Vatnajökulsþjóðgarður og hálendið

Auður H. Ingólfsdóttir segir að það sé fullkomlega eðlilegt að Íslendingar takist á um hvernig best sé að haga verndun og nýtingu hálendisins.

Auglýsing

Þjóð­garðar og hálendið hafa verið í brennid­epli í vetur í ljósi stjórn­ar­frum­varps um Hálend­is­þjóð­garð sem nú er til umfjöll­unar á Alþingi. Umræðan hefur verið líf­leg og oft á tíðum hörð, sem sýnir hversu mikið er í húfi. Sem for­maður stjórnar Vatna­jök­uls­þjóð­garðs þykir mér skipta máli að sú umræða yfir­fær­ist ekki með vill­andi hætti yfir á þann þjóð­garð sem hefur verið til staðar í meira en ára­tug.

Um þessar mundir er eitt ár liðið frá því ég tók að mér það hlut­verk að leiða stjórn þjóð­garðs­ins. Það er mikil ábyrgð sem fylgir því verk­efni enda um ein­stakan þjóð­garð að ræða sem hefur m.a. verið sam­þykktur á heimsminja­skrá UNESCO á grund­velli stór­brot­innar nátt­úru. Lær­dóm­skúrfan hefur verið brött. Verk­efnin eru fjöl­mörg og ýmis snúin álita­efni sem þarf að taka afstöðu til. 

Tvennt er mér efst í huga eftir að hafa kynnst starfi Vatna­jök­uls­þjóð­garðs: Fag­legt starf þeirra mörgu sem starfa í þjóð­garð­inum og síðan stjórn­kerfi þjóð­garðs­ins, sem er að mörgu leyti óvenju­legt, tals­vert flókið en jafn­framt fram­sæk­ið.  

Auglýsing

Fag­mennska í fyr­ir­rúmi

Það fer fram ein­stakt fag­legt starf hjá Vatna­jök­uls­þjóð­garði. Á opin­berum vett­vangi og í ýmsum hópum á sam­fé­lags­miðlum hefur verið vísað til land­varða og þjóð­garðsvarða sem ein­stak­linga í „löggu­leik“ sem allt vilji banna. Raun­veru­leik­inn gæti ekki verið fjær þeirri mynd. 

Hjá þjóð­garð­inum hef ég kynnst öfl­ugu starfs­fólki, vel mennt­uðu og víð­sýnu, með ástríðu fyrir starf­inu sínu. Vissu­lega er eft­ir­lit einn hluti af starfs­sviði land­varða en gesta­gjafa- og fræðslu­hlut­verkið er mun stærri þáttur í starf­inu. Vilj­inn til að fræða og skapa and­rúms­loft þar sem gestir upp­lifa að þeir séu vel­komnir er leið­ar­ljós í starf­sem­inn­i. 

Sam­starf og sam­ráð er alltaf það sem stefnt er að. Þannig hefur starfs­fólk t.d. lagt mikla áherslu á sam­ráð við hag­að­ila í ferða­þjón­ustu við fyrstu skrefin í inn­leið­ingu atvinnu­stefnu og hefur nálg­ast það krefj­andi og flókna verk­efni af mik­illi auð­mýkt og vilja til að læra af reynsl­unni.

Falljökull Mynd: Vatnajökulsþjóðgarður

Vald­dreif­ing með skýrum leik­reglum

Á meðan starfs­fólk þjóð­garðs­ins sinnir dag­legum verkum þá er það stjórn þjóð­garð­ins, í sam­vinnu við alls fjögur svæð­is­ráð, sem leggur stóru lín­urn­ar.  Á okkar borði er m.a. stjórn­ar- og vernd­ar­á­ætlun og inn­leið­ing atvinnu­stefnu í sam­ræmi við þau mark­mið sem sett eru í lögum og reglu­gerð um þjóð­garð­inn. Þetta tveggja laga stjórn­kerfi er eitt af því sem gerir Vatna­jök­uls­þjóð­garð sér­stakan sem rík­is­stofn­un. Fyr­ir­komu­lagið er í takti við alþjóð­lega þró­un, þar sem sífellt meiri áhersla hefur verið lögð á vald­dreif­ingu og þátt­töku hag­að­ila við stjórnun vernd­aðra svæða.

Í ljósi þess að um nýj­ung er að ræða í íslenskri stjórn­sýslu hefur tekið tíma að stilla saman strengi. Fyr­ir­komu­lagið þýðir að tals­verðan tíma getur tekið að afgreiða mál. Það þarf þó ekki endi­lega að vera slæmt því sam­talið er mik­il­vægt. Og í lang­flestum til­vikum næst á end­anum nið­ur­staða í góðri sam­vinnu starfs­manna, svæð­is­ráða og stjórn­ar. Í þeim álita­málum sem djúp­stæð­ari ágrein­ingur hefur gert vart við sig hefur þó afhjúp­ast ákveðin óvissa um hvaða reglum ber að fylgja og hvernig best sé að haga flæði upp­lýs­inga milli svæð­is­ráða og stjórnar þjóð­garðs­ins. Þar sem fyr­ir­myndir skortir er ekki alltaf aug­ljóst hverjar leik­regl­urnar eru og þetta hefur valdið vand­ræð­u­m. 

Aug­ljós­asta dæmið er deilan um Von­ar­skarð, sem tal­vert hefur verið vitnað til í umræðum um frum­varp um Hálend­is­þjóð­garð. Hér er mik­il­vægt að draga lær­dóm af ferl­inu, bæði fyrir stjórn­völd og fyrir núver­andi stjórn og svæð­is­ráð Vatna­jök­uls­þjóð­garðs, til að forð­ast að fleiri mál lendi í sams­konar skot­gröfum og hefur því miður verið raunin í þessu til­tekna máli. Von­ar­skarðs­málið þýðir þó ekki að þessi teg­und dreifðs stjórn­kerfis geti ekki virk­að. Fyrir okkur er það ein­fald­lega brýn­ing um mik­il­vægi þess að skerpa á verk­lagi og gera leik­reglur skýr­ari, skil­virk­ari og gegn­særri. 

Harm­leikur almenn­inga

En hvers vegna þurfum við yfir höfuð þjóð­garða? Af hverju var Vatna­jök­uls­þjóð­garður stofn­að­ur? Af hverju er þörf á að huga að fram­tíð hálend­is­ins til lengri tíma?  

Þeir sem hafa lesið sér til um stjórnun nátt­úru­auð­linda og umgengni mann­kyns við nátt­úr­una þekkja margir hug­takið „Harm­leikur almenn­inga“ sem er eignað vist­fræð­ingnum Garrett Hardin en hann birti grein undir þessu nafni í tíma­rit­inu Sci­ence árið 1968. Hug­takið nær utan um þann vanda sem við lendum oft í þegar aðgengi að sam­eig­in­legum nátt­úru­auð­lindum lýtur engri stjórn og er opið öll­um. Á meðan fólkið er fátt miðað við þær auð­lindir sem eru til­tækar þá eru engin vanda­mál. Þegar fólk­inu fjölgar og ásóknin eykst breyt­ist stað­an. Ef engar reglur gilda um umgengni við auð­lind­ina skap­ast hætta á ofnýt­ingu og á end­anum tapa all­ir.

Þessi vandi er grunn­ur­inn að því að nauð­syn­legt getur verið að hafa sam­ræmda stjórnun og stýr­ingu á svæðum eins og hálendi Íslands. Það er ein­fald­lega sam­fé­lags­lega mik­il­vægt verk­efni að finna leiðir til að tryggja að úti­vist, ferða­mennska og önnur umsvif innan þjóð­garðs­ins séu í sem mestum sam­hljómi við nátt­úr­una. Stefnan er að hámarka jákvæða upp­lifun gesta og efna­hags­legan ábata í grann­byggðum en lág­marka nei­kvæð áhrif á nátt­úru, víð­erni og við­kvæm vist­kerfi. Þessi jafn­væg­is­dans er kjarn­inn í sjálf­bærri þró­un.

Herðubreiðarlindir Mynd: Vatnajökulsþjóðgarður

Hvað erum við sam­mála um?

Ég held að allir Íslend­ingar eigi það sam­eig­in­legt að okkur þykir vænt um hálendið okk­ar. Íslensk nátt­úra stendur hjarta okkur nærri og frelsið til að upp­lifa og njóta þess sem hún hefur upp á að bjóða er okkur dýr­mætt. Það er því full­kom­lega eðli­legt að við tök­umst á um hvernig best sé að haga verndun og nýt­ingu hálend­is­ins. Þar skiptir máli að raddir sem flestra hópa fái að hljóma og að við tökum okkur tíma til að hlusta á ólík sjón­ar­mið með opinn huga, skilja þau og finna leið til að beina sjónum að þeim þáttum sem við getum sam­ein­ast um. 

Reynslan af Vatna­jök­uls­þjóð­garði getur veitt dýr­mæta leið­sögn.

Höf­undur er for­maður stjórnar Vatna­jök­uls­þjóð­garðs.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jörð hefur skolfið í grennd við Keili frá því í síðustu viku.
Vefur Veðurstofunnar tilbúinn í slaginn
Álagið á vef Veðurstofunnar hefur verið mikið frá því að jarðskjálftahrina hófst á Reykjanesskaga í síðustu viku. Einu sinni datt vefurinn alveg niður en nú er búið að efla þol hans til muna.
Kjarninn 6. mars 2021
Jón Baldvin Hannibalsson
Stefnuskráin
Kjarninn 6. mars 2021
Heimir Snorrason
Til varnar algóritmanum
Kjarninn 6. mars 2021
Mjólkurvörur frá MS
Segir yfirlýsingar MS „í besta falli hlægilegar“
Forsvarsmenn Mjólku gefa lítið fyrir yfirlýsingar Mjólkursamsölunnar, sem dæmd var fyrir að misnota markaðsráðandi stöðu sína, um að aðgerðir hennar hefðu verið gerðar í góðri trú.
Kjarninn 6. mars 2021
Brugghúsafrumvarp Áslaugar Örnu vekur litla kátínu hjá Landlæknisembættinu og ÁTVR
Embætti landlæknis telur „góða sátt“ um núverandi fyrirkomulag áfengissölu, en lítil merki eru um það í þeim fjölmörgu umsögnum sem borist hafa Alþingi undanfarna daga vegna frumvarps dómsmálaráðherra um sölu bjórs beint frá brugghúsum.
Kjarninn 6. mars 2021
Tíu staðreyndir um Ásmundarsalsmálið og eftirmála þess
Ráðherra varð uppvís að því að vera viðstaddur viðburð/samkvæmi/listaverkasölu á Þorláksmessu, þegar strangar sóttvarnarreglur voru við lýði. Grunur var um brot á þeim. Síðan þá hefur málið tekið marga pólitíska snúninga. Hér eru helstu staðreyndir þess.
Kjarninn 6. mars 2021
Sara Stef. Hildardóttir
Um upplýsingalæsi og fjölmiðlanefnd
Kjarninn 6. mars 2021
Enginn fer í gegnum lífið „í stöðugu logni undir heiðskírum himni“
Íslensk náttúra hefur jákvæð áhrif á streitu þeirra sem í henni dvelja og hefur það nú verið staðfest með rannsókn. „Hlaðborð af náttúruöflum“ minnir okkur á að það er aldrei fullkomið jafnvægi í lífinu og ekkert blómstrar allt árið.
Kjarninn 6. mars 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar