Breytingar eru forsenda framþróunar

Formaður Geðhjálpar skrifar um fjóra grundvallarþætti þegar kemur að því að bæta geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, sem hafi dregist aftur úr annarri heilbrigðisþjónustu.

Auglýsing

Að und­an­förnu, eins og svo oft und­an­farin tvö ár, hafa sögur af sam­skiptum not­enda og aðstand­enda við heil­brigð­is­kerfið verið pláss­frekar í fjöl­miðlum hér á landi. Iðu­lega er ákall not­enda og aðstand­enda um betri þjón­ustu rauður þráður í þessum sög­um. Þær eru per­sónu­legar og snerta við sam­kennd okk­ar. Við upp­lifum ekki sömu líðan en finnum til með þeim sem um ræðir og látum okkur annt um og viljum gera það sem í okkar valdi stendur til að breyta og bæta líðan þeirra.

Heil­brigð­is­kerfið hefur á grunni okkar göf­ugu sam­trygg­ing­ar­hug­sjónar staðið frammi fyrir áskor­unum allt frá lýð­veld­is­stofn­un. Það er verk­efni full­trúa okk­ar, þeirra sem þjóna fyrir okkar hönd innan lög­gjafans, að vega og meta almanna­heill við frjálsan vilja ein­stak­lings­ins og í kjöl­farið tak­marka það frelsi svo almanna­heill sé tryggð. Þetta mat end­ur­spegl­ast svo í lög­gjöf okk­ar, reglu­gerð­um, stefn­um, áætl­unum og leik­reglum almanna­þjón­ust­unn­ar.

Það virð­ist erfitt að breyta og jafn­vel hafa áhrif á stjórn- og þjón­ustu­kerfi almanna­þjón­ust­unn­ar. Þau eru um of margt bundin í margar skipu­lags­heild­ar; stofn­anir og sveit­ar­fé­lög. Menn­ing þeirra heilda lit­ast iðu­lega af gildum „ör­ygg­is“ og „reglu“ sem getur þýtt að heildin á erfitt með að bregð­ast hratt við breyt­ingum og starfs­fólk er bundið umboði til athafna frá stjórn­end­um. Stjórn­end­urnir sem kunna að eiga erfitt með að deila umboði og hafa e.t.v. sjálfir ríka stjórn­un­ar­þörf.

Mig langar að vekja athygli full­trúa okk­ar, sér­stak­lega þeirra sem fara fyrir meiri­hluta, leiða sam­fé­lagið og almanna­þjón­ust­una, á fjórum grund­vall­ar­þáttum þegar kemur að því að bæta geð-heil­brigð­is­þjón­ust­una á Íslandi. Grund­vall­ar­þáttum sem þarf að end­ur­skoða og taka ætti til­lit til við gerð opin­berrar geð­heil­brigð­is­stefnu fyrir Ísland árin 2022-2030. 

Fyrsti þátt­ur: Að end­ur­skil­greina hver veitir þjón­ust­una og hver greiðir fyrir hana?

Fer­hyrn­ingur þjón­ustu og fjár­mögn­unar (mynd 1.) er þekktur þegar kemur að því að meta hvar almanna­þjón­ustu skuli komið fyr­ir. Hver á að veita þjón­ust­una og hver á að greiða fyrir hana? Þegar kemur að geð­heil­brigð­is­þjón­ust­unni er bráða- og sjúkra­hús­þjón­usta hennar öll innan opin­bera kerf­is­ins en lengri tíma- og við­halds­með­ferð er skipt á milli opin­bera- og einka­kerf­is­ins. Þegar kemur að end­ur­hæf­ingu koma allir þrír hlutar kerf­is­ins, hinn opin­beri (e. public), einka (e. pri­vate) og borg­ara­legt sam­fé­lag (e. civil soci­ety), að fram­kvæmd þjón­ust­unn­ar. Í nýrri geð­heil­brigð­is­stefnu stjórn­valda þarf að end­ur­spegl­ast hvernig fram­tíð og útfærslu við sjáum fyrir okkur þegar kemur að því hver á að veita þjón­ust­una og hver að greiða fyrir hana. Viljum við t.a.m. að frjáls félaga­sam­tök veiti heil­brigð­is­þjón­ustu sem er fjár­mögnuð af almanna­fé? Hvaða hluta eiga sveit­ar­fé­lögin að sjá af þjón­ustu hins opin­bera? Geta þau tekið við auknum hluta af opin­berri nær­þjón­ustu? Nú er skipt­ing opin­berrar þjón­ustu á Íslandi 27% hjá sveit­ar­fé­lögum og 73% hjá ríki á meðan með­al­tal sömu skipt­ingar í Evr­ópu­ríkjum er nær 50/50.

Annar þátt­ur: Að auð­velda sam­starf á milli þjón­ustu­stiga og starf­rækja þjón­ustu á for­sendum not­enda

Í Heil­brigð­is­stefnu stjórn­valda til 2030 er lögð áhersla á „rétta þjón­ustu á réttum stað“ sem hluta af fram­tíð­ar­sýn stefn­unn­ar. Þar er heilsu­gæslan skil­greind sem fyrsta stigs, sér­fræði­þjón­usta utan sjúkra­húsa ann­ars stigs og sjúkra­hús­þjón­usta sem þriðja stigs heil­brigð­is­þjón­usta. Þegar kemur að geð­heil­brigð­is­þjón­ust­unni er mik­il­vægt að end­ur­skoða þjón­ust­una í heild sinni og á hvaða stigi eigi að veita hana og í umboði hverra. Mark­mið þess­arar end­ur­skoð­unar er að brjóta niður veggi og auð­velda sam­starf með það að leið­ar­ljósi að þjón­ustan sé fyrst og fremst starf­rækt fyrir not­endur og aðstand­endur þeirra en þró­ist ekki ein­göngu á for­sendum þjón­ustu­veit­enda.

Auglýsing
Einnig þarf að end­ur­skoða hvort þjón­ustu­stig fram­kvæmda­valds­ins, ríki eða sveit­ar­fé­lög fara með umboð fyrir þjón­ust­una til fram­tíð­ar. Ásetn­ingur stjórn­valda sem end­ur­spegl­ast í Heil­brigð­is­stefn­unni fyrir árið 2030 er m.a. þessi: „Heilsu­gæslan sé fyrsti við­komu­staður not­enda þegar þeir þurfa á heil­brigð­is­þjón­ustu að halda. Heilsu­gæslan hefur yfir að ráða víð­tækri þekk­ingu heil­brigð­is­starfs­fólks. Starf heilsu­gæsl­unnar ein­kenn­ist af þver­fag­legri teym­is­vinnu þar sem unnið er að stöð­ugum umbótum í nánu sam­starfi við félags­þjón­ust­una með hags­muni not­enda í for­grunn­i“. 

Þriðji þátt­ur: Að jafna hlut geð­heil­brigðis (~ 12%) í heild­ar­fjár­mögn­unar heil­brigð­is­mála og hlut­fall geð­heil­brigðis (~ 30%) í heild­ar­um­fangi heil­brigð­is­þjón­ustu

Það verður ekki horft fram hjá þeirri stað­reynd að um langt ára­bil hafa geð­heil­brigð­is­mál verið und­ir­fjár­mögnuð á Íslandi. Umfang mála­flokks­ins innan heil­brigð­is­kerf­is­ins er áætlað um 30% en fjár­magnið sem veitt er til hans er á sama tíma áætlað í kringum 12% af heild­ar­fjár­magni sem rennur til heil­brigð­is­mála. Þegar búið er við slíka und­ir­fjár­mögnun í ár og jafn­vel ára­tugi er ljóst að eitt­hvað lætur und­an. Þess ber að geta að þessi staða var uppi áður en Covid far­ald­ur­inn skall á fyrir tveimur árum. Ef ráð­ast á í að breyta og ná fram­förum hvað við­víkur hug­mynda­fræði, strúktúr og menn­ingu geð­heil­brigð­is­kerf­is­ins umfram hefð­bundið við­bragð þarf að end­ur­skoða fjár­mögnun og jafna hlut­fall umfangs og fjár­mögn­un­ar.

Fjórði þátt­ur: Að taka ákvörðun um að breyta hug­mynda- og aðferða­fræði með­ferða

Hug­mynda- og aðferða­fræði um með­ferðir í geð­heil­brigð­is­málum þarfn­ast end­ur­skoð­un­ar. Við ættum að vera opin fyrir nýj­ungum við með­ferðum sem eru vel þekktar í lönd­unum í kringum okk­ur. Má þar nefna lyfja­lausar deild­ir, opna sam­ræðu (e. open dialogue), skjóls­hús o.fl. Það ætti í raun að heyra til und­an­tekn­inga í fram­tíð­inni að þurfa að leggj­ast inn á geð­deild, en sé þess þörf verði þjón­ustan nútíma­leg, þjón­andi og fram­sæk­in. Fram­tíð þar sem saman koma nýsköp­un, aukið vægi not­enda, stór­aukin sam­fé­lags­geð­þjón­usta og end­ur­skoðuð og umfangs­minni sjúkra­hús­þjón­usta, sam­hliða end­ur­skoð­uðum grein­ing­ar­við­miðum og stór­auk­inni áherslu á geð­rækt og styrk­leika­þætti manns­ins. Við eigum mark­visst að láta heil­brigð­is­mál snú­ast meira um heil­brigði en veik­indi, frá­vik og rask­an­ir. Færa áhersl­una frá vand­an­um, hvað sé að, og nær orsökum um hvað hafi komið fyr­ir. 

Við eigum að þjón­usta sem flesta í sam­fé­lag­inu á fyrsta stigi, í heilsu­gæsl­unni og á öðru stigi, sér­fræði­þjón­ustu utan sjúkra­húsa. Á milli þess­ara stiga á að vera öfl­ugt sam­starf, þannig er fram­þróun sam­fé­lags­geð­þjón­ustu. Þessi nálgun hefur svo áhrif á það hversu stórar bygg­ingar þarf fyrir þriðja hluta þjón­ust­unn­ar.

Nið­ur­staða: Breyt­ingar eru for­senda fram­þró­unar

Geð­heil­brigð­is­þjón­usta hefur að mínu mati dreg­ist aftur úr annarri heil­brigð­is­þjón­ustu hér á landi, hún byggir enn að hluta á gam­al­dags aðferðum og líður fyrir að ekki er skýrt hver á að veita hana. Þau sem glíma við geð­heil­brigð­is­á­skor­anir eigi líkt og allir aðrir sjúk­lingar að geta leitað til sinnar heilsu­gæslu eftir með­ferð. Sömu­leiðis má það ekki vera þannig að þau sem þurfi á sál­fræði- eða geð­þjón­ustu að halda, geti þurft að láta eigin efna­hag stýra því hvort þau hafi efni á aðstoð eður ei.

Við þurfum breytta og end­ur­bætta almanna­þjón­ustu þegar kemur að geð­heil­brigð­is­mál­um. Nú er tím­inn til að móta stefnu næsta ára­tugar sam­an.

Höf­undur er for­maður Geð­hjálp­ar.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Ekki upplýst formlega en leitað til hennar „í krafti vináttu og persónulegra tengsla“
Forsætisráðherra segir að hún hafi ekki verið upplýst formlega um að ráðherra hafi sýnt af sér vanvirðandi framkomu. Þegar leitað sé til hennar sem trúnaðarvinar sé um persónuleg málefni að ræða sem kalli ekki á að hún setji þau í farveg stjórnsýslumála.
Kjarninn 9. desember 2022
Hægt er að horfa á sjónvarp með ýmsum hætti.
Myndlyklum í útleigu fækkað um 25 þúsund á fimm árum
Þeim sem leigja myndlykla fyrir nokkur þúsund krónur á mánuði af fjarskiptafyrirtækjum til að horfa á sjónvarp hefur fækkað um tíu þúsund á einu ári. Fleiri og fleiri kjósa að horfa á sjónvarp í gegnum app.
Kjarninn 9. desember 2022
Hér sést annar mannanna vera leiddur inn í héraðsdóm eftir handtöku í september.
Búið að birta ákæru gegn tveimur mönnum fyrir að skipuleggja hryðjuverk
Í september voru tveir menn handteknir grunaðir um að hafa ætlað að fremja hryðjuverk á Íslandi. Þeir eru taldir hafa ætlað að ráðast að Alþingi og nafngreindum stjórnmálamönnum. Búið er að birta lögmönnum þeirra ákæru.
Kjarninn 9. desember 2022
Litla-Sandfell stendur um 95 metra upp úr Leitahrauni í Þrengslunum.
Náma í Litla-Sandfelli veldur „miklum neikvæðum umhverfisáhrifum“
Skipulagsstofnun telur Eden Mining vanmeta umhverfisáhrif námu í Litla-Sandfelli. Að fjarlægja fjall velti upp þeirri hugmynd „hvort verið sé að opna á þá framtíðarsýn að íslenskar jarðmyndanir verði í stórfelldum mæli fluttar út til sementsframleiðslu“.
Kjarninn 9. desember 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra.
Fullyrt að stjórnvöld hafi breytt reglugerð til að aðstoða Pussy Riot eftir beiðni Ragnars
Mikil leynd hefur ríkt yfir því hverjir hafa fengið útgefin sérstök íslensk vegabréf á grundvelli reglugerðarbreytingar sem undirrituð var í vor. Nú er fullyrt að hennii hafi verið breytt eftir að Ragnar Kjartansson leitaði til Katrínar Jakobsdóttur.
Kjarninn 9. desember 2022
Guðbjörg Matthíasdóttir, er stærsti einstaki eigandi Þórsmerkur og Árvakurs ásamt börnum sínum. Hún settist í stjórn félaganna fyrir skemmstu.
Prentsmiðjan og skuldir Árvakurs við hana færðar úr útgáfufélagi Morgunblaðsins
Í lok september var ákveðið að færa prentsmiðjuna Landsprent út úr Árvakri og til móðurfélagsins Þórsmerkur. Með fylgdu skuldir Árvakurs við tengdan aðila, Landsprent, upp á 721 milljón króna. Hlutafé í móðurfélaginu var aukið um 400 milljónir króna.
Kjarninn 9. desember 2022
Aðgerðirnar sem lagðar eru til af ríkisstjórninni til þess að hafa auknar tekjur af umferð bera vott um úrræðaleysi og skammsýni, segja hagsmunasamtök bílgreinarinnar, sem telja notkunargjöld styðja betur við orkuskipti í samgöngum.
Hver ekinn kílómetri á rafbíl kosti sex krónur í stað annarra gjalda
Samtök verslunar og þjónustu og Bílgreinasambandið vilja sjá nýtt notkunargjald leggjast á akstur bíla sem ganga fyrir rafmagni eða vetni, í stað þess að vörugjöld og bifreiðagjöld á þessa bíla hækki eins og gengið er út frá í fjárlagafrumvarpinu.
Kjarninn 8. desember 2022
Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Leggja til að fjölskyldur sem ekki var hægt að senda úr landi fái dvalarleyfi
Útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra er komið úr nefnd, nánast óbreytt. Stjórnarflokkarnir leggja til bráðabirgðabreytingu um að nokkur hópur fólks með börn, sem ekki var hægt að senda úr landi vegna veirufaraldursins, fái dvalarleyfi hérlendis.
Kjarninn 8. desember 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar