um ára­tuga­skeið hafnað því að byggja upp nútíma­legt almanna­trygg­inga­kerfi fyrir alla. Því hefur hreyf­ingin tekið sér rík­is­vald með atvinnu­rek­endum – og byggt slíkt kerfi upp engu að síð­ur.

Atvinnu­rek­end­ur, sem eru oft tals­menn nýfrjáls­hyggju, hafa sam­þykkt að tryggja nútíma­legan félags­legan stuðn­ing fyrir starfs­fólk sitt og hafa þeir þannig sýnt skiln­ing á mik­il­vægi góðra kjara. Þeir greiða nú 12% af heild­ar­launum allra í land­inu til sam­eig­in­legra sjóða í þessu sam­bandi. Það eru sam­kvæmt gögnum Hag­stof­unnar 136 millj­arðar á ári. Þar af fara 45 millj­arðar í sjóði verka­lýðs­fé­lag­anna, hitt til líf­eyr­is­sjóð­anna. Laun­þegar greiða 46 millj­arða í sam­eig­in­lega líf­eyr­is­sjóði: alls veltir þetta vel­ferð­ar­kerfi 182 millj­örðum árlega.

Þetta eru í raun fyr­ir­tækja­skattar og tekju­skattar ein­stak­linga sem eng­inn nema ríkið getur krafist, ef litið er til þeirra verk­efna sem þeir eru not­aðir í. Þessu til við­bótar greiða laun­þegar allt að 46 millj­arða í sér­eigna­sjóði og atvinnu­rek­endur allt að 23 á móti – og er það skyldu­sparn­aður upp á allt að 69 millj­arða árlega.

Staða verka­lýðs­fé­laga

Verka­lýðs­hreyf­ingin hér á landi hefur mjög sér­staka stöðu. Fáir á vinnu­mark­aði standa utan verka­lýðs­fé­laga og með­al­laun eru almennt all­há. Það er hugs­an­legt að mikil félags­að­ild styrki kröfu­gerð verka­lýðs­fé­lag­anna. Í þessu sam­bandi má einnig hafa í huga að gott almanna­trygg­inga­kerfi fram­tíðar hlýtur að ýta kaup­gjaldi á vinnu­mark­aði upp og neyða atvinnu­lífið til að mynda arð­bær­ari störf en ella væri.

Nútím­inn ber með sér að fólk á vinnu­mark­aði vinnur í auknum mæli í verk­töku og á það sér­stak­lega við um tækni­geir­ann. Verka­lýðs­hreyf­ingin þarf veita þessum hópi fyr­ir­svar. Hún þarf einnig að hugsa um aðra hópa sem eru utan vinnu­mark­aðar um styttri eða lengri tíma – líka náms­menn. Þær föstu við­mið­anir sem verka­lýðs­hreyf­ingin hefur um launa­vinnu, sjálf­stæðan rekstur starfs­fólks á vinnu­mark­aði, tíma­bila­skipt­ingu á vinnu­mark­aði, hreyf­an­leika á og af vinnu­mark­aði – eru úrelt­ar. Og hefð­bundin verka­lýðs­fé­lög veikj­ast í okkar heims­hluta. 

Verka­lýðs­hreyf­ingin þarf að skoða vel – í ljósi þess að um 40% af full­orðnum eru utan vinnu­mark­aðar og hlut­fallið mun senni­lega hækka – að ganga í for­svar fyrir þá hópa, en nú gegnir eng­inn því hlut­verki. Fram­tíð verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar gæti byggst á því að hún aðlag­ist þjóð­fé­lags­breyt­ing­um.

Ný aðstaða almenn­ings

Með auknum sveigj­an­leika á vinnu­mark­aði gætu aðstæður almenn­ings bæði batnað og versn­að. Þessi grein er skrifuð til að stuðla að því að þær batni. Aðal­at­riði máls­ins er örugg fram­færsla utan sem innan vinnu­mark­aðar og öryggi í lok starfsævi. Þá þarf við­horfs­breyt­ingu þannig að tryggt sé að fjöl­breytt ævi­starf eyði­leggi ekki sjálfs­mynd hvers og eins. Talið er að margir sam­sami sig starfi sínu og gæti auk­inn sveigj­an­leiki orðið þeim erf­ið­ur.

Eng­inn vafi er á því að nýtt almanna­trygg­inga­kerfi með tryggri fram­færslu muni stór­auka lista­líf í land­inu og gefa fleirum en áður kost á að vinna við list. Skjól­stæð­ingar nýs almanna­trygg­inga­kerfis ættu að geta sinnt áhuga­málum sínum og ástríðu fyrir hinum ýmsu við­fangs­efnum með allt öðrum og betri hætti en áður. Má í því efni nefna fræða­störf og fjölda ann­arra starfa sem unnin eru af sjálf­stæðum verk­tökum eða í sjálf­boða­liða­starfi, oft­ast launa­laust. Reikna má með að streita og atvinnu­sjúk­dómar minnki ef farið er af og á vinnu­markað og lífs­gæði auk­ist.

Útskúfun þeirra sem eru utan vinnu­mark­aðar

Það er nið­ur­lægj­andi fyrir þjóð­fé­lag okkar að fólk sem fer af vinnu­mark­aði og lækkar gríð­ar­lega í launum (aldr­aðir lækka um helm­ing í launum skv. skatt­skýrsl­um, öryrkjar og atvinnu­lausir og aðrir um hærra hlut­fall að jafn­aði) missir rétt­indi sín í sjóðum verka­lýðs­hreyf­ing­ar­innar og missir þannig af því þró­aða vel­ferð­ar­kerfi sem byggst hefur upp á tímum nýfrjáls­hyggj­unn­ar. Eins og fram hefur komið nýtur þessi hópur ekki greiðslna úr líf­eyr­is­sjóð­um, nema eldri borg­ar­ar. Hið nýja trygg­inga­kerfi veitir því ekki skjól.

Þetta hefur þau áhrif að þeir sem hafa það betra í sam­fé­lag­inu og eru í vel­laun­uðum störfum sjá ekki fátækt­ina og mæta sjaldan eða aldrei hinum fátæku. Þar sem fátækir lifa á bótum sem eru nokkuð fyrir neðan fram­færslu­mörk og þar sem sjóðir verka­lýðs­fé­lag­anna eru þeim lok­aðir – sjást þeir ekki í leik­fimi, í jóga, í félags­starfi, í virkni­þjálf­um, hjá sál­fræð­ingum eða öðrum aðilum sem styðja við líf og heilsu almenn­ings – og eru þannig utan hins ríka íslenska þjóð­fé­lags.

Fátækt nær til 75-95 þús. manna hóps sem er ósýni­legur þeim sem eru betur meg­andi. Hann er hins vegar að finna hjá hjálp­ar­stofn­unum og þar sem mat­væla­dreif­ing fer fram – og undr­ast þeir betur meg­andi það, við­ur­kenna jafn­vel ekki að slík fátækt sé til og tor­tryggja sjálft hjálp­ar­starf­ið. Und­an­tekn­ingin frá þess­ari fátækt fólks utan vinnu­mark­aðar er nokkur hópur eldri borg­ara (20-25 þús. manns) sem á eignir eða mikil líf­eyr­is­rétt­indi.

Vissu­lega er fátækt hjá fleirum en þeim sem eru utan vinnu­mark­aðar og er þá átt við lág­launa­fólk, ekki síst kon­ur, aðflutt vinnu­afl, en um það er ekki þessi grein. Þeir hópar eru líka nokkuð ósýni­leg­ir. Ef þessir hópar missa vinn­una verða þeir verst settir allra í þjóð­fé­lag­in­u. 

Hvernig á að fjár­magna fram­færslu og jöfn­uð?

Ljóst er að þróun í atvinnu­háttum hefur skapað fyr­ir­tækjum gríð­ar­legan auð. Fækkun starfa sparar í vinnu­launum og sam­þjöppun og önnur hag­ræð­ing orsakar sífellt stærri og auð­ugri atvinnu­fyr­ir­tæki (auð­hringi með fákeppn­i). Hið almenna svar hag­fræð­inga sam­tím­ans, t.d. Piketty í bók­inni Capi­tal and Idea­logy, 2019, er að þessi fyr­ir­tæki eigi að skila sam­fé­lögum sínum til baka þeim auð­æfum sem tækni­þró­unin og fákeppnin hefur gefið þeim.

Þá er eðli­legt að taka upp hátekju­skatt að nor­rænni fyr­ir­mynd, það rétt­lætir að allir fái jafnt úr sam­eig­in­legum sjóðum – en þá greiða þeir tekju­hæstu drjúgan hluta slíks rík­is­styrks til baka.

Auglýsing
Hagræða þarf í helstu kerfum inn­an­lands. Sá sem þetta skrifar þekkir best til stjórn­sýsl­unnar og skal hér tvennt nefnt: Sú geir­negl­ing starfa og starfs­lýs­inga sem tíðkast hjá hinu opin­bera er ekki í þágu almanna­hags­muna – og því hrað­ari sem þróun atvinnu­hátta er því meiri er óhag­kvæmni opin­berra starfa og verri þjón­usta. Full­yrða má að ótil­tek­inn hluti opin­berra starfs­manna geti ekki tek­ist á við nútíma­leg vinnu­brögð – og ótrú­lega oft skilji þeir ekki þau störf sem yngri kyn­slóðin vinn­ur.

Þá vantar tölvu­væð­ingu á öllum helstu verk­efnum æðstu stjórn­sýslu, eins og þjóð­skjala­vörður hefur nýlega bent á, og taka má fram að nýtt almanna­trygg­inga­kerfi ætti í aðal­at­riðum að vera fram­kvæmt af flóknu og þró­uðu tölvu­kerfi – og leggja mætti niður Mennta­sjóð, Vinnu­mála­stofn­un, sjóði fyrir fræði­menn, lista­menn og fleiri sjálf­stætt starf­andi starfs­stétt­ir, alla upp­bygg­ingu verka­lýðs­fé­lag­anna í sjóð­um, vel­ferð­ar­kerfi sveit­ar­fé­laga og ger­breyta og hag­ræða Trygg­inga­stofn­un. Við þetta spar­ast tugir eða hund­ruð millj­arða árlega.

Mik­il­vægt er fyrir þjóðir að auð­lindir séu ekki gefnar auð­hring­um, eins og gerst hefur í þriðja heim­in­um. Bar­átta í þeim heims­hluta stendur nú milli þess að almenn­ingur eigi auð­lindir og rík­is­vald eigi að dreifa arði af þeim – eða að þær séu gefnar auð­hring­um, sem svífast einskis til að ná þessum eignum af almenn­ingi – og þessi bar­átta er líka háð hér. Við höfum í stórum dráttum tvær auð­lind­ir: sjáv­ar­út­vegsauð­lind­ina, en arð­ur­inn af henni er gef­inn íslenskum stór­fyr­ir­tækjum (og er mjög til umræðu í íslenskri póli­tík), sem bæði fjár­festa inn­an­lands og færa auð til skatta­skjóla og raf­magnið, sem að miklu leyti er gefið alþjóð­legum auð­hringum sem láta arð­inn koma fram í skatta­skjólum (það hefur fengið litla mál­efna­lega umræðu hér á land­i). Vissu­lega eru þó mik­il­vægar útflutn­ings­tekjur af þess­ari starf­semi hvoru tveggja, en arð­ur­inn rennur ekki til eig­end­anna, þjóð­ar­inn­ar. Þá eru önnur verð­mæti á landi og sjó og íslensk nátt­úra er almennt auð­lind fram­tíðar að svo miklu leyti sem hag­nýt­ing hennar stang­ast ekki á við nátt­úru­vernd­ar­sjón­ar­mið og ætti að skila þjóð­inni öllum afrakstri af henni.

Fjár­mögnun nýs almanna­trygg­inga­kerfis hvílir því á kerf­is­breyt­ingum og nýrri hugsun um dreif­ingu verð­mæta:

  1. að skattar á stór­fyr­ir­tæki hækki,
  2. að hátekju­skattur verði tek­inn upp,
  3. að kjara­samn­ings­bundnar greiðslur atvinnu­rek­enda í sjóði renni til rík­is­ins,
  4. með end­ur­hönnun verk­ferla og sjálf­virkni­væð­ingu í stjórn­sýslu og í öðrum stórum kerf­um,
  5. að arð­ur­inn af sjáv­ar­út­vegsauð­lind­inni renni til þjóð­ar­innar með upp­boði á kvóta og
  6. að arð­ur­inn af raf­magn­inu renni til þjóð­ar­inn­ar. Til þess verður að tengja raf­orku­kerfið við alþjóð­legar veitur þannig að auð­hring­arnir um iðju­verin geti ekki haldið íslenskum stjórn­völdum í greip sinni.

Þjóð­ar­auður á að aukast smám saman og ríkt sam­fé­lag á að geta gert vel við alla þjóð­fé­lags­þegna sína, hvaða hlut­verki sem þeir gegna. Þjóð­ar­tekjur aukast einkum með tvennum hætti: með auk­inni mennt­un, ekki síst tækni­menntun og með nýsköp­un, sem teng­ist menntun sterkum bönd­um. Hins vegar eykur aukin verka­skipt­ing milli ríkja kaup­mátt, hún er líka er kölluð alþjóð­leg við­skipti (af sögu­legum ástæðum aðhyll­ast sumir vinstri menn sjálfs­þurft­ar­bú­skap – sem stór­felld alþjóð­leg reynsla er af hjá sós­íal­ískum ríkjum að veldur fátækt).

Atvinnu­bóta­vinna

Tölu­verð umræða er á Vest­ur­löndum um atvinnu­bóta­vinnu, stundum undir for­orð­inu að mynda ný störf – en minna er rætt um að fólk utan vinnu­mark­aðar þurfi vel­ferð eina og sér. Atvinnu­bóta­vinna er þó mjög vara­söm. Slík vinna þarf að vera í þjóð­ar­hag og er til­tölu­lega erfitt að finna slík verk­efni.

Betra er að hafa fólk á líf­eyri þannig að það geri á eigin for­sendum það sem það kann vel og hefur ánægju af – en að neyða fólk til að vinna til­gangs­lítil störf til að sjá sér far­borða. Þá verða minni verð­mæti til.

Atvinnu­bóta­vinna getur haft ruðn­ings­á­hrif á önnur störf og þannig aukið atvinnu­leysi, hún getur skapað óeðli­lega myndun verð­lags og breytt kostn­að­ar­vit­und til hins verra, hún getur hindrað nýsköpun og upp­komu sprota­fyr­ir­tækja – og hún er óeðli­legt fram­boð á almanna­fé.

Í þessu efni er ekki hægt að líta í bak­sýn­is­speg­il­inn því brott­hvarf starfa hingað til stafar oft­ast af því að störfin urðu óarð­bær og það er dýr­ara að taka þau upp aftur en halda áfram nútíma­væð­ingu starfa. Hér er t.d. átt við störf í mjólk­ur­búð­um, við hand­færa­veiðar eða við hand­mjólkun kúa, svo aug­ljós dæmi séu tekin af störfum sem myndu spilla þjóð­ar­hag. Því þarf að hugsa frum­lega ef opin­berir aðilar eiga að kosta atvinnu­bóta­vinnu.

Hins vegar má - eins og áður er nefnt - hugsa sér að sjálf­boða­liða­störf verði algeng í fram­tíð­inni og þau skipu­lögð þannig að þau styðji þjóð­ar­hag og auki vel­ferð og hér er því spáð að slík störf eigi eftir að skila miklum afrakstri af end­ur­nýjun almanna­trygg­inga.

Loka­orð

Breytt sam­fé­lag með fjórðu iðn­bylt­ing­unni – það að tæknin leysir mann­inn undan vinnu og þræl­dómi og að mann­kynið verður herra alheims­ins – kallar á breyttar for­sendur í dreif­ingu verð­mæta í þjóð­fé­lag­inu. Á meðan vinna var for­senda vel­ferðar og að hafa vinnu var krafa sam­fé­lags­ins sner­ist allt um að hækka kaup­gjald. Nú verður krafan að snú­ast um vel­ferð allra, hvort sem þeir eru á vinnu­mark­aði eða ekki. Þetta krefst ger­breyt­ingar á hug­myndum um hefð­bundna tíma­bila­skipt­ingu ævinnar og að þeir sem eru utan vinnu­mark­aðar fái aðeins ölm­usu og standi utan félags­mála­kerfa og búi við fátækt - í því skyni að þvinga þá til að fara á vinnu­markað – og að þeir séu ósýni­legir hinum betur meg­andi. Það verða mest verð­mæti til í þjóð­fé­lag­inu, mest til skipt­anna, með því að hreyf­ing sé á vinnu­mark­aði. Þannig er hag­kvæmt fyrir þjóð­fé­lagið að hluti full­orð­ins fólks sé utan vinnu­mark­aðar á ein­hverjum tíma­bilum ævinn­ar. Það getur líka verið ákjós­an­legt fyrir almenn­ing, en aðeins ef hann býr við fjár­hags­legt öryggi. Stjórn­mál­in, verka­lýðs­hreyf­ingin og atvinnu­rek­endur geta ekki lengur látið eins og heppi­legt sé að nálægt 40% full­orð­ins fólks búi við ölm­usu­kerfi – og að það sé þjóð­fé­lag­inu best. 

Sveigj­an­leiki þarf að vera lyk­il­at­riði – en ekki að allar aðstæður á vinnu­mark­aði og utan hans séu negldar niður í eitt skipti fyrir öll. Taka þarf upp marga kjara­samn­inga og starfs­samn­inga í þessu ljósi, ekki síst fyrir opin­ber störf – og síð­ast en ekki síst almanna­trygg­inga­kerf­ið.

Höf­undur er stjórn­sýslu­fræð­ing­ur.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Daimler, framleiðandi Mercedes Benz-bílanna, hefur fundið fyrir mikilli eftirspurnaraukningu frá Kína
Framleiðslugreinar ná sér aftur á strik
Minni framleiðslutakmarkanir og meiri einkaneysla í Kína virðist hafa leitt til þess að framleiðslufyrirtæki í Evrópu eru á svipuðu róli og í fyrra. Einnig má sjá viðspyrnu á Íslandi, ef horft er á vöruútflutning iðnaðarvara.
Kjarninn 22. október 2020
Sara Stef. Hildardóttir
Covid, opinn aðgangur og ekki-hringrásarhagkerfi
Kjarninn 22. október 2020
Ólga er innan bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði vegna málsins.
Vilja að Hafnfirðingar fái að segja hug sinn um fyrirhugaða sölu á HS Veitum
Meirihlutinn í bæjarstjórn Hafnarfjarðar áformar sölu á 15,42 prósenta hlut í HS Veitum til HSV eignarhaldsfélags á um það bil 3,5 milljarða króna. Samtök í bænum eru tilbúin að reyna aftur að knýja fram íbúakosningu um málið.
Kjarninn 22. október 2020
Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra.
Kolefnisgjaldið þyrfti að vera mun hærra til þess að bíta betur
Umhverfis- og auðlindaráðherra og þingmaður Miðflokksins tókust á um kolefnisgjöld á þingi í dag.
Kjarninn 22. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Kúrfan áfram á niðurleið en „sigurinn er hvergi nærri í höfn“
„Allar tölur benda til þess að við séum raunverulega að sjá fækkun á tilfellum eins og staðan er núna,“ segir Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir. Mögulega er hægt að hefja afléttingu aðgerða eftir 1-2 vikur.
Kjarninn 22. október 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra.
Áslaug Arna: „Haturstákn og sjónarmið verða ekki liðin innan lögreglunnar“
Dómsmálaráðherra segir „alveg skýrt“ að haturstákn og sjónarmið verði ekki liðin innan lögreglunnar, hvorki nú né framvegis.
Kjarninn 22. október 2020
Ellefu sóttu um stöðu framkvæmdastjóra á skrifstofu bankastjóra Seðlabankans
Seðlabankinn auglýsti nýverið lausar til umsóknar tvær nýjar stöður við bankann. Alls sóttu 22 um stöðurnar.
Kjarninn 22. október 2020
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 24. þáttur: Murasaki Shikibu
Kjarninn 22. október 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar