Vísindalegt traust og vantraust

Magnús Jónsson veðurfræðingur skrifar um veiru- og fiskiráðgjöf.

Auglýsing

Páll heit­inn Skúla­son heim­spek­ingur og rektor Háskóla Íslands sagði eitt sinn: „Ef menn eru ekki sífellt að gagn­rýna kenn­ing­ar, aðferðir og vinnu­brögð í vís­indum munu vís­indin staðna og smám saman verða úr sög­unni. Fram­farir eru undir því komnar að menn efist um gildi ríkj­andi kenn­inga, ­reyni að finna á þeim veika bletti. Þetta virð­ist raunar vera eitt helsta skil­yrðið fyrir fram­förum á hvaða sviði sem vera skal.“ 

Algert traust

Á síð­asta ári varð þjóðin í ríkum mæli vitni af vinnu­brögðum vís­inda­manna í þessum anda í tengslum við þann heims­far­aldur sem hefur geisað mestan hluta árs­ins. Svo­kallað þrí­eyki og ýmsir í lækna­stétt o.fl. hafa aflað sér meira trausts meðal þjóð­ar­innar en flestir vís­inda­menn hafa áður náð að ger­a. 

­Með efa­semd­um, við­ur­kenn­ingu á óvissu og eigin mis­tök­um, auð­skildum upp­lýs­ingum og útskýr­ingum um hvað sé vitað og hvað ekki á hverjum tíma og sífelldri end­ur­skoðun á þeim ákvörð­unum sem hafa verið tekn­ar, hefur þessi sam­henti hópur sett ný við­mið þegar um vinnu­brögð og miðlun vís­inda­legrar þekk­ingar er að ræða. Í lok októ­ber kom fram að um 95% lands­manna bæru fullt traust til þrí­eyk­is­ins og ann­arra sótt­varn­ar­yf­ir­valda, þrátt fyrir að hér hafi verið um að ræða for­dæma­laus og afar íþyngj­andi áhrif til­lagna þess­ara vís­inda­manna á dag­legt líf þorra fólks. Man ég ekki eftir öðru sam­bæri­legu trausti í sam­fé­lagi okk­ar.

Útbreitt van­traust

En þetta er því miður ekki alls staðar svona þegar um vís­indi er að ræða. Síð­ustu átta sumur hef ég stundað hand­færa­veiðar N-lands. Á þessum tíma hef ég kynnst fjölda smá­báta­eig­anda og fleiri sjó­mönn­um, m.a. tog­ara­skip­stjór­um. Þessi hópur manna á það sam­eig­in­legt að bera almennt lítið traust til einnar stofn­unar hér á landi. Skiptir þá litlu máli hvort um er að ræða margs­konar mæli­að­ferðir henn­ar, útreikn­inga, upp­lýs­inga­miðlun eða ráð­gjöf. Hér er um að ræða Haf­rann­sókna­stofn­un. 

Auglýsing
Að áliti fyrr­nefndra sjó­mann­anna skortir mikið á þekk­ingu vís­inda­manna á hegð­an, sam­spili og eðli margra fiski­stofna auk þess sem þau reikni­líkön sem notuð eru virð­ast óná­kvæm eða byggja á meira en 50 ára gömlum til­gátu­for­send­um. Má í því sam­bandi nefna tengsl stærðar hrygn­ing­ar­stofna og nýlið­unar sem og sam­spil stofn­stærð­ar, veiða, fæðu­fram­boðs og nátt­úru­legrar dán­ar­tölu. Þá heyrir það til und­an­tekn­inga ef vís­inda­menn Hafró koma fram með útskýr­ingar á því sem þeir bera á borð, hvort sem það eru þekk­ing­ar­legar for­send­ur, upp­bygg­ing og gerð reikni­lík­ana, efa­semd­ir, óvissu í mæl­ing­um, skekkju­mörk eða leið­rétt­ing­ar. Mætti því oft halda að hér sé allt full­sönnuð vís­indi eða end­an­leg­ur, óskeik­ull sann­leik­ur.

Álit vís­inda­manna sjálfra

Þegar kemur að því að skoða ein­staka stofna er efst á blaði hjá smá­báta­körlunum rann­sóknir og ráð­gjöf varð­andi veiðar á grá­sleppu en þar ríkir svo algert van­traust meðal sjó­manna að ég hef ekki hitt einn ein­asta grá­sleppu­sjó­mann sem telur yfir­höfuð neitt á þeirri ráð­gjöf sem Hafró veitir byggj­andi. Þegar þekk­ing­ar­grunnur grá­sleppu­ráð­gjaf­ar­innar er skoð­aður kemur m.a. eft­ir­far­andi í ljós og er þá vísað til því sem vís­inda­menn­irnir segja sjálfir, sjá Fiski­fréttir 2. mars 2019:

  1. Við vitum að hrogn­kelsið er á haf­svæð­inu allt frá Græn­landi yfir til Íslands og þar fyrir norðan og síðan yfir Nor­egs­haf til Barents­hafs. En við vitum ekk­ert hvaða fiskar hrygna við Ísland og hverjir fara til Nor­egs.
  2. Við höldum að fisk­ur­inn við Græn­land komi til Íslands því lík­lega hrygna hrogn­kelsin ekki við aust­an­vert Græn­land, en það vitum við samt ekki fyrir víst. 
  3. Við vitum ekki heldur hve gam­alt hrogn­kelsið verður eða hve lengi það dvelur í djúp­sjó. Þá vitum vil ekki heldur hve hratt það vex.
  4. Við vitum líka mjög lítið um hæng­inn, rauð­mag­ann.
  5. Við erum búin að kom­ast að því núna (2019) að grá­sleppan hrygnir allt frá mars fram í ágúst og mun hún lík­lega hafa sama hrygn­ing­ar­mynstur næsta ár. Við vitum ekki hvaða áhrif þetta hefur á stofn­inn, vegna þess að veið­arnar eru mest stund­aðar í apríl og mars, þannig að fisk­ur­inn sem hrygnir í ágúst á miklu betri mögu­leika á því að ná hrygn­ingu. Ekki er heldur vitað af hverju hrogn­kelsið hrygnir yfir svona langt tíma­bil.

En þetta er ekki allt. T.d. er ekki vitað hversu oft grá­sleppan hrygnir um ævina ef hún þá á annað borð hrygnir ekki bara einu sinni eins og loðn­an. Þá fara stofn­stærð­ar­mæl­ingar á þessum fiski ein­göngu fram með svoköll­uðu tog­ar­aralli á vor­in, þrátt fyrir að lengstan hluta ævinnar sé grá­sleppan upp­sjáv­ar­fiskur og komi aðeins niður að botni á grunn­sævi til hrygn­ing­ar. Á þessum grá­sleppu­tog­veiðum veið­ast að jafn­aði færri en 1000 grá­sleppur alls á ári allt í kringum landið og er þetta magn látið skapa grunn að ákvörðun heild­ar­stofn­stærðar þessa stofns. Loks má svo benda á að litlar sem engar rann­sóknir hafa farið fram á áhrifum flottrollsveiða á grá­sleppu­stofn­inn en vitað er að oft kemur gríð­ar­legt magn grá­sleppu­seiða í flottroll sem m.a. er notað við veiðar á loðnu.

Heild­ar­kvóti út í loftið

Þrátt fyrir þennan mjög svo tak­mark­aða þekk­ing­ar­grunn var tekin ákvörðun um það árið 2013 að veita ráð­gjöf um heild­ar­afla­mark á grá­sleppu­veið­arnar (enn tak­mark­aðri þekk­ing þá en nú). Fram að þeim tíma hafði verið látið nægja að stýra grá­sleppu­veiðum með því að tak­marka lengd ver­tíð­ar, fjölda neta og fjölda veiði­leyfa. Í um hálfa öld fyrir 2013 hafði grá­sleppu­afli hér við land sveifl­ast frá um 3.000 tonnum og upp tæp 12.000 tonn á ver­tíð. Að áliti flestra grá­sleppu­veiði­manna sem ég hef heyrt í hefur ráð­lagður heilda­kvóti á grá­sleppu frá 2013 verið bein­línis út í loft­ið. Því hefði allt eins mátt nota veð­ur­at­hug­anir sem for­sendur við þá aðgerð, svo notuð séu orð sjó­manns með 40 ára reynslu af grá­sleppu­veið­um.

Loka­orð

Síð­asta grá­sleppu­ver­tíð opin­ber­aði ræki­lega hversu fátæk­leg þekk­ing var lögð til grund­vallar fyr­ir­fram ákveðnu heild­ar­afla­marki þess árs, þ.e. um 5.200 tonn. Sjaldan eða aldrei hafa grá­sleppukarlar fyrir Norð­ur- og Aust­ur­landi kynnst öðrum eins mokafla­brögðum og sl. vor og sjaldan hefur grá­sleppan veiðst jafn­mikið í þorska­net við Suð­ur­land sem með­afli. Þar sem grá­sleppan byrjar að veið­ast við Aust­ur­landið snemma árs færir hún sig vestar eftir því sem lengra líður á vor­ið. Allt þetta varð til þess að útgef­inn heild­ar­kvóti var að mestu upp veiddur áður en veiðar gátu haf­ist fyrir alvöru á Vest­fjörðum og við Vest­ur­land. Þegar sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra stöðv­aði fyr­ir­vara­laust veið­arnar 2. maí sl. var enn mokveiði við Norð­ur­land en Vest­lend­ingar og fleiri sátu upp með grá­sleppu­lausa ver­tíð og til­heyr­andi stór­tjón. Og nú liggur fyrir að sami ráð­herra vill lög­binda kvóta­setn­ingu á hvern bát fyrir þennan stofn. Á grund­velli hvaða þekk­ingar og ráð­gjafar verður það byggt?

Höf­undur er veð­ur­fræð­ing­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hygge
Hvað þýðir danska hugtakið hygge? Er það stig sem nær hærra en bara að hafa það kósí? Nær eitthvað íslenskt orð yfir það? Eða er um að ræða sérstaka danska heimspeki?
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eitt og annað ... einkum danskt
Eitt og annað ... einkum danskt
Hygge
Kjarninn 9. ágúst 2022
Rúmlega þriðjungur heimila á ekkert eftir í veskinu í lok mánaðar
Næstum átta af hverjum tíu í lægsta tekjuhópnum ná ekki að leggja neitt fyrir, ganga á sparnað eða safna skuldum í yfirstandandi dýrtíð. Hjá efsta tekjuhópnum geta næstum níu af hverjum tíu enn lagt fyrir, sumir umtalsvert.
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eilífðarefnin finnast í regnvatni alls staðar um heiminn. Uppruni þeirra er oftast á vesturlöndum en það eru fátækari íbúar heims sem þurfa að súpa seyðið af því.
Regnvatn nánast alls staðar á jarðríki óhæft til drykkjar
Okkur finnst mörgum rigningin góð en vegna athafna mannanna er ekki lengur öruggt að drekka regnvatn víðast hvar í veröldinni, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fleiri farþegar fóru um Flugstöð Leifs Eiríkssonar í júlí síðastliðinum en í sama mánuði árið 2019.
Flugið nær fyrri styrk
Júlí var metmánuður í farþegaflutningum hjá Play og Icelandair þokast nær þeim farþegatölum sem sáust fyrir kórónuveirufaraldur. Farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll var meiri í júlí síðastliðnum en í sama mánuði árið 2019.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Verðfall á mörkuðum erlendis er lykilbreyta í þróun eignarsafns íslenskra lífeyrissjóða. Myndin tengist fréttinni ekki beint.
Eignir lífeyrissjóðanna lækkuðu um 361 milljarða á fyrri hluta ársins
Fallandi hlutabréfaverð, jafn innanlands sem erlendis, og styrking krónunnar eru lykilþættir í því að eignir íslensku lífeyrissjóðanna hafa lækkað umtalsvert það sem af er ári. Eignirnar hafa vaxið mikið á síðustu árum. Í fyrra jukust þær um 36 prósent.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Uppþornað stöðuvatn í norðurhluta Ungverjalands.
Enn ein hitabylgjan og skuggalegur vatnsskortur vofir yfir
Það er ekki aðeins brennandi heitt heldur einnig gríðarlega þurrt með tilheyrandi hættu á gróðureldum víða í Evrópu. En það er þó vatnsskorturinn sem veldur mestum áhyggjum.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Þrjár af hverjum fjórum krónum umfram skuldir bundnar í steypu
Lektor í fjármálum segir ekki ólíklegt að húsnæðisverð muni lækka hérlendis. Það hafi gerst eftir bankahrunið samhliða mikilli verðbólgu. Alls hefur hækkun á fasteignaverði aukið eigið fé heimila landsins um 3.450 milljarða króna frá 2010.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar