Állinn og náttúruvernd – harmleikur í sex þáttum

Snorri Baldursson segir að Íslendingar séu aftarlega á merinni þegar kemur að náttúruvernd og almennri umhyggju fyrir móður náttúru.

Auglýsing

Þessi grein fjallar ekki um lofts­lags­breyt­ingar eða mat­ar­só­un. Nógu margir eru um þá hitu. Hún fjallar um klass­íska nátt­úru­vernd og hvað við Íslend­ingar erum aft­ar­lega á mer­inni þegar kemur að henni og almennri umhyggju fyrir nátt­úr­unni, móður okkar allra. Þó nenni ég ekki hér að tala um hin metn­að­ar­fullu nátt­úru­vernd­ar­lög sem samin voru fyrir nærri ára­tug, hafa gilt í meira en fimm ár en  aðeins að litlu leyti verið inn­leidd. Kannski síð­ar.

Mann­kynið horf­ist nú í augu við fjölda­út­dauða líf­veru­teg­unda, hinn sjötta á síð­ustu 400 millj­ónum ára, ef til vill hlið­stæðan hinum síð­asta í lok Paleó­sen fyrir um 65 millj­ónum ára. Risa­loft­steinn sprakk yfir Yukatanskaga  og nán­ast þurrk­aði út hinar karis­mat­ísku risa­eðlur sem þá reik­uðu um fen og gresjur meðal risa­burkna og elft­inga. Guð forði okkur frá því­líkum hörm­ungum en staða flestra líf­veru­teg­unda, fyrir utan mann­inn og fylgi­teg­undir hans, er ugg­væn­leg.

Áll­inn

Inn­blástur þess­arar greinar er þó ekki síst Ála­bókin eftir Pat­rik Svens­son, sem kom út í íslenskri þýð­ingu fyrir jól­in. Bókin spinnur sögu feðga sem hafa yndi af því að veiða og grúska í atferli áls­ins, en er ekki síður afar fróð­leg og skemmti­leg sam­an­tekt um þessa leynd­ar­dóms­fullu skepnu. Eng­inn veit hvar áll­inn heldur sig eða hvað hann er að bralla eftir að hann leggur aftur á djúp Þang­hafs­ins eftir ára­langa dvöl í ferskvatni, sýkjum og grunnum vötn­um, og hverfur sjónum manna fyrir fullt og allt. Mik­ill fjöldi leið­angra og sjálf­stæðra vís­inda­manna hafa reynt að leysa „ála­gát­una“ á umliðnum ára­tugum og öld­um, án árang­ur­s. 

Ála­bókin er líka enn ein áminn­ingin um heimsku og græðgi manna sem enn strit­ast við að ofveiða þessa stór­merki­legu skepnu, sem lifað hefur á jörð okkar í tug­millj­ónir ára og ekki látið bug­ast af ísöldum og ámóta ham­för­um. Nú árið 2020 er álastofn­inn hrun­inn og aðeins um 5% stofns­ins á lífi að bestra manna yfir­sýn. Fækkað hefur um 95% á síð­ustu 40 árum! Ástæð­ur: ofveiði, ágengar fram­andi teg­undir og sjúk­dómar og skipa­um­ferð og lofts­lags­breyt­ing­ar, svo eitt­hvað sé nefnt. Allt tengt mann­in­um. Því miður er áll­inn langt frá því að vera eins­dæmi hvað þetta varð­ar; teg­undum villtra líf­vera fækkar hvar­vetna með ógn­væn­legum hraða meðan mann­kyni fjölgar sem aldrei fyrr.

Auglýsing
En hvað kemur þetta svarta­galls­raus um ála og teg­undir í útrým­ing­ar­hættu okkur við hér uppi á „Ís­land­inu góða“? Er ekki bara allt í nokkuð fínu standi með sprækan umhverf­is­ráð­herra hok­inn af reynslu í nátt­úru­vernd? Því mið­ur, kæri les­andi, verð ég að hryggja þig. Þrátt fyrir frið­lýs­ingar und­an­farið og fleira gott, er nátt­úru­vernd á Íslandi enn í skötu­líki, oln­boga­barn mann­mið­aðs og nátt­úru­fj­and­sam­legs kerf­is; þarna erum við miklir eft­ir­bátar flestra þjóða. Und­ar­legt nokk virð­ast fáir hafa gefið þessu gaum í svæf­andi faðmi kyrr­stöðu­stjórn­ar­inn­ar. 

Döpur örlög nátt­úru­vernd­ar 

Byrjum á stofna­naum­gjörð nátt­úru­verndar á Íslandi. Hún er í mol­um. Sex eða fleiri stofn­anir fara með þennan mik­il­væga mála­flokk og eru allar veik­burða, með tak­mark­aða yfir­sýn. Mikið skemmd­ar­verk var unn­ið  í ráð­herra­tíð Sivjar Frið­leifs­dótt­ur, þáver­andi umhverf­is­ráð­herra, þegar ákveðið var að leggja nýstofn­aða Nátt­úru­vernd rík­is­ins niður og leggja undir Holl­ustu­vernd (nú Umhverf­is­stofn­un) árið 2001, vegna and­stöðu stofn­un­ar­innar við Kára­hnjúka­virkj­un. 

Núver­andi ráð­herra umhverf­is­mála reyndi að koma sam­bæri­legri stofn­un, Þjóð­garða­stofn­un, á kopp­inn og var búinn að koma frum­varpi í gegn um rík­is­stjórn í haust þegar þing­flokkar B og D stöðv­uðu mál­ið. Þögn ríkir um þetta. Þing­menn þeir sem um vél­uðu kæra sig lítt um efl­ingu nátt­úru­vernd­ar, þótt fag­ur­gal­inn leki af þeim á tylli­dög­um.  

Enn eru Íslend­ingar því meðal fárra þjóða sem ekki eiga alvöru stofnun sem sinnir þessum mik­il­væga mála­flokki og hefur burði til að efla hann og mynda mót­vægi við „at­hafna­skáld­in“. Umhverf­is­stofnun blæs út en er fyrst og fremst tæknikrat­ísk stofnun sem sinnir brúnu mál­unum svoköll­uðu, svo sem meng­un, holl­ustu­hátt­um, loft­gæðum og tækni­hlið lofts­lags­mála, allt gott um það að segja. Það sem við þurfum aftur á móti er stofnun sem hefur þekk­ingu á fræði­legri hlið nátt­úru­vernd­ar, skilur t.d. mun­inn á nátt­úru­véum og óbyggðum víð­ern­um, áttar sig á mik­il­vægi end­ur­heimtar víð­erna, býr yfir öfl­ugri sér­fræði­þekk­ingu í fjar­könnun og korta­gerð (GIS), og getur unnið og inn­leitt vernd­ar­á­ætl­anir sem hafa vist­fræði­lega og land­fræði­lega skírskot­un. Vatna­jök­uls­þjóð­garður hefur ekki burði til þessa og það mun hálend­is­þjóð­garður ekki heldur hafa, ef af verð­ur, án fag­stofn­unar á sviði nátt­úru­vernd­ar.   

Ópus um hálend­is­þjóð­garð

Hálend­is­þjóð­garð­ur­inn sem bundnar voru miklar vonir við er í klóm öfl­ugra hags­muna­að­ila, verk­fræði­stofa og sveit­ar­stjórn­ar­manna sem lítið skyn­bragð bera á raun­veru­legt mik­il­vægi nátt­úru­verndar og það að eiga stór, ósnortin svæði frá­tekin fyrir okkur sjálf og óbornar kyn­slóð­ir. Þrá­hyggju­kennt þjark um akstur í gegn um Von­ar­skarð ber ekki vitni mik­illi nátt­úru­vit­und eða metn­aði fyrir Vatna­jök­uls­þjóð­garð. Aðstand­endur garðs­ins, sem árið 2019 fékk æðstu gæða­vottun UNESCO sem arfur alls mann­kyns, eiga fullt í fangi með að verja þetta nátt­úru­djásn fyrir ágengni öku­kappa! Kom­ist umræddur Mið­há­lend­is­þjóð­garður á kopp­inn, sem alls er óvíst á þess­ari stundu, er hætt við að hann verði fórn­ar­lamb enn frek­ari hrossa­kaupa stjórn­ar­flokk­anna á síð­ustu metr­unum fyrir kosn­ing­ar, tóm skel.  

Blessuð sauð­kindin

Eng­inn stjórn­ar­liði, ekki heldur vinstri grænn, hefur haft döngun til að taka af nokk­urri alvöru á þeirri miklu mein­semd sem beit á örfoka landi er og hefur verið um ald­ir. Enn er sauð­kindin alls­ráð­andi á öræf­un­um. Ég tek fram að mér er síður en svo illa við sauð­fé. En er ekki löngu tíma­bært að taka til í þessu kerfi sem hvorki gagn­ast mönn­um, skepnum né land­inu leng­ur? Bara til að ítreka, er ég að tala um beit á illa grónu eða örfoka landi, ekki á grænum heiðum eða sum­ar­hög­um. Væri ekki skyn­sam­legt að beina beit inni á vel gróið land, með hólfa­beit sem tryggir sjálf­bærni, frekar en að kroppa ofur­við­kvæman gróður mið­há­lend­is­ins? Nægt er land­rýmið og offram­boðið á lamba­kjöt­inu. Sjálf­sagt er að gefa góðan aðlög­un­ar­tíma fyrir þessa óhjá­kvæmi­legu kerf­is­breyt­ingu, t.d. þannig að árið 2030 verði öll beit á virku gos­belt­unum með öllu bönn­uð. 

„Gren­i“hríslan og læk­ur­inn (veit, svo­lítið ljótt að snúa út úr fal­legu kvæði)

Skoðum aðeins dekrið og með­virkn­ina með rík­is­styrktri skóg­rækt. Margir tala um hvað hún sé æðis­leg og göf­ug. En er það svo? Það fer alveg eftir því hvar og hvernig skóg­rækt er stund­uð. Á Íslandi sem enn hefur ekki jafnað sig nema að litlu leyti eftir rányrkju síð­ustu alda – úr hófi keyrði á sjötta ára­tug síð­ustu aldar þegar fjöldi fjár náði sögu­legum hæð­um, sam­fara óvenju hörðu árferði. Við þurfum þess vegna að leggja alla krafta okkar í vist­heimt, end­ur­heimt fyrri land­kosta, með friðun lands og birki- og víð­isán­ing­um. Ræktun timb­ur­skóga er allt önnur Ella og ber að stunda af virð­ingu fyrir lands­lagi og upp­runa­gróðri, sem hvern annan land­bún­að. 

Því miður heykt­ist núver­andi umhverf­is­ráð­herra á að skilja þarna á milli og færa vist­heimt á for­ræði Land­græðsl­unn­ar, þar sem fag­þekk­ing og metn­aður er til stað­ar. Vilji Skóg­ræktin ekki breyta áherslum sínum þannig að skorið verði með afger­andi hætti milli vist­heimt­ar, sem er í grunn­inn nátt­úru­vernd, og skóg­rækt­ar, sem er í eðli sínu land­bún­aður eða við­ar­iðn­að­ur, þarf að taka þennan kaleik frá þeim. Illu heilli var það skref ekki tekið þegar skóg­rækt­ar­lögum var breytt nú nýver­ið, þrátt fyrir mikla hvatn­ingu og sterk rök mætra fag­að­ila. Engin ástæða er til, og bein­línis skað­legt íslenskri nátt­úru, að auð­ugir land­eig­endur séu á mála hjá rík­inu við að planta barr­skógi út um allar þorpa­grundir í boði rík­is­ins, eins og mörg dæmi sanna. Gott og vel, vilji þessir land­eig­endur (ég er einkum að tala um frí­stunda­bænd­ur) gróð­ur­setja barr­skóga, geri þeir það á eigin kostnað og þá sem næst byggð.  

Kvóta­kóngar

Enn á ég eftir að fjalla um tabú kvóta­kerf­is­ins sem hefur tekið lifi­brauð frá fjölda Íslend­inga, stór­spillt líf­ríki hafs­ins og valdið hættu­legu mis­rétti og spill­ingu í sam­fé­lag­inu. Enn og aftur snúa stjórn­völd blinda aug­anu og nátt­úru­vernd verður að gjalti fyrir pen­inga­vald­inu sem er orðið svo sterkt og frekt til fjörs­ins að afar fáir stjórn­mála­menn þora að tala um það, hvað þá að reyna að vinda ofan af því. Flokkur sem kennir sig við vinstri­mennsku og grænar áherslur lætur kyrrt liggja - málið er ekki á okkar for­ræði!

Nið­ur­lag

Grein­ar­höf­undur hugð­ist að lokum einnig fjalla hér um Ramma­á­ætlun en þar sem Snæ­björn Guð­munds­son hefur nýlega gert því efni góð skil í Kjarn­an­um, læt ég það bíða betri tíma. 

Hér hefur aðeins verið drepið á nokkrum atriðum sem sýna að við Íslend­ingar erum alls ekki allir nátt­úru­vernd­ar­ar, þótt við séum kannski öll almanna­varn­ir. Mann­hverf hugs­un, vél­hyggja og almennt sinnu­leysi er enn ríkj­andi. Við þurfum að laga þetta og hverfa til vist­hverfari gilda áður en sjötta útrým­ing­ar­bylgjan ríður yfir okkur af fullum þunga og nátt­úran deyr, líkt og áll­inn. 

Höf­undur er áhuga­maður um nátt­úru­vernd.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Víðir Reynisson, Þórólfur Guðnason og Kamilla Rut Jósefsdóttir á upplýsingafundi dagsins.
Aukið bóluefnaframboð mun auka hraða bólusetninga á næstunni
Bóluefni Janssen verður dreift í næstu viku og 16 þúsund skammtar af AstraZeneca bóluefni eru á leiðinni frá Norðmönnum. Óljóst hvernig frumvarp um aðgerðir á landamærum verður endanlega afgreitt að sögn sóttvarnalæknis.
Kjarninn 21. apríl 2021
Skúli Skúlason og félagar hans eru áfram stærstu eigendur Play.
Hluthafalisti Play birtur – Hópur Skúla enn stærsti eigandinn
Í nýjum hluthafahópi flugfélagsins Play er að finna umsvifamikla einkafjárfesta, lífeyrissjóði og fagfjárfestingasjóði. Til stendur að skrá félagið á First North og gefa almenningi tækifæri á að kaupa.
Kjarninn 21. apríl 2021
Jóhannes Stefánsson er handhafi sænsku sjálfbærniverðlaunanna WIN WIN árið 2021.
Jóhannes Stefánsson í hóp með Kofi Annan og Al Gore
Uppljóstrarinn Jóhannes Stefánsson fær tæpar 15 milljónir króna í verðlaunafé fyrir að vinna sænsku sjálfbærniverðlaunin WIN WIN Gothenburg. Heimsþekkt fólk hefur hlotið þessi verðlaun á fyrri árum.
Kjarninn 21. apríl 2021
Peningum á Íslandi er áfram sem áður stýrt af körlum
Áttunda árið í röð framkvæmdi Kjarninn úttekt á því hver kynjahlutföll séu á meðal þeirra sem stýra peningum á Íslandi. Fyrirtækjunum sem úttektin náði til fjölgaði lítillega á milli ára og samsetning þeirra breyttist aðeins.
Kjarninn 21. apríl 2021
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Tæknivarpið - Apple kynnir skífur fyrir utangátta, nýjan iMac og iPad Pro
Kjarninn 21. apríl 2021
Stefán Jón Hafstein
Óttast um Elliðaárnar
Kjarninn 21. apríl 2021
Sigríður Á. Andersen sagði af sér sem dómsmálaráðherra vegna málsins
Enn ekki upplýst um kostnað ríkislögmanns vegna ólöglegrar skipunar dómara í Landsrétt
Kostnaður ríkissjóðs vegna þess að þáverandi dómsmálaráðherra sinnti ekki rannsóknarreglu stjórnsýslulaga þegar hún lagði fyrir Alþingi lista yfir dómara sem ætti að skipa við Landsrétt var 141 milljónir króna í lok síðasta árs. Hann er enn að aukast.
Kjarninn 21. apríl 2021
Armin Laschet og Annalena Baerbock. Telja má nánast öruggt að annað þeirra verði næsti kanslari Þýskalands.
Armin eða Annalena?
Sextugur karl og fertug kona eru talin þau einu sem möguleika eiga á að taka við af Angelu Merkel og verða næsti kanslari Þýskalands. Græningjar með Önnulenu Baerbock í fararbroddi eru á flugi í skoðanakönnunum.
Kjarninn 20. apríl 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar