Hvað á ég að kjósa?

Þröstur Ólafsson skrifar um stóru málin í íslenskum stjórnmálum.

Auglýsing

Heims­mynd okkar hefur verið að breyt­ast ört. For­eldrar okkar ólust upp í heimi sem umvaf­inn var af almátt­ugum Guði, sem lagði okkur lífs­regl­urn­ar. Stjórn­skipu­lag landa tók mið af þessu. Kóng­ar, ein­ræð­is-og alvalds­herrar skiptu löndum á millum sín, ýmist eftir þjóðum eða í sam­ræmi við raun­veru­leg yfir­ráð. Seinna komu kenn­ingar um Stóra­sann­leik s.s. komm­ún­ismann en einnig fas­is­mann og óheft við­skipta­frelsi. Hug­mynda­fræðin tók við af dvín­andi guðs­trú. Auð­velt var flestum að sam­sama sig og skip­ast í fylk­ing­ar. Hug­mynda­fræði sem veg­vísir inn í fram­tíð­ina glat­aði einnig sog­krafti sín­um. Eftir seinna stríð tók neyslu­hyggjan að ryðja sér til rúms. Sú hag­skipan sem aukið gat neysl­una örast, fékk mest póli­tískt braut­ar­gengi. Neyslan varð drif­kraftur fjár­fest­inga sem gerði hámarks hag­vöxt að blekk­ing­unni lang­þráðu, að nóg væri til af öllu. Afleið­ingin var fram­leiðslu­aukn­ing af áður óþekktri stærð­argráðu. Þessi mikla fram­leiðsla þurfti mikla og síaukna orku. Að lokum kveiktum við í heim­in­um. Þar erum við­stödd núna.

Tóma­rúmið

Brestir í þessu neyslu­kerfi komu í ljós með kreppum ýmist svæð­is­bundnum eða fjöllanda. Hrunið 2008 var skil­getið afkvæmi óhóf­legrar neyslu- og gróðra­sækni. COVID er talið af mörgum vera óskil­get­inn bast­arð­ur. Þessi óæski­lega reynsla skildi eftir sig póli­tískt tóma­rúm á Vest­ur­lönd­um. Hnatt­væð­ingin og frjáls­lyndi í sam­skiptum og við­skiptum voru gerðar ábyrgar fyrir nýaf­stöðnum óför­um. Á hægri vængnum var reynt var að fylla tóma­rúmið með mis­mun­andi útgáfum að gam­alli þjóð­ern­is­hyggju (dæmi Trump og Brex­it). Reynt var með inn­flutn­ings­tak­mörk­unum að draga úr sam­keppni við útlönd og heims­fram­leiðsla mærð og prísuð óháð gæðum henn­ar. Reynt var að heila­þvo neyt­endur til að rétt­læta vax­andi póli­tíska þröng­sýni. En sú kúvend­ing að ein­angra þjóð­ar­hag­kerfin þókn­að­ist ekki öll­um. Á miðj­unni og vinstra megin við hana mynd­að­ist tóma­rúm. Einnig hér­lend­is. Með stofnun Sós­í­alista­flokks­ins er verið að róa til baka til hug­mynda­fræði sem beið end­an­legt skip­brot um miðja síð­ustu öld.

Upp­lausn og villu­ráf flokk­anna

 Þegar kosn­ingar nálg­ast eru því margir kjós­endur átta­villt­ir, einkum þeir sem aðhyll­ast hóf­sama en þó umbóta­sinn­aða frjáls­lynd­is­stefnu sitt hvoru megin við miðju. Þegar nokkrir for­ystu­menn Sjálf­stæð­is­flokks­ins skáru upp það herör að úti­loka skyldi Evr­ópu­sinna á fram­boðs­listum flokks­ins og harðsoðin nýfrjáls­hyggja varð megin öxull flokks­stefn­unn­ar, áttu fjöl­margir ekki lengur sam­leið með flokkn­um. Eftir að Fram­sókn­ar­flokk­ur­inn varð and­vígur stefnu Hall­dórs og Val­gerðar og sner­ist gegn aðild að ESB og þar með gegn öllum breyt­ingum í land­bún­að­ar­mál­um, trosn­aði úr fylgi hans. Lukku ridd­ar­inn SDG varð til. Alþýðu­flokk­ur­inn, sem far­inn var að dala eftir ítrek­aðan klofn­ing, beitti sér fyrir stofnun Sam­fylk­ing­ar­inn­ar.

Nýi flokk­ur­inn fékk mik­inn með­byr bæði í kosn­ingum og skoð­ana­könn­un­um. Hann fór illa út úr stjórn­ar­sam­starf­inu við Sjálf­stæð­is­flokk­inn, því Sam­fylk­ingin hafði ekk­ert yfir­gnæf­andi stór­mál sem hún vildi leysa með þessu stjórn­ar­sam­starfi, en þurfti að kyngja póli­tískri með­á­byrgð á Hrun­inu. Eftir vinstri stjórn Jóhönnu var flokk­ur­inn nán­ast þurrk­aður út. Slík var van­trú kjós­enda á stjórn­hæfi flokks­ins og for­ystu hans.

Auglýsing
Samfylkingin hefur ekki náð sér uppúr þeim öldu­dal nema óveru­lega. Síð­asta áfallið var þegar félögum úr gamla Alþýðu­flokknum var kerf­is­bundið ýtt út af fram­boðs­list­um. Póli­tískur arfur kratanna var útlægur gerð­ur. Þegar VG fór í stjórn­ar­sam­starf með Sjálf­stæð­is­flokki án þess að ná fram neinu stór­máli og haf­andi for­mann sinn á fundum í æðstu ráðum NATO, urðu ýmsir fyrir von­brigð­um. Eina stóra málið sem flokk­ur­inn hafði sett á odd­inn, stofnun Hálend­is­þjóð­garðs, dag­aði uppi. Það bar hvorki vott um sterkan vilja né mikla stjórn­kænsku.

Aðal­mál eða auka

Graut­ar­leg mál­efni, gungu­skap­ur, hug­mynda­fá­tækt og skortur á sann­fær­andi for­ystu­fólki gerir kjós­endur áhuga­litla. Það deyfir lýð­ræð­is­lega yfir­veg­un. Til að skíra hug­ann verðum við að átta okkur á því, hver séu stóru við­fangs­efnin og áskor­an­irnar sem þjóðin stendur frammi fyr­ir. Vel­ferð­ar-, heil­brigð­is- og atvinnu­mál sem vissu­lega eru mik­il­væg, eru fram­ar­lega hjá flestum flokk­anna, þó áhersl­urnar séu mis­jafn­ar. Þar þarf ekki mikla brýn­ingu við. Allir flokk­arnir lofa þar meiri pen­ing­um, bót og betr­un.

Það eru stóru málin sem skipta sköpun um fram­tíðar leiði þjóð­ar­skút­unn­ar. Þótt við séum vön því að líta bara nokkra mán­uði fram á við, hverfa stóru málin ekki, en sjálf búa þau okkur nýjan raun­heim, ef við bregð­umst ekki tím­an­lega við. Þjóðir drag­ast aftur úr öðrum þegar þær hliðra sér við erf­iðum umbót­um. Það verður okkur og afkom­endum dýr­keypt ef við gerum ekk­ert meðan við enn höfum tíma. Þegar líða tók á síð­ustu ára­tugi lið­innar aldar var aug­ljóst að breyta þurfti mik­il­vægum þáttum í efna­hags- og atvinnu­málum lands­ins. Við vorum að reka á sker. Á árunum 1984 -1993 var ráð­ist í umtals­verðar strúkt­úr­breyt­ingar í íslensku sam­fé­lagi. Þá voru sett lög um stjórn fisk­veiða (1984/92), þjóð­ar­sátt var gerð á vinnu­mark­aði (1990) og EES-­samn­ing­ur­inn sam­þykktur (1993). Þótt bæði Hrun og COVID hafi skekið und­ir­stöð­urnar síðan þá björg­uðu breyt­ing­arnar miklu því sem bjargað varð. Flestar breyt­ingar eiga sinn líf­tíma. Ýmsir van­kantar hafa líka komið í ljós á fyrr­nefndum aðgerð­um. Nú er okkur aftur að reka á sker. Hver eru svo þessi mál sem varða hlut­skipti þjóð­ar­innar í fram­tíð?

Auðnu­mál 

Ekki er það dregið lengur alvar­lega í efa, að yfir mann­kyn­inu vofa gjör­breyt­ingar á lofts­lagi, í veð­ur­fari og hita­stigi sem gjör­breyta munu lifn­að­ar­háttum okkar og búsvæð­um, verði ekki gripið snar­lega inn í. Loft­lags­váin bankar þegar á dyr. Við kveiktum í jörð­inni. Við­brögð stjórn­valda víða um heim, hafa verið í mild­ari kant­in­um, því flestar nauð­syn­leg­ustu aðgerð­irnar snerta vold­ugar atvinnu­greinar og vanda­samar aðlag­an­ir. Rík­is­stjórn Íslands er þar engin und­an­tekn­ing. Ekk­ert hefur verið hróflað við stærsta los­un­ar­vand­anum – land­nýt­ingu. Áður en við gerum upp hug okkar á kjör­dag verðum við að spyrja okk­ur, hvort þeir flokkar sem mynda núver­andi rík­is­stjórn séu lík­legir til betrum­bóta, ef við veitum þeim braut­ar­gengi. Ef svarið er nei, verðum við að leita að þeim flokkum sem veita trú­verð­ugt svar. Þetta mál er öllum öðru ofar að væg­i.                          

Annað örlaga­mál er gjald­frjáls aðgangur íslenskra útgerða og erlendra lax­eld­is­fyr­ir­tækja að sjáv­ar­auð­lind þjóð­ar­innar. Verði óbreytt fyr­ir­komu­lag fest í sessi, mun ofurauð­stétt skipa málum hér á landi að vild. Við vitum að flest er falt fyrir pen­inga. Það er ekki hægt að skoða mörg dæmi í heims­sög­unni, þar sem ofurauð­vald hefur ekki leitt til fáræðis eða ein­ræð­is. For­smekkur þessa er fram­ferði Sam­herja og nýleg skýrsla sjáv­ar­út­vegs­ráð­herra til alþing­is. Lif­andi lýð­ræði okkar eru í hættu ef grunn­arður af sjáv­ar­auð­lind­inni fær ekki að renna til þjóð­ar­innar en safn­ast allur á fárra hend­ur. Alvöru auð­linda­gjald er boð­orð­ið. Allir núver­andi stjórn­ar­flokkar hafa komið í veg fyrir gjald­töku, jafn­vel lækkað það óveru­lega gjald, sem þó er greitt. Þeir eru brjóst­vörn stór­út­gerð­ar­inn­ar. Til að koma á alvöru auð­linda­gjaldi þurfum við því að leita út fyrir raðir þeirra. 

Þriðja stór­málið er afstaðan til ESB. Eins og aðrar evr­ópskar smá­þjóðir þá þurfum við á sam­stöðu ann­arra sterk­ari þjóða að halda. Það er mikil vernd fólgin í því að vera full­valda hluti af stærri þjóða­heild. Það er ekki síður mik­il­vægt og getað speglað eigin getu á jafn­ræð­is­grunni við aðrar þjóð­ir, ann­ars vofir yfir ástand sjálfs­hælni, morkn­unar og ein­angr­un­ar. Gjald­mið­ill okkar hefur verið almenn­ingi dýr­keyptur og er ónot­hæfur í alþjóð­legum við­skipt­um. Þeir sem styðja aðild að ESB og telja hana tíma­bæra velja flokk í sam­ræmi við það. ESB aðild skiptir einnig miklu fyrir end­ur­skipan land­bún­að­ar­mála en sú atvinnu­grein þarf nauð­syn­lega að ganga í gegnum við­líka breyt­ingar og sjáv­ar­út­veg­ur­inn gerði 1984/93. Afkoma bæði bænda og þeirra sem minna mega sín er því háð. Þetta verður einnig að hafa í huga á kjör­dag.

Önnur mik­il­væg mál eru jöfnun atkvæð­is­réttar og ný stjórn­ar­skrá. Afstaða flokk­anna til þeirra er laumu­legri og óljós­ari því eng­inn vill vera á móti jöfnun atkvæða þó að sama skapi fáir vilji hafa for­göngu um mál­ið. Nýrri stjórn­ar­skrá er haldið í bónda­beygju í þing­inu, því þar er að finna ákvæði sem snerta atkvæða­vægi og þjóð­ar­eign á auð­lind­um.                    

Það þarf von­andi ekki að aðstoða fólk við að kom­ast að því hvaða flokkar hafa staðið gegn breyt­ingum í öllum fyrr­nefndum megin mála­flokk­um.

Höf­undur er hag­fræð­ing­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Umsókn um líf- og sjúkdómatryggingu frestað vegna „óljósra aukaverkana af bóluefni“
Kona sem sótti um líf- og sjúkdómatryggingu hjá TM fékk ekki trygginguna heldur var umsókninni frestað vegna óljósra aukaverkana af bóluefni. Embætti landlæknis hefur ekki heyrt af málum sem þessu.
Kjarninn 9. desember 2021
Guðmundur Kristjánsson, forstjóri og stærsti eigandi Brims.
Guðmundur í Brimi keypti þrjú þúsund bækur til að gefa í grunn- og leikskóla landsins
Útgáfufélag sem er meðal annars í eigu viðskiptaritstjóra Morgunblaðsins og eiginkonu hans gefur út bækur sem Brim hefur ákveðið að færa öllum leik- og grunnskólum á Íslandi.
Kjarninn 9. desember 2021
Fjármálastöðugleikanefnd Seðlabanka Íslands.
Skuldir fyrirtækja hafa dregist umtalsvert saman en skuldir heimila aukist skarpt
Rúmur þriðjungur skulda íslenskra fyrirtækja er í öðrum gjaldmiðli en íslenskum krónum. Styrking hennar gerði það að verkum að skuldir þeirra drógust verulega saman á síðastliðnu ári.
Kjarninn 9. desember 2021
Hildur Björnsdóttir vill verða borgarstjóri – Ætlar að velta Eyþóri Arnalds úr oddvitasæti
Það stefnir i oddvitaslag hjá Sjálfstæðisflokknum í Reykjavík í prófkjöri flokksins fyrir komandi borgarstjórnarkosningar. Hildur Björnsdóttir ætlar að skora Eyþór Arnalds á hólm.
Kjarninn 8. desember 2021
Um þriðjungi allra matvæla sem framleidd eru í heiminum er hent.
Minni matarsóun en markmiðum ekki náð
Matarsóun Norðmanna dróst saman um 10 prósent á árunum 2015 til 2020. Í því fellst vissulega árangur en hann er engu að síður langt frá þeim markmiðum sem sett hafa verið. Umhverfisstofnun Noregs segir enn skorta yfirsýn í málaflokknum.
Kjarninn 8. desember 2021
Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir þingmaður Pírata.
Þingmaður fékk netfang upp á 53 stafbil
Nýr þingmaður Pírata biðlar til forseta Alþingis að beita sér fyrir því að þingið „þurfi ekki að beygja sig undir óþarfa duttlunga stjórnsýslunnar“.
Kjarninn 8. desember 2021
Árni Stefán Árnason
Blóðmeraníðið – fjandsamleg yfirhylming MAST og fordæming FEIF – Hluti II
Kjarninn 8. desember 2021
Ragnar Sigurðsson, fyrrverandi landsliðsmaður í knattspyrnu.
Fyrrverandi eiginkona Ragnar Sigurðssonar segir landsliðsnefndarmann ljúga
Magnús Gylfason, fyrrverandi landsliðsnefndarmaður hjá KSÍ, sagði við úttektarnefnd að hann hefði hitt Ragnar Sigurðsson og þáverandi eiginkonu hans á kaffihúsi daginn eftir að hann var talinn hafa beitt hana ofbeldi. Konan segir þetta ekki rétt.
Kjarninn 8. desember 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar