Hindranir í vegi nýrrar stjórnarskrár

Stefán Erlendsson stjórnmálafræðingur skrifar um nýja stjórnarskrá. Hann segir að andstaðan við stjórnarskrárbreytingar hverfist í grundvallaratriðum um auðlindaákvæðákvæði og hagsmuni útgerðarauðvaldsins.

Auglýsing

Núgildandi stjórnarskrá, sem var sett til bráðabirgða við lýðveldisstofnunina 1944, er að stofni til byggð á stjórnarskrá danska konungsríkisins frá 1849. Stjórnmálaflokkarnir á Alþingi á þeim tíma hétu því að endurskoða stjórnarskrána þegar sjálfstæðismálið hefði verið leitt til lykta. Þetta loforð var aldrei efnt. Í nýársávarpi sínu 1949 setti Sveinn Björnsson, fyrsti forseti Íslands, ofan í við forystumenn flokkanna fyrir getu- eða viljaleysið í þessu efni, og áréttaði að við byggjum „því enn við bætta flík, sem sniðin var upprunalega fyrir annað land, með öðrum viðhorfum, fyrir heilli öld.“ Síðan hefur Alþingi skipað ótal nefndir til að vinna að endurskoðun stjórnarskrárinnar. En í stað þess að endurskoða hana frá grunni hefur einungis verið lappað upp á sömu gömlu flíkina með minni háttar breytingum, einkum hvað varðar kosningakerfi og kjördæmaskipan, og nýjum kafla um mannréttindi, sem var grundvallarviðbót.

Norðmaðurinn Jon Elster, einn helsti sérfræðingur heims í stjórnarskrárfræðum, talar um að nýjar stjórnarskrár verði yfirleitt til í miklu umróti. Ekki er fjarri lagi að slíkar aðstæður hafi skapast hér á landi í kjölfar fjármálahrunsins 2008. Þá sá fyrsta hreinræktaða vinstri stjórnin í sögu lýðveldisins, undir forsæti Jóhönnu Sigurðardóttur, sér leik á borði og réðist í heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Hleypt var af stokkunum lýðræðislegu ferli til að laða fram þjóðarviljann og/eða sameiginleg grunngildi þjóðarinnar sem hafa skyldi að leiðarljósi. Jafnframt var ákveðið að fela almennum borgurum en ekki fulltrúum stjórnmálaflokkanna á Alþingi að endurskoða stjórnarskrána eða móta tillögu að nýrri. Þetta ferli var í senn einstakt og aðdáunarvert og vakti athygli víða um heim. Þorvaldur Gylfason, hagfræðiprófessor, hefur rakið það og eftirmál þess skilmerkilega í margvíslegum skrifum sínum, meðal annars í greininni „Stjórnarskrá í salti,“ sem birtist í tímaritinu Skírni vorið 2015. 

Eins og nærri má geta voru ekki allir á eitt sáttir um hvort eða hverju skyldi breytt í núgildandi stjórnarskrá og hafa ýmsir reynt að leggja stein í götu stjórnarskrárferlisins sem enn sér ekki fyrir endann á. Fyrsta ágjöfin reið yfir þegar þrír einstaklingar, sannanlega handgengnir Sjálfstæðisflokknum, kærðu kosningu 25 fulltrúa á stjórnlagaþing og í kjölfarið úrskurðaði meirihluti dómara í Hæstarétti, flestir skipaðir af Sjálfstæðisflokknum, kosninguna ógilda. Engum blöðum er um það að fletta að málatilbúnaður réttarins var með endemum. Stjórnarmeirihlutinn á Alþingi lét krók koma á móti bragði með því að bjóða þeim sem náðu kjöri í stjórnlagaþingskosningunni að setjast í stjórnlagaráð. Að þeim fjórum mánuðum liðnum sem þingið úthlutaði stjórnlagaráði voru frumvarpsdrög að nýrri stjórnarskrá fullbúin. Verkið var unnið fyrir opnum tjöldum og í góðu samráði við fjölda fólks úr ýmsum geirum samfélagsins sem bauð fram aðstoð sína en fáir fræðimenn og enn færri lögfræðingar voru þar á meðal.

Stuðningur Alþingis við nýja stjórnarskrá virtist hafa dvínað þegar þingið fékk frumvarp stjórnlagaráðs í hendur. Því var til dæmis hafnað að láta þýða frumvarpið á ensku svo að útlendingar gætu kynnt sér það og brugðist við. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd las það engu að síður vandlega yfir, spurði nokkurra spurninga og lagði til smávægilegar orðalagsbreytingar á stöku stað en engar efnisbreytingar. Áformað var að halda þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarpið jafnhliða forsetakosningunum í júní 2012 til að ýta undir kjörsókn. En minnihlutinn á Alþingi beitti málþófi til að koma í veg fyrir að slíkt næði fram að ganga. Þjóðaratkvæðagreiðslan var því haldin í október sama ár. Kosningaþátttaka var 49 prósent, og yfirgnæfandi meirihluti kjósenda, eða 67 prósent, vildu að tillögur stjórnlagaráðs yrðu lagðar til grundvallar nýrri stjórnarskrá og studdu jafnframt öll mikilvægustu ákvæði frumvarpsins s.s. um náttúruauðlindir í þjóðareigu, jafnan atkvæðisrétt og þjóðaratkvæðagreiðslur.

Að þjóðaratkvæðagreiðslunni lokinni var hópur innlendra lögfræðinga fenginn til að grannskoða frumvarpið og betrumbæta orðalag út frá lagatæknilegu sjónarmiði ef ástæða þætti til. Lögfræðingahópurinn gerði hins vegar efnislegar breytingar á frumvarpinu, þar á meðal auðlindaákvæðinu, sem gerbreytti merkingu þess í þágu útgerðarinnar, og fór þannig út fyrir umboð sitt. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd færði textann aftur í upprunalegt horf en sneri síðar við blaðinu og skipti út orðunum „fullt gjald“ fyrir „eðlilegt gjald“ – þvert gegn eindreginni og vel rökstuddri afstöðu stjórnlagaráðs. Loks var Feneyjanefndin, öllum að óvörum á elleftu stundu, beðin um að yfirfara stjórnarskrárfrumvarpið. Eftir að það hafði verið lagað að veigamestu athugasemdum nefndarinnar var tímabært að ganga til atkvæða á Alþingi. 

Auglýsing
Þá varð fjandinn laus. Stjórnarandstaðan, með Sjálfstæðisflokkinn í fararbroddi, gekk hreinlega af göflunum og hélt uppi linnulausu málþófi. Framsóknarflokkurinn, sem hafði stutt stjórnarskrárferlið í byrjun, lét heldur ekki sitt eftir liggja. „Þetta var mjög heiftúðug stjórnarandstaða, mjög óbilgjörn,“ sagði Jóhanna Sigurðardóttir í blaðaviðtali. „Bæði Bjarni og svo Sigmundur Davíð. Þetta var bara andstyggilegt, hvernig þeir létu. Þeir voru að stoppa öll mál og stunduðu algjört eyðileggingarstarf á Alþingi.“ Hún hafði „aldrei séð annað eins, hvorki fyrr né seinna ...“ Framferði þeirra minnti óþyrmilega á siðlaus kænskubrögð Davíðs Oddssonar frá því hann fór fyrir minnihluta Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórn Reykjavíkur. „Ég gerði öll mál tortryggileg ... jafnvel þó að ég væri í hjarta mínu samþykkur þeim, og hjólaði í þau ...“

Stjórnarandstöðunni tókst þannig að koma í veg fyrir að Alþingi greiddi atkvæði um stjórnarskrárfrumvarpið fyrir þinglok vorið 2013. Áhöld eru um hvort þingmeirihluti hafi verið fyrir frumvarpinu en hitt er ljóst að stjórnarmeirihlutinn heyktist á að stöðva málþófið svo að atkvæðagreiðslan gæti farið fram af ótta við afleiðingar slíkrar ákvörðunar. Eins virðist samstaðan í röðum stjórnarliða hafa verið farin að gliðna. Hér réði þó úrslitum að þáverandi forseti Alþingis, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, braut þingsköp til að koma í veg fyrir að breytingartillaga við tillögu nýbakaðra formanna stjórnarflokkanna og Bjartrar framtíðar um að binda enda á umræðuna kæmi til atkvæða. Breytingartillagan fól í sér sjálft stjórnarskrárfrumvarpið og var örvæntingarfull tilraun til að koma því í atkvæðagreiðslu áður en það væri um seinan.

Frá því Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur komust til valda eftir hraksmánarlega útreið vinstri flokkanna í alþingiskosningunum 2013 hefur stjórnarskráin verið í gíslingu stjórnmálastéttarinnar. Alþingi skipaði nýja stjórnarskrárnefnd að gamalkunnri fyrirmynd og valdi þar til forystu svarinn andstæðing stjórnarskrárumbóta. Frumvarp stjórnlagaráðs var síðan meðhöndlað eins og hvert annað gagn sem haft var til hliðsjónar í starfi nefndarinnar rétt eins og þjóðaratkvæðagreiðslan hefði aldrei farið fram. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur heggur í sama knérunn. Í stað þess að virða niðurstöðu lýðræðislegrar kosningar er ráðist í heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar öðru sinni í „þverpólitísku samstarfi“ allra flokka sem eiga sæti á Alþingi með það fyrir augum að ná „breiðri sátt“ um breytingartillögur „að undangengnu víðtæku samráði“ (Minnisblað forsætisráðherra, 22. jan. 2018).

Áherslan á „breiða sátt“ og „víðtækt samráð“ milli allra stjórnmálaflokka vísar m.a. til þess að í aðdraganda lýðveldisstofnunar hafi ríkt einhugur og samstaða um stjórnarskrá og slíkt hið sama gildi um allar stjórnarskrárbreytingar síðan. Svanur Kristjánsson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, sem gjörþekkir sögu stjórnarskrárinnar, segir að hér sé um að ræða goðsögu eða skröksögu sem eigi ekki við nein rök að styðjast og þjóni sem hugmyndafræðileg réttlæting á því að sem minnst sé hróflað við stjórnarskránni. Sjálfstæðisflokkurinn telji ekki þörf á heildarendurskoðun þrátt fyrir að stjórnarsáttmáli kveði á um slíkt. Krafan um „algjöra sátt“ jafngildi þannig „neitunarvaldi sérhagsmunaafla hinna ríku og voldugu með Sjálfstæðisflokkinn í broddi fylkingar.“ Þar með sé „fullveldisréttur þjóðarinnar“ afturkallaður og valdastéttin ráði áfram „stjórnarskrá íslenska lýðveldisins, grundvallarlögum og stjórnskipun“ (Svanur Kristjánsson, „Goðsáttasagan um stjórnarskrána,“ Kjarninn, 21. jan. 2019).

Höfuðið er svo bitið af skömminni með því að bjóða upp á sýndarlýðræði í gegnum svokallaða „rökræðukönnun“ og „samráðsgátt“ til að breiða yfir svívirðilega aðför stjórnvalda að lýðræðinu. Reynt er að telja almenningi trú um að hann hafi eitthvað um stjórnarskrána að segja sem máli skiptir um leið og auðlindaákvæðinu – umdeildasta ákvæði stjórnarskrárfrumvarpsins – er haldið undan. Andstaðan við stjórnarskrárbreytingar hverfist í grundvallaratriðum um þetta ákvæði og hagsmuni útgerðarauðvaldsins og skósveina þess þótt fleira hangi vissulega á spýtunni. Í frumvarpi stjórnlagaráðs er þess vandlega gætt að tryggja almannahagsmuni í þessu sambandi – að fullt gjald komi fyrir afnot af sameiginlegri fiskveiðiauðlind – en í meðförum Alþingis hefur auðlindaákvæðið verið útvatnað í nafni „sátta“ og „samráðs.“ Verði það samþykkt óbreytt er hætta á því að ranglátt fiskveiðistjórnunarkerfi sem fer í bága við Mannréttindasáttmála Evrópu festist enn frekar í sessi með tilheyrandi afleiðingum. 

Lágkúrulegastur er þó málatilbúnaður þeirra sem hafa grafið undan stjórnarskrárferlinu með „vísvitandi ruglandi, hugsaðri, samansettri og birtri í þeim eina tilgangi að rugla, blekkja og afvegaleiða stjórnmálahugmyndir“ fólks, svo að notað sé orðalag frá Þórbergi Þórðarsyni rithöfundi. Birgir Ármannsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, hélt því til dæmis fram að til að sjá vilja þjóðarinnar væri ekki nóg að rýna í niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar heldur þyrfti einnig að túlka hug þeirra sem ekki mættu á kjörstað. Hann komst jafnframt að þeirri niðurstöðu að þeir sem sátu heima myndu hafa kosið gegn frumvarpinu. Fyrir vikið uppskar hann viðurnefnið „umboðsmaður ógreiddra atkvæða“ í háðungarskyni. Enginn með snefil af sómakennd eða óbrenglaða dómgreind heldur slíku fram. 

Að lokum þetta: Í stefnuræðu sinni á Alþingi 1. október síðastliðinn sagði Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra, að núna væri „tækifæri fyrir Alþingi“ til að „breyta stjórnarskrá með skynsamlegum hætti með almannahagsmuni að leiðarljósi.“ Það er hins vegar þjóðin sem er stjórnarskrárgjafinn en ekki Alþingi. Skrifum undir kröfuna um að Alþingi viðurkenni niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá

Höfundur er stjórnmálafræðingur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir ríkisstjórnina ræða málin í þaula og hafa verið í meginatriðum samstíga um aðgerðir í faraldrinum hingað til.
Stjórnmálin falli ekki í þá freistni að gera sóttvarnir að „pólitísku bitbeini“
Svandís Svavarsdóttir heilbrigðisráðherra segir samstöðu í ríkisstjórn um þær hertu aðgerðir sem tóku gildi í dag. Hún segist vilja forðast að sóttvarnir verði að pólitísku bitbeini fyrir kosningar og telur að það muni reyna á stjórnmálin á næstu vikum.
Kjarninn 25. júlí 2021
Steypiregnið ógurlega
Steypiregn er klárlega orðið tíðara og umfangsmeira en áður var. Öll rök hníga að tengingu við hlýnun lofthjúps jarðar. Í tilviki flóðanna í Þýskalandi og víðar hefur landmótun, aukið þéttbýli og minni skilningur samfélaga á eðli vatnsfalla áhrif.
Kjarninn 25. júlí 2021
Ísraelsk stjórnvöld sömdu við lyfjafyrirtækið Pfizer um bóluefni og rannsóknir samhliða bólusetningum.
Alvarlega veikum fjölgar í Ísrael
Það er gjá á milli fjölda smita og fjölda alvarlegra veikra í Ísrael nú miðað við fyrstu bylgju faraldursins. Engu að síður hafa sérfræðingar áhyggjur af þróuninni. Um 60 prósent þjóðarinnar er bólusett.
Kjarninn 25. júlí 2021
Danska smurbrauðið nýtur nú aukinna vinsælda meðal matgæðinga í heimalandinu.
Endurkoma smurbrauðsins
Flestir Íslendingar kannast við danska smurbrauðið, smørrebrød. Eftir að alls kyns skyndibitar komu til sögunnar döluðu vinsældirnar en nú nýtur smurbrauðið sívaxandi vinsælda. Nýir staðir skjóta upp kollinum og þeir gömlu upplifa sannkallaða endurreisn.
Kjarninn 25. júlí 2021
Fjallahjólabrautin við Austurkór var eitt verkefna sem valið var til framkvæmda af íbúum í íbúðalýðræðisverkefninu Okkar Kópavogur í fyrra.
Kópavogsbær skoðar flötu fjallahjólabrautina betur eftir holskeflu athugasemda
Kópavogsbær hefur boðað að fjallahjólabraut við Austurkór í Kópavogi verði tekin til nánari skoðunar, eftir fjölda athugasemda frá svekktum íbúum þess efnis að brautin gagnist lítið við fjallahjólreiðar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Með stafrænum kórónuveirupassa fæst QR kóði sem sýna þarf á hinum ýmsu stöðum.
Munu þurfa að framvísa kórónuveirupassa til að fara út að borða
Evrópska bólusetningarvottorðið hefur verið notað vegna ferðalaga innan álfunnar síðan í upphafi mánaðar. Í Danmörku hefur fólk þurft að sýna sambærilegt vottorð til að sækja samkomustaði og svipað er nú uppi á teningnum á Ítalíu og í Frakklandi.
Kjarninn 24. júlí 2021
Eldgosið í Geldingadölum hefur verið mikið sjónarspil. Nú virðist það í rénun.
Ráðherra veitir nafni nýja hraunsins formlega blessun sína
Eins og lög gera ráð fyrir hefur Lilja Dögg Alfreðsdóttir mennta- og menningarmálaráðherra staðfest nafngift nýja hraunsins í landi Grindavíkurbæjar. Fagradalshraun mun það heita um ókomna framtíð.
Kjarninn 24. júlí 2021
Ferðamenn við Skógafoss.
Lágur smitfjöldi talinn mikilvægur fyrir heilsu og hagsmuni ferðaþjónustu
Ótti við að lenda á rauðum listum sóttvarnayfirvalda í Evrópu og Bandaríkjunum var tekinn inn í heildarhagsmunamat ríkisstjórnarinnar varðandi nýjar sóttvarnaráðstafanir innanlands. Á morgun verður mannlífið heft á ný vegna veirunnar.
Kjarninn 24. júlí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar