Breytingar eru forsenda framþróunar

Formaður Geðhjálpar skrifar um fjóra grundvallarþætti þegar kemur að því að bæta geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi, sem hafi dregist aftur úr annarri heilbrigðisþjónustu.

Auglýsing

Að und­an­förnu, eins og svo oft und­an­farin tvö ár, hafa sögur af sam­skiptum not­enda og aðstand­enda við heil­brigð­is­kerfið verið pláss­frekar í fjöl­miðlum hér á landi. Iðu­lega er ákall not­enda og aðstand­enda um betri þjón­ustu rauður þráður í þessum sög­um. Þær eru per­sónu­legar og snerta við sam­kennd okk­ar. Við upp­lifum ekki sömu líðan en finnum til með þeim sem um ræðir og látum okkur annt um og viljum gera það sem í okkar valdi stendur til að breyta og bæta líðan þeirra.

Heil­brigð­is­kerfið hefur á grunni okkar göf­ugu sam­trygg­ing­ar­hug­sjónar staðið frammi fyrir áskor­unum allt frá lýð­veld­is­stofn­un. Það er verk­efni full­trúa okk­ar, þeirra sem þjóna fyrir okkar hönd innan lög­gjafans, að vega og meta almanna­heill við frjálsan vilja ein­stak­lings­ins og í kjöl­farið tak­marka það frelsi svo almanna­heill sé tryggð. Þetta mat end­ur­spegl­ast svo í lög­gjöf okk­ar, reglu­gerð­um, stefn­um, áætl­unum og leik­reglum almanna­þjón­ust­unn­ar.

Það virð­ist erfitt að breyta og jafn­vel hafa áhrif á stjórn- og þjón­ustu­kerfi almanna­þjón­ust­unn­ar. Þau eru um of margt bundin í margar skipu­lags­heild­ar; stofn­anir og sveit­ar­fé­lög. Menn­ing þeirra heilda lit­ast iðu­lega af gildum „ör­ygg­is“ og „reglu“ sem getur þýtt að heildin á erfitt með að bregð­ast hratt við breyt­ingum og starfs­fólk er bundið umboði til athafna frá stjórn­end­um. Stjórn­end­urnir sem kunna að eiga erfitt með að deila umboði og hafa e.t.v. sjálfir ríka stjórn­un­ar­þörf.

Mig langar að vekja athygli full­trúa okk­ar, sér­stak­lega þeirra sem fara fyrir meiri­hluta, leiða sam­fé­lagið og almanna­þjón­ust­una, á fjórum grund­vall­ar­þáttum þegar kemur að því að bæta geð-heil­brigð­is­þjón­ust­una á Íslandi. Grund­vall­ar­þáttum sem þarf að end­ur­skoða og taka ætti til­lit til við gerð opin­berrar geð­heil­brigð­is­stefnu fyrir Ísland árin 2022-2030. 

Fyrsti þátt­ur: Að end­ur­skil­greina hver veitir þjón­ust­una og hver greiðir fyrir hana?

Fer­hyrn­ingur þjón­ustu og fjár­mögn­unar (mynd 1.) er þekktur þegar kemur að því að meta hvar almanna­þjón­ustu skuli komið fyr­ir. Hver á að veita þjón­ust­una og hver á að greiða fyrir hana? Þegar kemur að geð­heil­brigð­is­þjón­ust­unni er bráða- og sjúkra­hús­þjón­usta hennar öll innan opin­bera kerf­is­ins en lengri tíma- og við­halds­með­ferð er skipt á milli opin­bera- og einka­kerf­is­ins. Þegar kemur að end­ur­hæf­ingu koma allir þrír hlutar kerf­is­ins, hinn opin­beri (e. public), einka (e. pri­vate) og borg­ara­legt sam­fé­lag (e. civil soci­ety), að fram­kvæmd þjón­ust­unn­ar. Í nýrri geð­heil­brigð­is­stefnu stjórn­valda þarf að end­ur­spegl­ast hvernig fram­tíð og útfærslu við sjáum fyrir okkur þegar kemur að því hver á að veita þjón­ust­una og hver að greiða fyrir hana. Viljum við t.a.m. að frjáls félaga­sam­tök veiti heil­brigð­is­þjón­ustu sem er fjár­mögnuð af almanna­fé? Hvaða hluta eiga sveit­ar­fé­lögin að sjá af þjón­ustu hins opin­bera? Geta þau tekið við auknum hluta af opin­berri nær­þjón­ustu? Nú er skipt­ing opin­berrar þjón­ustu á Íslandi 27% hjá sveit­ar­fé­lögum og 73% hjá ríki á meðan með­al­tal sömu skipt­ingar í Evr­ópu­ríkjum er nær 50/50.

Annar þátt­ur: Að auð­velda sam­starf á milli þjón­ustu­stiga og starf­rækja þjón­ustu á for­sendum not­enda

Í Heil­brigð­is­stefnu stjórn­valda til 2030 er lögð áhersla á „rétta þjón­ustu á réttum stað“ sem hluta af fram­tíð­ar­sýn stefn­unn­ar. Þar er heilsu­gæslan skil­greind sem fyrsta stigs, sér­fræði­þjón­usta utan sjúkra­húsa ann­ars stigs og sjúkra­hús­þjón­usta sem þriðja stigs heil­brigð­is­þjón­usta. Þegar kemur að geð­heil­brigð­is­þjón­ust­unni er mik­il­vægt að end­ur­skoða þjón­ust­una í heild sinni og á hvaða stigi eigi að veita hana og í umboði hverra. Mark­mið þess­arar end­ur­skoð­unar er að brjóta niður veggi og auð­velda sam­starf með það að leið­ar­ljósi að þjón­ustan sé fyrst og fremst starf­rækt fyrir not­endur og aðstand­endur þeirra en þró­ist ekki ein­göngu á for­sendum þjón­ustu­veit­enda.

Auglýsing
Einnig þarf að end­ur­skoða hvort þjón­ustu­stig fram­kvæmda­valds­ins, ríki eða sveit­ar­fé­lög fara með umboð fyrir þjón­ust­una til fram­tíð­ar. Ásetn­ingur stjórn­valda sem end­ur­spegl­ast í Heil­brigð­is­stefn­unni fyrir árið 2030 er m.a. þessi: „Heilsu­gæslan sé fyrsti við­komu­staður not­enda þegar þeir þurfa á heil­brigð­is­þjón­ustu að halda. Heilsu­gæslan hefur yfir að ráða víð­tækri þekk­ingu heil­brigð­is­starfs­fólks. Starf heilsu­gæsl­unnar ein­kenn­ist af þver­fag­legri teym­is­vinnu þar sem unnið er að stöð­ugum umbótum í nánu sam­starfi við félags­þjón­ust­una með hags­muni not­enda í for­grunn­i“. 

Þriðji þátt­ur: Að jafna hlut geð­heil­brigðis (~ 12%) í heild­ar­fjár­mögn­unar heil­brigð­is­mála og hlut­fall geð­heil­brigðis (~ 30%) í heild­ar­um­fangi heil­brigð­is­þjón­ustu

Það verður ekki horft fram hjá þeirri stað­reynd að um langt ára­bil hafa geð­heil­brigð­is­mál verið und­ir­fjár­mögnuð á Íslandi. Umfang mála­flokks­ins innan heil­brigð­is­kerf­is­ins er áætlað um 30% en fjár­magnið sem veitt er til hans er á sama tíma áætlað í kringum 12% af heild­ar­fjár­magni sem rennur til heil­brigð­is­mála. Þegar búið er við slíka und­ir­fjár­mögnun í ár og jafn­vel ára­tugi er ljóst að eitt­hvað lætur und­an. Þess ber að geta að þessi staða var uppi áður en Covid far­ald­ur­inn skall á fyrir tveimur árum. Ef ráð­ast á í að breyta og ná fram­förum hvað við­víkur hug­mynda­fræði, strúktúr og menn­ingu geð­heil­brigð­is­kerf­is­ins umfram hefð­bundið við­bragð þarf að end­ur­skoða fjár­mögnun og jafna hlut­fall umfangs og fjár­mögn­un­ar.

Fjórði þátt­ur: Að taka ákvörðun um að breyta hug­mynda- og aðferða­fræði með­ferða

Hug­mynda- og aðferða­fræði um með­ferðir í geð­heil­brigð­is­málum þarfn­ast end­ur­skoð­un­ar. Við ættum að vera opin fyrir nýj­ungum við með­ferðum sem eru vel þekktar í lönd­unum í kringum okk­ur. Má þar nefna lyfja­lausar deild­ir, opna sam­ræðu (e. open dialogue), skjóls­hús o.fl. Það ætti í raun að heyra til und­an­tekn­inga í fram­tíð­inni að þurfa að leggj­ast inn á geð­deild, en sé þess þörf verði þjón­ustan nútíma­leg, þjón­andi og fram­sæk­in. Fram­tíð þar sem saman koma nýsköp­un, aukið vægi not­enda, stór­aukin sam­fé­lags­geð­þjón­usta og end­ur­skoðuð og umfangs­minni sjúkra­hús­þjón­usta, sam­hliða end­ur­skoð­uðum grein­ing­ar­við­miðum og stór­auk­inni áherslu á geð­rækt og styrk­leika­þætti manns­ins. Við eigum mark­visst að láta heil­brigð­is­mál snú­ast meira um heil­brigði en veik­indi, frá­vik og rask­an­ir. Færa áhersl­una frá vand­an­um, hvað sé að, og nær orsökum um hvað hafi komið fyr­ir. 

Við eigum að þjón­usta sem flesta í sam­fé­lag­inu á fyrsta stigi, í heilsu­gæsl­unni og á öðru stigi, sér­fræði­þjón­ustu utan sjúkra­húsa. Á milli þess­ara stiga á að vera öfl­ugt sam­starf, þannig er fram­þróun sam­fé­lags­geð­þjón­ustu. Þessi nálgun hefur svo áhrif á það hversu stórar bygg­ingar þarf fyrir þriðja hluta þjón­ust­unn­ar.

Nið­ur­staða: Breyt­ingar eru for­senda fram­þró­unar

Geð­heil­brigð­is­þjón­usta hefur að mínu mati dreg­ist aftur úr annarri heil­brigð­is­þjón­ustu hér á landi, hún byggir enn að hluta á gam­al­dags aðferðum og líður fyrir að ekki er skýrt hver á að veita hana. Þau sem glíma við geð­heil­brigð­is­á­skor­anir eigi líkt og allir aðrir sjúk­lingar að geta leitað til sinnar heilsu­gæslu eftir með­ferð. Sömu­leiðis má það ekki vera þannig að þau sem þurfi á sál­fræði- eða geð­þjón­ustu að halda, geti þurft að láta eigin efna­hag stýra því hvort þau hafi efni á aðstoð eður ei.

Við þurfum breytta og end­ur­bætta almanna­þjón­ustu þegar kemur að geð­heil­brigð­is­mál­um. Nú er tím­inn til að móta stefnu næsta ára­tugar sam­an.

Höf­undur er for­maður Geð­hjálp­ar.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands efur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Á Fossvogsbletti 2 stendur einbýlishús og geymsluhúsnæði.
Borgin steig inn í 140 milljóna fasteignakaup í Fossvogsdal
Borgarráð Reykjavíkurborgar samþykkti á dögunum að nýta forkaupsrétt sinn að fasteignum á Fossvogsbletti 2. Fjárfestingafélag ætlaði að kaupa eignina á 140 milljónir og gengur borgin inn í þau viðskipti.
Kjarninn 27. júní 2022
Sífellt fleiri notendur kjósa að nálgast sjónvarpsþjónustu í gegnum aðrar leiðir en með leigu á myndlykli.
Enn dregst leiga á myndlyklum saman en tekjur vegna sjónvarps halda áfram að aukast
Tekjur fjarskiptafyrirtækja vegna sjónvarpsþjónustu hafa rokið upp á síðustu árum. Þær voru 3,8 milljarðar króna á árinu 2017 en 14,9 milljarðar króna í fyrra. Þorri nýrra tekna í fyrra var vegna sjónvarpsþjónustu.
Kjarninn 27. júní 2022
Hagstofan býst við að hagvöxtur verði enn kröftugri en spáð var í lok vetrar
Hagstofan býst við því að hagvöxtur verði 5,1 prósent á árinu og 2,9 prósent á næsta ári, samkvæmt nýrri þjóðhagsspá. Búist er við því að um 1,6 milljónir ferðamanna sæki landið heim í ár, en fyrri spá gerði ráð fyrir 1,4 milljónum ferðamanna.
Kjarninn 27. júní 2022
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er utanríkisráðherra.
Telja að upplýsingar um fjölda sérstakra vegabréfa geti skaðað tengsl við önnur ríki
Utanríkisráðuneytið vill ekki segja hversu mörg sérstök vegabréf það hefur gefið út til útlendinga á grundvelli nýlegrar reglugerðar. Það telur ekki hægt að útiloka neikvæð viðbrögð ótilgreindra erlendra stjórnvalda ef þau frétta af vegabréfaútgáfunni.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar