Flokkurinn sem týndi sjálfum sér

Þorsteinn Vilhjálmsson, prófessor emeritus, skrifar um stefnu Sjálfstæðisflokksins fyrr og nú og segir flokkinn hafa „týnt sjálfum sér“.

Auglýsing

Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn var lang­sam­lega valda­mesti stjórn­mála­flokkur lands­ins á síð­ustu öld. Hann sat bæði langoft­ast í rík­is­stjórn og hafði líka lengi vel meiri­hluta í borg­ar­­stjórn Reykja­víkur auk bæj­ar­stjórna í all­nokkrum sveit­ar­fé­lög­um. Lengst af beitti hann þessum völdum sínum til­tölu­lega skyn­sam­lega og veitti til dæmis miklu fé til heil­brigð­is­mála, skóla­mála og félags­mála. Og að sjálf­sögðu var aflað tekna til þess­ara verk­efna með hefð­bundnum hætti: með tekju­skött­um, eigna­skött­um, út­svari, neyslu­sköttum (nú virð­is­auka­skatti) og inn­flutn­ings­toll­um.

En þessi dýrð stóð ekki enda­laust því að nýfrjáls­hyggjan kom til skjal­anna upp úr 1980, undir for­ystu Dav­íðs Odds­son­ar. Í verk­færa­tösku þess­arar stefnu voru meðal ann­ars tól til að draga úr fyrr­nefndum útgjöldum hins opin­bera, bæði leynt og ljóst. Eitt af þessum tólum getum við kallað „að­ferð hinnar föstu krónu­tölu“: útgjöldum til stofn­ana og mála­flokka var haldið föstum í krónu­tölum milli ára þannig að verð­­bólgan skerti verð­mætið á hverju ári. Annað dæmi um sams konar „gervisparn­að“ sneri að eignum hins opin­bera; við­haldi á þeim var haldið í lág­marki eins og við sjáum núna víða í kringum okkur eftir að ára­tugirnir hafa unnið sitt verk.

Auglýsing

Aðhaldið í fjár­málum hins opin­bera tók smám saman á sig mynd trú­ar­bragða þar sem töl­urnar fengu mið­læga stöðu guðs­ins. Þær voru ræddar fram og til baka, oft án þess að menn veltu því veru­lega fyrir sér hvernig fénu væri var­ið. En smám saman rýrn­uðu fjár­veit­ingar til dæmis til heil­brigð­is­mála, skóla­mála og félags­mála og staða okkar í sam­an­burði milli þjóð­ríkja versn­aði að sama skapi.

En svo má brýna deigt járn að bíti. Nú er svo komið að mik­ill meiri­hluti þjóð­ar­innar gerir sér skýra grein fyrir því að verk­efnum hins opin­bera er ekki sinnt sem skyldi og að umbætur muni koma við budd­una með einum eða öðrum hætti. Í heil­brigð­is­­málum er auk þess víð­tæk sam­staða um að hið opin­bera þurfi að koma þar að verki, sjá mynd. Að vísu er ógaman að sjá að stuðn­ings­menn Sjálf­stæð­is­flokks­ins skilja sig mjög frá öðrum um þá spurn­ingu, svo að vand­séð er hvernig flokk­ur­inn geti átt sam­leið með öðrum í þessum mála­flokki.

Mynd: Félagsvísindastofnun HÍ

Mér sýn­ist Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn eiga í miklum kröggum um þessar mund­ir, að því er varðar fylgi, stefnu og sam­starfs­hæfni. Á síð­ustu öld sótti flokk­ur­inn ekki aðeins fylgi til atvinnu­rek­enda heldur einnig til bænda og ann­arra ein­yrkja sem og til efn­aðri milli­stétt­ar. En nú er svo komið að flokk­ur­inn á erfitt upp­dráttar hjá ungu fólki og smærri atvinnu­rek­endur hafa farið frá borði. Þetta má að mínu mati rekja til úreltrar og staðn­aðrar stefnu og afskipta, til dæmis í umhverf­is­málum og sótt­varn­ar­mál­um. Ofan á það bæt­ist svo spill­ing og heimt­u­frekja. Hið fyrra birt­ist okkur reglu­lega til dæmis í því hvernig flokk­ur­inn hefur sölsað undir sig rétt­ar­­kerfið í land­inu með póli­tískum stöðu­veit­ing­um, og í vand­ræða­legri vörn flokks­ins fyrir stór­fyr­ir­tæki á borð við Sam­herja. Heimt­u­frekjan birt­ist okkur til að mynda þegar stuðn­ings­menn Vinstri grænna lýsa óánægju sinni vegna lélegs árang­urs VG í stjórn­arsamstarf­inu en Sjálf­stæð­is­menn eru þvert á móti bara ánægðir með sinn hlut.

Þá hefur flokk­ur­inn komið sér upp því óorði að ekk­ert sé að marka lof­orð frá hans hendi. Sem dæmi má nefna þegar upp­víst varð fyrir nokkrum árum að flokk­ur­inn hafði fengið millj­óna­tugi í kosn­inga­sjóð frá stór­fyr­ir­tækjum á borð við Icelanda­ir. For­mað­ur­inn brást hart við og sagð­ist mundu end­ur­greiða styrk­inn á nokkrum árum. Mér skilst að ein­hverjir millj­óna­tugir hafa enn ekki verið greidd­ir.

Auglýsing

Út yfir tekur þó núna í kosn­inga­bar­átt­unni þegar flokk­ur­inn veifar „röngu tré“ – sem er gert úr tveimur bútum sem stang­ast á. Ann­ars vegar seg­ist flokk­ur­inn þrátt fyrir allt vilja hlúa að heil­brigð­is­kerf­inu en hins vegar syngur hann gamla söng­inn um skatta­lækk­anir eins og ekk­ert hafi í skorist. Margir almennir kjós­end­ur sjá auð­veld­lega gegnum svona mál­flutn­ing mót­sagn­anna: Fjár­þörf heil­brigð­is­­kerf­is­ins er slík að henni verður ekki mætt með töfra­brögðum heldur þarf að benda á nýjar tekjur til að skapa trú­verð­uga mynd. Þetta hafa flestir aðrir flokkar séð og benda til dæmis á veiði­gjöld vegna auð­linda sjáv­ar; tekju­lind sem kemur ekki við buddu almenn­ings.

Sumir hafa sagt að Sjálf­stæð­is­flokk­ur­inn sé orð­inn að eins máls flokki, og er margt vit­laus­ara. Flokk­ur­inn virð­ist hættur að sinna hags­munum almenn­ings eða stórra hópa en ein­blínir í stað­inn á hag hinna fáu, sér­stak­lega stór­fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi. Afstaða flokks­ins til ann­arra mála mót­ast oft af þess­ari þunga­miðju hugs­un­ar­inn­ar. Hann virð­ist alls ekki láta það á sig fá þó að hann fórni bæði fylgi kjós­enda og sam­starfs­hæfni gagn­vart öðrum flokkum fyrir þennan þrönga mál­­stað sér­hags­mun­anna. Hann hefur týnt sjálfum sér.

Höf­undur er pró­fessor emeritus í eðl­is­fræði og vís­inda­sögu.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Ingibjörg Dögg Kjartansdóttir er ritstjóri Stundarinnar, en Jón Trausti Reynisson er framkvæmdastjóri útgáfufélagsins auk þess að vera blaðamaður á miðlinum.
Útgáfufélag Stundarinnar tapaði rúmlega milljón krónum á síðasta ári
Tekjur útgáfufélags Stundarinnar námu 233,9 milljónum króna á síðasta ári og jukust þær um fjögur prósent á milli ára. Tapið af rekstrinum nam 1,2 milljónum króna í fyrra, samanborið við rúmlega sjö milljóna hagnað árið 2020.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er utanríkisráðherra.
Inga Hrefna nýr aðstoðarmaður Þórdísar Kolbrúnar
Utanríkisráðherra er nú komin með tvo aðstoðarmenn. Alls má ríkisstjórnin ráða 27 aðstoðarmenn. Laun og starfs­­kjör aðstoð­­ar­­manna ráð­herra mið­­ast við kjör skrif­­stofu­­stjóra í ráðu­­neytum sam­­kvæmt ákvörð­unum kjara­ráðs.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Jón Gunnarsson er dómsmálaráðherra.
Leggur til að sameina héraðsdómstóla landsins í eina stofnun
Jón Gunnarsson dómsmálaráðherra er með áform um að sameina þá átta héraðsdómstóla sem eru í landinu í eina stofnun. Forsenda sameiningarinnar er að sameinaður dómstóll hafi starfsstöðvar á landsbyggðinni.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Kolafarmi frá Suður-Afríku skipað upp í pólskri höfn í sumar.
Pólverjum er vandi á höndum
Stærsti framleiðandi kola í Evrópu utan Rússlands er í vanda staddur eftir að hafa bannað innflutning á rússneskum kolum vegna innrásarinnar í Úkraínu.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Kristján Loftsson forstjóri Hvals hf. virðir hér fyrir sér dauðan hval í Hvalfirði í júlímánuði.
Lögregla væntir þess að Hvalur hf. skili dróna svissneska ríkisútvarpsins í dag
Teymi frá svissneska ríkisfjölmiðlafyrirtækinu SRG SSR flaug dróna yfir hvalstöð Hvals hf. fyrr í vikunni. Starfsmenn Hvals hf. hirtu af þeim drónann og lögreglan á Akranesi hefur krafið fyrirtækið um að skila dróna Svisslendinganna.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins í Reykjavík.
Hildur varði 9,3 milljónum í prófkjörsslaginn og átti eina og hálfa milljón afgangs
Hildur Björnsdóttir oddviti Sjálfstæðisflokksins átti 1,5 milljónir eftir í kosningasjóði sínum þegar prófkjör Sjálfstæðisflokksins í borginni var um garð gengið. Það fé ætlar hún að færa félagi sem hún sjálf stjórnar, en það heitir Frelsisborgin.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Skúli Mogensen hefur byggt upp mikla ferðaþjónustu í Hvammsvík i Hvalfirði.
Áformin einkennist af „einhvers konar firringu“
Zephyr Iceland, sem áformar vindorkuver í Hvalfirði, „forðast að snerta á kjarna málsins“ í matsáætlun á framkvæmdinni. Kjarninn er sá að mati Skúla Mogensen, eiganda sjóbaðanna í Hvammsvík, að áformin einkennast af „einhvers konar firringu“.
Kjarninn 12. ágúst 2022
Vatnsyfirborð Rínarfljóts hefur lækkað stöðugt síðustu vikur.
Hættuástand að skapast í Rínarfljóti – Munu skipin geta siglt?
Vatnsyfirborð Rínarfljóts gæti á næstu dögum orðið hættulega lágt að mati þýskra yfirvalda. Sífellt erfiðara er að flytja vörur um ána, m.a. kol og bensín. Gríðarmiklir þurrkar hafa geisað víða í Evrópu með margvíslegum afleiðingum.
Kjarninn 11. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar