Málþóf er list og forsætisráðherra er listamaðurinn

Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, skrifar um stjórnarskrármál.

Auglýsing

Í góðri grein sinni í Kjarn­anum fer Stefán Erlends­son yfir þær hindr­anir sem hafa verið í vegi nýrrar stjórn­ar­skrár. Greinin er mjög fróð­leg og vel þess virði að lesa en það eru nokkur atriði í henni sem eru áhuga­verð út frá öðru sjón­ar­horni.

Í grein­inni er nefni­lega þó nokkuð fjallað um mál­þóf, þó það sé mis­aug­ljóst. Hér fyrir neðan tek ég saman dæmi um þau „mál­þóf­stæki“ sem nefnd eru í grein­inni og þing­menn geta beitt.

Kannski finnst ekki öllum öll þau atriði sem ég tel hér upp að neðan vera mál­þóf. Flest telja eflaust að mál­þóf snú­ist um að nota ræðu­stól þings­ins til þess að tala rosa­lega mik­ið. Að hluta til er það rétt því það er eini hluti máls­þófs­ins þar sem meiri­hlut­inn hefur í raun engin úrræði önnur en að bíða. Það er að segja ef þau vilja ekki beita svo­kall­aðri „kjarn­orku­sprengju“ sem felst í því að leggja fram til­lögu um að ljúka umræð­unni. Mál­þóf er hins vegar flókn­ara en svo og felur í raun í sér allar þær aðferðir sem gætu flokk­ast undir það að tefja mál. 

Til að byrja með þá verður að taka það fram að mál­þóf er tví­eggja sverð. Það er hægt að beita því til þess að stöðva góð og slæm mál (og sitt sýn­ist hverjum auð­vitað hvað er gott mál og hvað er slæmt mál). Einnig er hægt að láta aðra beita mál­þófi. Fyrri rík­is­stjórnir hafa til dæmis sett ramma­á­ætlun á dag­skrá til þess að kaupa tíma fyrir önnur mál, vit­andi að stjórn­ar­and­staðan þá stund­ina myndi ekki hleypa breyt­ingum á ramma­á­ætlun í gegn. Eina leiðin til þess að gera það væri einmitt að beita mál­þófi. 

Auglýsing
Það er ekki endi­lega aug­ljóst hvenær er verið að beita mál­þófi. Stundum er ein­fald­lega þörf á mjög mál­efna­legum og löngum umræðum um flókin mál. Ein­hver gæti kallað það mál­þóf af því að við­kom­andi finnst mál­efna­legi ágrein­ing­ur­inn ekk­ert merki­leg­ur. Stundum getur hins vegar verið mál­efna­legt að tefja mál, af því að það vantar í alvör­unni upp­lýs­ing­ar. Mál­þóf getur þannig verið mál­efna­legt ef það er til þess að stöðva slæmt mál eða til þess að afla frek­ari upp­lýs­inga. Í þeim til­fellum er alveg eðli­legt að efast um að rétt sé að nota orðið mál­þóf - sér­stak­lega í sam­an­burði við ómál­efna­legu notk­un­ina á mál­þófi, þar sem er bein­línis verið að fótum troða lýð­ræð­ið.

Því má segja að mál­þóf sé í raun list­grein sem þrífst á stóru gráu svæði milli þess mál­efna­lega og ómál­efn­lega. Í til­viki þeirra dæma sem ég vísa í úr fyrr­nefndri grein Stef­áns þá myndi ég flokka nokkur af þeim sem mál­efna­legt mál­þóf og önnur sem ómál­efna­legt mál­þóf. Ég kýs að nota orðið mál­þóf fyrir þau atriði sem gætu flokk­ast sem mál­efna­leg vegna þess að for­send­urnar eru skýr­ar: Rúm­lega tveir þriðju hlutar kjós­enda í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu sögðu já við grund­vall­ar­spurn­ing­unni um frum­varp stjórn­laga­ráðs. Það þýðir að allar tafir á því að upp­fylla nið­ur­stöður þeirrar þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu eru mál­þóf. Taf­irnar geta samt verið mál­efna­legar ef þær snú­ast um rétt­mætt álita­efni. Grípum nú niður í grein Stef­áns: 

„Áformað var að halda þjóð­­ar­at­­kvæða­greiðslu um frum­varpið jafn­­hliða for­­seta­­kosn­­ing­unum í júní 2012 til að ýta undir kjör­­sókn. En minn­i­hlut­inn á Alþingi beitti mál­þófi til að koma í veg fyrir að slíkt næði fram að ganga. Þjóð­­ar­at­­kvæða­greiðslan var því haldin í októ­ber sama ár.“

Fyrsta dæm­ið, mál­þóf gegn því að kjósa með­fram for­seta­kosn­ing­um, er eins ómál­efna­legt og það getur orð­ið. Þarna var komið í veg fyrir að þjóðin gæti ákveðið sjálf það það sem hún á með réttu að ákveða sjálf (þjóðin er jú stjórn­ar­skrár­gjaf­inn). Að auki kost­aði mál­þófið aðrar kosn­ingar sem er sóun á almanna­fé. 

„Eftir að það [frum­varp­ið] hafði verið lagað að veiga­­mestu athuga­­semdum nefnd­­ar­innar var tíma­­bært að ganga til atkvæða á Alþing­i. Þá varð fjand­inn laus. Stjórn­­­ar­and­­stað­an, með Sjálf­­stæð­is­­flokk­inn í far­­ar­broddi, gekk hrein­­lega af göfl­unum og hélt uppi linn­u­­lausu mál­þófi. Fram­­sókn­­ar­­flokk­­ur­inn, sem hafði stutt stjórn­­­ar­­skrár­­ferlið í byrj­­un, lét heldur ekki sitt eftir liggja.“

Annað dæm­ið, að stöðva atkvæða­greiðslu á þingi, er klass­ískara dæmi um mál­þóf. Alla jafna myndi ég ekki flokka það sem mjög alvar­legt til­felli af mál­þófi en í þessu til­felli er aftur verið að koma í veg fyrir að þjóðin geti haft sín rétt­mætu áhrif. Ofbeldið gegn lýð­ræð­inu verður ekki verra. Hér ber að hafa í huga að þetta er eftir að búið var að fá fjöl­margar umsagnir og sér­fræði­á­lit á frum­varpi stjórn­laga­ráðs. 

„Hér réði þó úrslitum að þáver­andi for­­seti Alþing­is, Ásta Ragn­heiður Jóhann­es­dótt­ir, braut þing­­sköp til að koma í veg fyrir að breyt­ing­­ar­til­laga við til­­lögu nýbak­aðra for­­manna stjórn­­­ar­­flokk­anna og Bjartrar fram­­tíðar um að binda enda á umræð­una kæmi til atkvæða“

Þriðja dæmið er veru­lega svæs­ið. Þar eru þing­sköp brotin til þess að koma í veg fyrir eðli­lega afgreiðslu máls­ins. Að snúa út úr reglum á einn eða annan hátt er ákveðin mál­þófs­að­ferð. Þing­sköp eru þær leik­reglur sem við þing­menn vinnum eftir til þess að passa upp á að allir séu að leika sama leik­inn. Þegar regl­urnar eru svo brotnar til þess að þjóna þeim sem ræður þá gengur það gegn grund­vall­ar­at­riðum lýð­ræð­is­ins.

„Í stað þess að virða nið­­ur­­stöðu lýð­ræð­is­­legrar kosn­­ingar er ráð­ist í heild­­ar­end­­ur­­skoðun stjórn­­­ar­­skrár­innar öðru sinni í „þverpóli­­tísku sam­­starfi“ allra flokka sem eiga sæti á Alþingi með það fyrir augum að ná „breiðri sátt“ um breyt­ing­­ar­til­lögur „að und­an­­gengnu víð­tæku sam­ráði“ (Minn­is­­blað for­­sæt­is­ráð­herra, 22. jan. 2018)“

Auglýsing
Fjórða dæm­ið, að end­ur­ramma umræð­una á þann hátt að nauð­syn­legt sé að ná „breiðri sátt,“ er klass­ískt póli­tískt spil. Þegar nið­ur­stöður kosn­inga sýna fram á stuðn­ing auk­ins meiri­hluta þá þýðir það víð­tæk sátt. Að slá um sig með ein­hvers konar „sátta­tón“ er ekk­ert annað en fyr­ir­sláttur og leik­rit. Leik­ritið snýst um að hljóma sann­gjarn og þegar þeim mál­flutn­ingi er mót­mælt þá lítur mót­mæl­and­inn alltaf út fyrir að vera ósann­gjarn fyrir að vera á móti „skyn­sem­ist­ali.“ Þetta er mál­þóf af tog­anum „að drepa mál­inu á dreif.“

„Höf­uðið er svo bitið af skömminni með því að bjóða upp á sýnd­­ar­lýð­ræði í gegnum svo­­kall­aða „rök­ræðukönn­un“ og „sam­ráðs­­gátt“ til að breiða yfir sví­virð­i­­lega aðför stjórn­­­valda að lýð­ræð­in­u.“

Fimmta dæmið er svo sem ekk­ert hrylli­legt. Að fara í gegnum rök­ræðukönnun og setja málið í annað sam­ráð er ekki ómál­efna­legt. Það er mál­þóf, en ekki ómál­efna­legt. Hvað er svo gert við nið­ur­stöð­urnar getur hins vegar verið ansi ómál­efna­legt eins og ég fór yfir í öðrum pistli.

„Birgir Ármanns­­son, þing­­maður Sjálf­­stæð­is­­flokks­ins, hélt því til dæmis fram að til að sjá vilja þjóð­­ar­innar væri ekki nóg að rýna í nið­­ur­­stöður þjóð­­ar­at­­kvæða­greiðsl­unnar heldur þyrfti einnig að túlka hug þeirra sem ekki mættu á kjör­­stað. Hann komst jafn­­framt að þeirri nið­­ur­­stöðu að þeir sem sátu heima myndu hafa kosið gegn frum­varp­inu“

Sjötta dæmið er sorg­legt. Að reyna að ætla atkvæðum þeirra sem mættu ekki á kjör­stað ákveð­inn mál­stað gengur í báðar átt­ir. Lýð­ræðið virkar þannig að nið­ur­staðan ræðst af þeim atkvæðum sem fólk skilar í atkvæða­kass­ann. Ekki af þeim atkvæðum sem fólk ákvað að skila ekki í kass­ann. Með þessum rökum er bók­staf­lega verið að mæla með því að hætta lýð­ræð­inu nema það sé óvé­fengj­an­leg nið­ur­staða (at­kvæði þeirra sem sátu heima myndu ekki breyta nið­ur­stöðum þó þau væru öll á einn veg). Venju­lega eru það þau sem eru mót­fallin nið­ur­stöðum atkvæða­greiðslna sem nota þessi rök. Svo heyr­ist ekki píp í þeim þegar nið­ur­staða atkvæða­greiðslna er þeim að skapi. Sem dæmi má nefna að við hefðum ekki orðið full­valda árið 1918 ef þeirra rök hefðu orðið ofan á. Kosn­inga­þátt­taka var nefni­lega svo léleg þó nið­ur­staðan hafi verið afger­and­i. 

„Í stefn­u­ræðu sinni á Alþingi 1. októ­ber síð­­ast­lið­inn sagði Katrín Jak­obs­dótt­ir, for­­sæt­is­ráð­herra, að núna væri „tæki­­færi fyrir Alþingi“ til að „breyta stjórn­­­ar­­skrá með skyn­­sam­­legum hætti með almanna­hags­muni að leið­­ar­­ljósi.“

Síð­asta dæm­ið, „tæki­­færi fyrir Alþing­i“, hunsar enn og aftur þær for­sendur sem Alþingi fékk í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni. Það er alveg hægt að breyta stjórn­ar­skrá með skyn­sömum hætti hér og þar. Það heim­ilar stjórn­völdum þó ekki að snúa sér út úr því sem þjóðin sam­þykkti: „Vilt þú að til­lögur stjórn­laga­ráðs verði lagðar til grund­vallar frum­varpi að nýrri stjórn­ar­skrá?“ Það getur aldrei þýtt að hægt sé að upp­fylla nið­ur­stöð­urnar með ein­staka lag­fær­ingum eða við­bótum á núver­andi stjórn­ar­skrá. Það kemur að sjálf­sögðu ekki í veg fyrir sjálf­stæðar upp­færslur á gömlu stjórn­ar­skránni - en þær munu aldrei upp­fylla lýð­ræð­is­legu nið­ur­stöð­una. Allir sem halda öðru fram eru ein­fald­lega að snúa út úr. 

Auglýsing
Um það snýst póli­tík að miklu leyti. Að snúa út úr. Að segja „að við verðum að gera þetta skyn­sam­lega“ þegar ætl­unin er ekk­ert að gera neitt skyn­sam­lega. Þegar mark­miðið er að stöðva mál­ið, þrátt fyrir lýð­ræð­is­legan vilja í atkvæða­greiðslu um ann­að, eða að snúa því svo á hvolf að útkoman er allt önnur en sú sem var lagt upp með. Þess háttar póli­tík er óheið­ar­leg og skemm­and­i.  

Tökum dæmi um aðra spurn­ingu úr atkvæða­greiðsl­unni. Spurn­ing­una um þjóð­kirkj­una. Eins gölluð og sú spurn­ing er og eins ósam­mála og ég er nið­ur­stöð­unum þá voru þetta samt nið­ur­stöð­urn­ar. Ég hef bók­staf­lega ekki umboð til þess að koma í veg fyrir að slíkt ákvæði verði þrátt fyrir allt í nýju stjórn­ar­skrár­frum­varpi. Ég get mælt gegn því og reynt að fá sér­staka atkvæða­greiðslu um það ákvæði, en að beita mál­þófi til þess að koma í veg fyrir að ákvæðið verði í því frum­varpi sem þjóðin fær svo að kjósa um? Ekki séns. Umboð sam­kvæmt þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu er æðra mínu umboði sam­kvæmt almennum þing­kosn­ing­um. Ég starfa í þágu allra í land­inu sam­kvæmt minni eigin sann­fær­ingu. Sú sann­fær­ing er að virða lýð­ræð­is­lega ferla. Ég vildi að ég gæti sagt það sama um alla aðra þing­menn og þar nefni ég for­sæt­is­ráð­herra sem dæmi og vísa í þennan pistil sem rök fyrir máli mínu.

Höf­undur er þing­maður Pírata.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Daimler, framleiðandi Mercedes Benz-bílanna, hefur fundið fyrir mikilli eftirspurnaraukningu frá Kína
Framleiðslugreinar ná sér aftur á strik
Minni framleiðslutakmarkanir og meiri einkaneysla í Kína virðist hafa leitt til þess að framleiðslufyrirtæki í Evrópu eru á svipuðu róli og í fyrra. Einnig má sjá viðspyrnu á Íslandi, ef horft er á vöruútflutning iðnaðarvara.
Kjarninn 22. október 2020
Sara Stef. Hildardóttir
Covid, opinn aðgangur og ekki-hringrásarhagkerfi
Kjarninn 22. október 2020
Ólga er innan bæjarstjórnarinnar í Hafnarfirði vegna málsins.
Vilja að Hafnfirðingar fái að segja hug sinn um fyrirhugaða sölu á HS Veitum
Meirihlutinn í bæjarstjórn Hafnarfjarðar áformar sölu á 15,42 prósenta hlut í HS Veitum til HSV eignarhaldsfélags á um það bil 3,5 milljarða króna. Samtök í bænum eru tilbúin að reyna aftur að knýja fram íbúakosningu um málið.
Kjarninn 22. október 2020
Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfis- og auðlindaráðherra.
Kolefnisgjaldið þyrfti að vera mun hærra til þess að bíta betur
Umhverfis- og auðlindaráðherra og þingmaður Miðflokksins tókust á um kolefnisgjöld á þingi í dag.
Kjarninn 22. október 2020
Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir.
Kúrfan áfram á niðurleið en „sigurinn er hvergi nærri í höfn“
„Allar tölur benda til þess að við séum raunverulega að sjá fækkun á tilfellum eins og staðan er núna,“ segir Þórólfur Guðnason sóttvarnalæknir. Mögulega er hægt að hefja afléttingu aðgerða eftir 1-2 vikur.
Kjarninn 22. október 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra.
Áslaug Arna: „Haturstákn og sjónarmið verða ekki liðin innan lögreglunnar“
Dómsmálaráðherra segir „alveg skýrt“ að haturstákn og sjónarmið verði ekki liðin innan lögreglunnar, hvorki nú né framvegis.
Kjarninn 22. október 2020
Ellefu sóttu um stöðu framkvæmdastjóra á skrifstofu bankastjóra Seðlabankans
Seðlabankinn auglýsti nýverið lausar til umsóknar tvær nýjar stöður við bankann. Alls sóttu 22 um stöðurnar.
Kjarninn 22. október 2020
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 24. þáttur: Murasaki Shikibu
Kjarninn 22. október 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar