Mikilvægi löggjafar um vernd uppljóstrara

Guðrún Johnsen & Edda Kristjánsdóttir
12036399_894707283910883_4008726510180082125_n.jpg
Auglýsing

Maður er nefndur Ad Bos. Fyrir u.þ.b. 15 árum vann hann fyrir verk­taka­fyr­ir­tæki í gatna- og vega­gerð í heima­landi sínu, Hollandi. Morgun einn höfðu tveir plast­pokar verið hengdir á hurð­ar­hún­inn heima hjá honum sem inni­héldu afrit af bók­halds­gögnum vinnu­veit­anda hans. Gögnin sýndu að fyr­ir­tækið var á kafi í víð­tæku ólög­legu verð­sam­ráði innan hol­lenska bygg­ing­ar­iðn­að­ar­ins og Ad Bos sá, sem var, að þarna var verið að svindla á almenn­ingi. Hann fór því með pok­ana til lög­regl­unnar og málið var rann­sak­að, fyr­ir­tækið fór á haus­inn og hol­lenska sam­keppn­is­eft­ir­litið hreins­aði til innan bygg­ing­ar­iðn­að­ar­ins.

Umbun Ads fyrir að koma upp um svind­lið var ekki aðeins atvinnu­missir heldur varð hann sem brenni­merktur mað­ur: eng­inn annar vinnu­veit­andi vildi ráða hann til starfa. Hann var einnig lög­sóttur og varð sjálfur gjald­þrota vegna þess og neydd­ist til að búa um ára­bil í hjól­hýsi með eig­in­konu sinni. Árið 2013, eftir 12 ára mála­ferli, sem náðu m.a. til mann­rétt­inda­dóm­stóls Evr­ópu, var fallið frá mál­inu á hendur Ad og honum gefnar upp sakir, m.a. vegna þess sam­fé­lags­lega ávinn­ings sem mál hans hafði haft í för með sér. Þingið hafði fram­kvæmt opin­bera rann­sókn á verð­sam­ráðs­hneyksl­inu. Örlög Ad Bos höfðu einnig leitt til laga­frum­varps í hol­lenska þing­inu um bætta vernd upp­ljóstr­ara. Slík vernd, nái hún fram að ganga, mun samt ekki má út öll árin sem hann mátti þola ofsókn­ir, gjald­þrot og bein­línis útlegð.

Auð­vitað á ekki að refsa fólki fyrir að koma upp um glæpi eða miðla upp­lýs­ingum um mis­gjörð­ir. Eigi að síður á ein­stak­lingur sem miðlar slíkum upp­lýs­ingum til eft­ir­lits­að­ila eða fjöl­miðla það á hættu að missa vinn­una, við­ur­væri sitt, mann­orð og jafn­vel frelsi. Ef haft er í huga að upp­ljóstr­anir eru eitt öfl­ug­asta vopnið í bar­átt­unni gegn spill­ingu, hvort sem er í einka­geir­an­um, opin­berri stjórn­sýslu, eða á gráa svæð­inu þar á milli, þarf engan að undra að spill­ingaröfl reyni allt sem í þeirra umtals­verða valdi stendur til að þagga niður í upp­ljóstr­ur­um, útmála þá sem vand­ræða­gripi og helst læsa þá inni svo örlög þeirra geti verið öðrum víti til varn­að­ar.

Auglýsing

Í við­skipta­líf­inu, stjórn­sýslu og stjórn­málum eru brot á reglum og lögum of oft látin afskipta­laus án rann­sóknar eða koma ein­fald­lega ekki fram í dags­ljós­ið. Vand­inn við að upp­lýsa mis­gjörðir í stjórn­sýslu og atvinnu­lífi er m.a. sá að athafnir þátt­tak­enda á þeim vett­vangi fara fram fyrir luktum dyr­um. Rétt eins og sá sem býr yfir inn­herj­a­upp­lýs­ingum er í bestri aðstöðu til að nýta sér þær í eigin þágu og þar með mis­nota upp­lýs­ing­arn­ar, er það einnig inn­herj­inn sem er í bestri aðstöðu til að koma upp um slíka mis­notkun meðal sam­starfs­fólks eða vinnu­veit­enda. En þar liggur hund­ur­inn graf­inn. Sem sam­fé­lag, skatt­greið­endur og neyt­endur höfum öll hag af því að reglum sé fram­fylgt, en hvert og eitt okkar hefur afar lít­inn hvata til að upp­lýsa um brot. Án verndar þarf sá sem kemur upp um mis­gjörð­ina að færa per­sónu­legar fórnir til koma upp­lýs­ingum til þeirra sem eiga að geta sótt málið áfram og séð til þess að rétt­lætið sigri.

Við hin njótum ávinn­ings af athöfnum upp­ljóstr­ar­ans, en sjálfur ber hann allan kostn­að­inn. Þess vegna er mjög skilj­an­legt að fólk veigri sér við því að blása í flaut­una þegar það verður vitni að mis­gjörð á vinnu­stað eða innan félags­skapar sem það til­heyr­ir. Í litlu sam­fé­lagi fákeppni og frænd­semi flæk­ist málið enn frekar, eins og les­and­inn getur sjálfur gert sér í hug­ar­lund. Hér er á ferð­inni skóla­bók­ar­dæmi um skekkju á milli ávinn­ings heild­ar­innar og fórn­ar­kostn­aðar ein­stak­lings­ins sem kemur honum til leið­ar. Slíkar skekkjur má leið­rétta með laga­setn­ingu. Gríð­ar­lega mik­il­vægt er fyrir íslenskt sam­fé­lag, vinnu­staði og heim­ili að frum­varp til laga um miðlun upp­lýs­inga og vernd upp­ljóstr­ara, sem bíður afgreiðslu Alþing­is, verði að lög­um.

Mis­notkun á almanna­trausti í eigin þágu - m.ö.o. „spill­ing“ - er und­ir­rót margra stærstu vanda­mála er hrjá mann­kynið um þessar mund­ir. Bestu sam­fé­lögin eru ekki þau sem þykj­ast vera óspillt; bestu sam­fé­lögin eru þau sem taka á spill­ing­unni sinni og berj­ast stöðugt gegn henni. Hvert og eitt okkar ætti ekki að þurfa að taka það að sér að vera “Ad Bos í hjól­hýs­inu” eins og hann er ennþá kall­aður í Hollandi, heldur ætti hvert og eitt okkar að taka þátt í að slá skjald­borg um næsta Ad Bos með því að tryggja vernd upp­ljóstr­ara.

Höf­undar eru lög­fræð­ingur og hag­fræð­ingur og sitja í stjórn Gagn­sæ­is, sam­tökum gegn spill­ingu.

Vilt þú vera með?

Frjálsir, hugrakkir fjölmiðlar eru ómetanlegir en ekki ókeypis. Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda og með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og við ætlum að standa vaktina áfram og bjóða almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Fyrir þá lesendur sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Fimm manns sem voru gestkomandi á heimili Víðis og eiginkonu hans síðasta laugardag eru smituð af kórónuveirunni.
Ellefu urðu útsett fyrir smiti á heimili Víðis
Auk Víðis Reynissonar yfirlögregluþjóns og eiginkonu hans eru fimm manns í nærumhverfi hjónanna, sem voru gestkomandi á heimili þeirra síðasta laugardag, smituð af kórónuveirunni. Víðir segir hjónin hafa verið verulega slöpp í gær, en skárri í dag.
Kjarninn 28. nóvember 2020
Fréttaþættirnir Heimskviður verða ekki á dagskrá RÚV á nýju ári.
Heimskviður hverfa af dagskrá Rásar 1
Gera þarf breytingar á dagskrá Rásar 1 vegna hagræðingaraðgerða hjá Ríkisútvarpinu. Ein þeirra er sú að Heimskviður, fréttaskýringarþáttur um erlend málefni, verður ekki lengur á dagskrá á nýju ári. Einnig mun þurfa að endurflytja meira efni.
Kjarninn 28. nóvember 2020
Hallgrímur Hróðmarsson
Hver er hann þessi sem gengur alltaf með veggjum?
Kjarninn 28. nóvember 2020
Gylfi Zoega, hagfræðiprófessor við Háskóla Íslands
Gylfi ver ummæli Tinnu um landamæraskimanir
Prófessor í hagfræði útskýrir hagfræðilegu rökin fyrir því að skylda komufarþega að fara í skimun á landamærunum og láta þá borga hátt gjald fyrir það í nýjasta tölublaði Vísbendingar.
Kjarninn 28. nóvember 2020
Svandís Svavarsdóttir, heilbrigðisráðherra.
Margir héldu að málið væri í höfn – en svo er ekki
Heilbrigðisráðherra segir að liggja verði ljóst fyrir hversu miklum peningum verði ráðstafað í samning við sjálfstætt starfandi sálfræðinga áður en hann verður gerður til þess að fjármunum verði varið með sem bestum hætti.
Kjarninn 28. nóvember 2020
Smitum fjölgar um eitt á milli daga.
Tuttugu og eitt smit og átta utan sóttkvíar
Tuttugu og einn einstaklingur greindist með COVID-19 hérlendis í gær. Minnihluti þeirra, eða átta manns, voru utan sóttkvíar við greiningu.
Kjarninn 28. nóvember 2020
Ástandið kallar á að við setjum okkur í spor annarra – og er prófsteinn á siðferði okkar
Sjaldan hefur verið mikilvægara að staldra við og íhuga aðgerðir stjórnvalda vegna þerrar heilsuvár sem vofir yfir. Við það vaknar fjöldi siðferðislegra spurninga og ræddi Kjarninn við Vilhjálm Árnason til þess að komast nær svörum í flóknum aðstæðum.
Kjarninn 28. nóvember 2020
Eiríkur Ragnarsson
Að hanga heima hefur aldrei verið betra
Kjarninn 28. nóvember 2020
Meira úr sama flokkiÁlit
None