Vísindalegt traust og vantraust

Magnús Jónsson veðurfræðingur skrifar um veiru- og fiskiráðgjöf.

Auglýsing

Páll heit­inn Skúla­son heim­spek­ingur og rektor Háskóla Íslands sagði eitt sinn: „Ef menn eru ekki sífellt að gagn­rýna kenn­ing­ar, aðferðir og vinnu­brögð í vís­indum munu vís­indin staðna og smám saman verða úr sög­unni. Fram­farir eru undir því komnar að menn efist um gildi ríkj­andi kenn­inga, ­reyni að finna á þeim veika bletti. Þetta virð­ist raunar vera eitt helsta skil­yrðið fyrir fram­förum á hvaða sviði sem vera skal.“ 

Algert traust

Á síð­asta ári varð þjóðin í ríkum mæli vitni af vinnu­brögðum vís­inda­manna í þessum anda í tengslum við þann heims­far­aldur sem hefur geisað mestan hluta árs­ins. Svo­kallað þrí­eyki og ýmsir í lækna­stétt o.fl. hafa aflað sér meira trausts meðal þjóð­ar­innar en flestir vís­inda­menn hafa áður náð að ger­a. 

­Með efa­semd­um, við­ur­kenn­ingu á óvissu og eigin mis­tök­um, auð­skildum upp­lýs­ingum og útskýr­ingum um hvað sé vitað og hvað ekki á hverjum tíma og sífelldri end­ur­skoðun á þeim ákvörð­unum sem hafa verið tekn­ar, hefur þessi sam­henti hópur sett ný við­mið þegar um vinnu­brögð og miðlun vís­inda­legrar þekk­ingar er að ræða. Í lok októ­ber kom fram að um 95% lands­manna bæru fullt traust til þrí­eyk­is­ins og ann­arra sótt­varn­ar­yf­ir­valda, þrátt fyrir að hér hafi verið um að ræða for­dæma­laus og afar íþyngj­andi áhrif til­lagna þess­ara vís­inda­manna á dag­legt líf þorra fólks. Man ég ekki eftir öðru sam­bæri­legu trausti í sam­fé­lagi okk­ar.

Útbreitt van­traust

En þetta er því miður ekki alls staðar svona þegar um vís­indi er að ræða. Síð­ustu átta sumur hef ég stundað hand­færa­veiðar N-lands. Á þessum tíma hef ég kynnst fjölda smá­báta­eig­anda og fleiri sjó­mönn­um, m.a. tog­ara­skip­stjór­um. Þessi hópur manna á það sam­eig­in­legt að bera almennt lítið traust til einnar stofn­unar hér á landi. Skiptir þá litlu máli hvort um er að ræða margs­konar mæli­að­ferðir henn­ar, útreikn­inga, upp­lýs­inga­miðlun eða ráð­gjöf. Hér er um að ræða Haf­rann­sókna­stofn­un. 

Auglýsing
Að áliti fyrr­nefndra sjó­mann­anna skortir mikið á þekk­ingu vís­inda­manna á hegð­an, sam­spili og eðli margra fiski­stofna auk þess sem þau reikni­líkön sem notuð eru virð­ast óná­kvæm eða byggja á meira en 50 ára gömlum til­gátu­for­send­um. Má í því sam­bandi nefna tengsl stærðar hrygn­ing­ar­stofna og nýlið­unar sem og sam­spil stofn­stærð­ar, veiða, fæðu­fram­boðs og nátt­úru­legrar dán­ar­tölu. Þá heyrir það til und­an­tekn­inga ef vís­inda­menn Hafró koma fram með útskýr­ingar á því sem þeir bera á borð, hvort sem það eru þekk­ing­ar­legar for­send­ur, upp­bygg­ing og gerð reikni­lík­ana, efa­semd­ir, óvissu í mæl­ing­um, skekkju­mörk eða leið­rétt­ing­ar. Mætti því oft halda að hér sé allt full­sönnuð vís­indi eða end­an­leg­ur, óskeik­ull sann­leik­ur.

Álit vís­inda­manna sjálfra

Þegar kemur að því að skoða ein­staka stofna er efst á blaði hjá smá­báta­körlunum rann­sóknir og ráð­gjöf varð­andi veiðar á grá­sleppu en þar ríkir svo algert van­traust meðal sjó­manna að ég hef ekki hitt einn ein­asta grá­sleppu­sjó­mann sem telur yfir­höfuð neitt á þeirri ráð­gjöf sem Hafró veitir byggj­andi. Þegar þekk­ing­ar­grunnur grá­sleppu­ráð­gjaf­ar­innar er skoð­aður kemur m.a. eft­ir­far­andi í ljós og er þá vísað til því sem vís­inda­menn­irnir segja sjálfir, sjá Fiski­fréttir 2. mars 2019:

  1. Við vitum að hrogn­kelsið er á haf­svæð­inu allt frá Græn­landi yfir til Íslands og þar fyrir norðan og síðan yfir Nor­egs­haf til Barents­hafs. En við vitum ekk­ert hvaða fiskar hrygna við Ísland og hverjir fara til Nor­egs.
  2. Við höldum að fisk­ur­inn við Græn­land komi til Íslands því lík­lega hrygna hrogn­kelsin ekki við aust­an­vert Græn­land, en það vitum við samt ekki fyrir víst. 
  3. Við vitum ekki heldur hve gam­alt hrogn­kelsið verður eða hve lengi það dvelur í djúp­sjó. Þá vitum vil ekki heldur hve hratt það vex.
  4. Við vitum líka mjög lítið um hæng­inn, rauð­mag­ann.
  5. Við erum búin að kom­ast að því núna (2019) að grá­sleppan hrygnir allt frá mars fram í ágúst og mun hún lík­lega hafa sama hrygn­ing­ar­mynstur næsta ár. Við vitum ekki hvaða áhrif þetta hefur á stofn­inn, vegna þess að veið­arnar eru mest stund­aðar í apríl og mars, þannig að fisk­ur­inn sem hrygnir í ágúst á miklu betri mögu­leika á því að ná hrygn­ingu. Ekki er heldur vitað af hverju hrogn­kelsið hrygnir yfir svona langt tíma­bil.

En þetta er ekki allt. T.d. er ekki vitað hversu oft grá­sleppan hrygnir um ævina ef hún þá á annað borð hrygnir ekki bara einu sinni eins og loðn­an. Þá fara stofn­stærð­ar­mæl­ingar á þessum fiski ein­göngu fram með svoköll­uðu tog­ar­aralli á vor­in, þrátt fyrir að lengstan hluta ævinnar sé grá­sleppan upp­sjáv­ar­fiskur og komi aðeins niður að botni á grunn­sævi til hrygn­ing­ar. Á þessum grá­sleppu­tog­veiðum veið­ast að jafn­aði færri en 1000 grá­sleppur alls á ári allt í kringum landið og er þetta magn látið skapa grunn að ákvörðun heild­ar­stofn­stærðar þessa stofns. Loks má svo benda á að litlar sem engar rann­sóknir hafa farið fram á áhrifum flottrollsveiða á grá­sleppu­stofn­inn en vitað er að oft kemur gríð­ar­legt magn grá­sleppu­seiða í flottroll sem m.a. er notað við veiðar á loðnu.

Heild­ar­kvóti út í loftið

Þrátt fyrir þennan mjög svo tak­mark­aða þekk­ing­ar­grunn var tekin ákvörðun um það árið 2013 að veita ráð­gjöf um heild­ar­afla­mark á grá­sleppu­veið­arnar (enn tak­mark­aðri þekk­ing þá en nú). Fram að þeim tíma hafði verið látið nægja að stýra grá­sleppu­veiðum með því að tak­marka lengd ver­tíð­ar, fjölda neta og fjölda veiði­leyfa. Í um hálfa öld fyrir 2013 hafði grá­sleppu­afli hér við land sveifl­ast frá um 3.000 tonnum og upp tæp 12.000 tonn á ver­tíð. Að áliti flestra grá­sleppu­veiði­manna sem ég hef heyrt í hefur ráð­lagður heilda­kvóti á grá­sleppu frá 2013 verið bein­línis út í loft­ið. Því hefði allt eins mátt nota veð­ur­at­hug­anir sem for­sendur við þá aðgerð, svo notuð séu orð sjó­manns með 40 ára reynslu af grá­sleppu­veið­um.

Loka­orð

Síð­asta grá­sleppu­ver­tíð opin­ber­aði ræki­lega hversu fátæk­leg þekk­ing var lögð til grund­vallar fyr­ir­fram ákveðnu heild­ar­afla­marki þess árs, þ.e. um 5.200 tonn. Sjaldan eða aldrei hafa grá­sleppukarlar fyrir Norð­ur- og Aust­ur­landi kynnst öðrum eins mokafla­brögðum og sl. vor og sjaldan hefur grá­sleppan veiðst jafn­mikið í þorska­net við Suð­ur­land sem með­afli. Þar sem grá­sleppan byrjar að veið­ast við Aust­ur­landið snemma árs færir hún sig vestar eftir því sem lengra líður á vor­ið. Allt þetta varð til þess að útgef­inn heild­ar­kvóti var að mestu upp veiddur áður en veiðar gátu haf­ist fyrir alvöru á Vest­fjörðum og við Vest­ur­land. Þegar sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra stöðv­aði fyr­ir­vara­laust veið­arnar 2. maí sl. var enn mokveiði við Norð­ur­land en Vest­lend­ingar og fleiri sátu upp með grá­sleppu­lausa ver­tíð og til­heyr­andi stór­tjón. Og nú liggur fyrir að sami ráð­herra vill lög­binda kvóta­setn­ingu á hvern bát fyrir þennan stofn. Á grund­velli hvaða þekk­ingar og ráð­gjafar verður það byggt?

Höf­undur er veð­ur­fræð­ing­ur.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Engin aukning í sjálfsvígum í fyrstu bylgju COVID-19
Ólíkt öðrum stórum efnahagsáföllum fjölgaði sjálfsvígum ekki í kjölfar kreppunnar sem fylgdi fyrstu bylgju heimsfaraldursins í fyrra í hátekjulöndum, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 18. apríl 2021
Halldór Gunnarsson
Prósentur, meðaltöl og tíundir í þágu eldri borgara
Kjarninn 18. apríl 2021
Anna Tara Andrésdóttir
Sóttvarnayfirvöld fylgja ekki rannsóknum sem benda til þess að andlitsgrímur virki ekki
Kjarninn 18. apríl 2021
Jón Ormur Halldórsson
Kaflaskilin í Kína
Kjarninn 18. apríl 2021
Þrettán manns greindust með COVID-19 innanlands í gær. Fólk er hvatt til að fara í skimun við minnstu einkenni.
Þrettán smit innanlands – hópsmit í kringum leikskóla í Reykjavík
Í gær greindust fleiri með COVID-19 innanlands en á nokkrum öðrum degi síðan 23. mars. Átta voru utan sóttkvíar og hinir höfðu verið stutt í sóttkví.
Kjarninn 18. apríl 2021
Skriðdreki rússneskra aðskilnaðarsinna í Donbas á ferðinni á heræfingu í upphafi þessa árs. Yfir 15 þúsund hafa látið lífið síðan átökin í Úkraínu hófust árið 2014. Nú eru blikur á lofti.
Rússar herða tökin í Úkraínu
Rússar sýna nú ógnandi tilburði við landamæri Úkraínu. Samhliða beita þeir ýmsum tólum fjölþáttahernaðar og Vesturlönd velkjast í vafa um viðbrögð.
Kjarninn 18. apríl 2021
„Stundum hef ég hugsað um hvað gerist ef það kviknaði í hér inni. Það eru margir neyðarútgangar en innan við þá alla eru full vörubretti, þetta er kolólöglegt en enginn gerir neitt,“ sagði einn starfsmaður undir nafnleynd við dagblaðið Information nýlega
Þrælahald
Fimmtán klukkustunda vinna á hverjum degi mánuðum saman, kröfur um afköst, sem ekki er hægt að uppfylla, tímaáætlun sem ekki gerir ráð fyrir salernisferðum og kaffitímum. Svona er vinnuaðstæðum lýst hjá þekktri danskri netverslun.
Kjarninn 18. apríl 2021
Ingibjörg Isaksen mun leiða lista Framsóknar í Norðausturkjördæmi í haust.
Ingibjörg Isaksen efst hjá Framsókn í Norðausturkjördæmi – Líneik önnur
Ingibjörg Ólöf Isaksen bæjarfulltrúi og framkvæmdastjóri á Akureyri varð hlutskörpust í póstkosningu Framsóknarflokksins í Norðausturkjördæmi. Hafði hún betur en Líneik Anna Sævarsdóttir þingmaður flokksins, sem varð önnur í kjörinu.
Kjarninn 17. apríl 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar