Þegar sumir hafa vald yfir öðrum

Þorvarður Bergmann Kjartansson segist vita hvað hann muni kjósa í komandi kosningum og hvetur hann aðra til umhugsunar um hvaða málefni þeim þykir nógu merkileg til að kjósa – en valdaójafnvæginu verði að linna.

Auglýsing

Í upp­hafi sein­ustu aldar fékk vinn­andi fólk loks­ins þann rétt að kjósa sér full­trúa á Alþingi. Á undan því var lít­ill hópur af land­eig­endum og auð­mönnum sem nutu þess­ara sér­rétt­inda. Ástæðan fyrir því að þeir réðu land­inu, og skildu vinn­andi fólk þar útund­an, var ein­föld: þeir áttu land­ið. Það að leyfa óbreyttu vinnu­fólki að kjósa var ein­fald­lega brot á þeirra eign­ar­rétt.

Núna finnst okkur þetta hljóma fárán­lega og við lítum niður á lönd þar sem fólk nýtur ekki lýð­ræð­is. Við hreykjum okkur af því að vera lýð­ræð­is­legt sam­fé­lag, samt sem áður hunsum við þann stað sam­fé­lags­ins þar sem við eyðum stærsta hluta okkar vak­andi lífs: vinnu­stað­inn.

Um leið og þú mætir í vinn­una stíg­urðu inn í annan heim þar sem litlir ein­ræð­is­herrar ráða öllu. Þeir ákveða hvað þú ger­ir, hvernig þú gerir það og hvað er gert við verð­mætin sem þú skap­ar. Þín skoðun skiptir ekki máli, ekki ef hún er atvinnu­rek­and­anum í óhag. Fyr­ir­tækið er hans eign og getur hann gert nán­ast hvað sem hann vill við það.

Auglýsing

Þú mætir í vinn­una fimm sinnum í viku, notar þína vöðva og heila til að búa til verð­mæti og þegar vinnu­dag­ur­inn er búinn ferðu heim og skilur verð­mætin eftir hjá atvinnu­rek­and­an­um. Í staðin borgar hann þér laun.

Það er mik­il­væg for­senda fyrir því að þetta fyr­ir­komu­lag eigi sér stað. Heildar verð­mætin sem þú býrð til þurfa að vera meiri en pen­ing­ur­inn sem atvinnu­rek­and­inn borgar þér til baka. Ef þú býrð til stól sem er 10.000 kr. virði í sölu, þarf atvinnu­rek­and­inn að borga þér minna en 10.000 krón­ur. Ef þér er borgað virði vinnu þinnar er eng­inn afgangur fyrir atvinnu­rek­and­ann. Í kap­ít­al­ísku kerfi munt þú aldrei fá borgað virði vinnu­fram­lags­ins sem þú skil­ar.

Þér er sagt að þetta sé sann­gjarnt vegna þess að atvinnu­rek­and­inn er að taka áhættu. En þú tekur líka áhættu. Þegar þú tekur starf­inu setur þú þína fram­tíð í hendur atvinnu­rek­and­ans. Hans ákvarð­anir hafa bein áhrif á hversu góð eða slæm fram­tíð þín verður og þú færð ekki að taka þátt í þeirri ákvarð­ana­töku. Þegar vel viðrar fá eig­endur meiri arð en þú færð hins vegar ekk­ert nema þín föstu laun. En þegar illa viðrar þá tekur atvinnu­rek­and­inn það ekki á sig. Fyr­ir­tækið er rekið í hagn­að­ar­skyni og ef þú stendur í vegi fyrir hagn­aði, þá þarft þú að fara. Þú ert neyddur til að taka ábyrgð­ina og afleið­ing­unum af fullum þunga. Því af hverju myndi atvinnu­rek­andi halda þér í vinnu ef hann græðir meira á að segja þér upp. Þetta hefur verið auð­sjá­an­legt í röðum fjölda­upp­sagna á sein­ustu árum.

Nær­tækt dæmi er WOW Air. Fall WOW átti sér stað eftir röð ákvarð­ana frá eig­endum þess. Þeir tóku áhættu, áhættu sem var tekin til að reyna að hámarka hagnað þeirra sjálfra. Útkoman var að fyr­ir­tækið fór á haus­inn. En hvað kom fyrir starfs­fólk­ið? Það þurfti að taka afleið­ing­unum með fullum þunga. Það tók áhættu með því að til­einka þessu fyr­ir­tæki stóran hluta af sínu lífi án þess að fá að taka neinar ákvarð­anir um rekst­ur­inn. Eig­endur WOW tóku ákvarð­anir með sína hags­muni í huga en ekki hags­muni starfs­mann­anna. Starfs­fólk WOW end­aði atvinnu­laust, með engin laun út heilan mán­uð. Logið hafði verið að þeim, að laun þeirra væru örugg ef eitt­hvað kæmi upp á, en eig­end­urnir sáu sér frekar hag að nota laun starfs­fólks­ins til að halda fyr­ir­tæk­inu gang­andi aðeins leng­ur. Ef verka­lýðs­hreyf­ingin hefði ekki bjargað þessu fólki með því að lána því pen­ing þar til þau fengu úr þrota­bú­inu, hefði það verið tekju­laust í meira en mán­uð, áður en þau hefðu fengið atvinnu­leys­is­bæt­ur. Fólk hefði hrapað algjör­lega á botn­inn, með engan pen­ing til að borga af lán­um, leigu, mat, og aðrar nauð­synj­ar. Fólk hefði hrapað í skuld­ar­gröf sem það kæm­ist jafn­vel aldrei upp­úr.

Þetta valda­ó­jafn­vægi tekur sér einnig ógeð­feld­ari mynd sem við höfum fengið að kynn­ast í #MeToo bylt­ing­unni, bæði inn­an- og utan­lands. Þá var það gert auð­sjá­an­legt þær hræði­legu afleið­ingar sem fylgja því þegar ein mann­eskja hefur líf ann­arrar í hendi sér. Þar heyrðum við ótal hrill­ings­sögur af verkn­aði og aðstæðum sem fórn­ar­lömb voru neydd í í krafti valds­ins. Konum hefur verið neitað starfs­frama nema það sé borgað fyr­ir­fram kyn­ferð­is­lega. Fólk hefur þurft að spyrja sig hvað það er til­búið að gera til að halda vinn­unni. Síðan hefur þeim, sem gefa ekki eft­ir, verið refsað með upp­sögnum og útskúfun úr sínu fagi af því valda­mikið fólk hefur sagt öðru valda­miklu fólki að þau séu ekki þess virði að vinna með.

Þetta snýst ekki um góða og vonda atvinnu­rek­end­ur, þetta snýst um það vald sem atvinnu­rek­endur hafa yfir vinn­andi fólki; hvort sem þeir mis­nota það eða ekki.

Sam­fé­lagið okkar er lýð­ræð­is­legt að form­inu til, en atvinnu­rek­endur hafa mikið vald yfir því hvernig því er stjórn­að. Við búum í sam­fé­lagi þar sem litið er upp til fólks sem græðir mik­inn pen­ing. Það er tekið mark á skoð­unum þess og þær skoð­anir eru sýni­leg­astar í fjöl­miðlum og í tali þing­manna.

Það er óþarfi að færa frek­ari rök fyrir því að fjöl­miðlar tali almennt fyrir hag þeirra ríku; nóg er að benda á að það eru almennt þeir ríku sem eiga fjöl­miðl­ana. Þannig hafa þeir ríku tæki­færin og get­una til að móta umræð­una í sam­fé­lag­inu sér í hag.

Auð­menn og fyr­ir­tæki geta fjár­magnað og styrkt stjórn­mála­flokka og stjórn­mála­menn, beint eða óbeint. Hversu margir eiga hund­ruð þús­unda króna afgangs til að gefa stjórn­mála­flokk­um? Á sama tíma getur eitt útgerð­ar­fyr­ir­tæki eytt næstum því 3 millj­ónum í að halda þing­flokk­unum á sinni hlið. Til að nefna, var þriðj­ungur af öllum styrkjum til þing­flokka, árið 2017, frá útgerð­ar­fyr­ir­tækj­um. Hvernig á almennt vinn­andi fólk að keppa við það þegar það nær varla endum sam­an?

Á orði eigum við öll jafna rödd í lýð­ræð­inu. En ef sumir geta borgað til að gera rödd sína hærri en hinar þá erum við ekki með lýð­ræði.

Á meðan við höfum ekki efna­hags­legt lýð­ræði mun ójöfn­uð­ur­inn alltaf grafa undan póli­tíska lýð­ræð­inu. Það að ríf­ast um hvort ríkið eiga að hafa meira eða minna vald á efna­hags­kerf­inu er að mis­skilja vanda­mál­ið. Sú umræða á að eiga sér stað eftir að við ræðum um ákvörð­un­ar­valdið sem starfs­fólk á að hafa yfir sinni eigin vinnu.

Starfs­fólk myndi ekki kjósa að að flytja störfin sín út úr landi. Starfs­fólk myndi ekki að kjósa að láta sig lifa á fátækt­ar­launum og starfs­fólk myndi ekki kjósa að gefa for­stjórum ofur­laun. Starfs­fólk myndi ekki kjósa að skemma nátt­úr­una í umhverf­inu sem það býr í, og starfs­fólk myndi ekki segja upp fjölda fólks til að halda uppi hámarks­gróða.

Það er óvið­un­andi að leyfa fáum að hafa svona mikið vald yfir lífi ann­arra og þetta valda­ó­jafn­vægi þarf að leið­rétta með tveimur aðgerð­um.

I. Atvinnu­lýð­ræði

Að starfs­fólk geti kosið sér full­trúa í stjórnir þeirra fyr­ir­tækja þar sem það starfar. Þetta fyr­ir­komu­lag er algengt í Evr­ópu og er til staðar í einni eða annarri mynd í flestum Evr­ópu­sam­bands­ríkjum og öllum norð­ur­lönd­unum - nema Íslandi.

Þar sem gróði fyr­ir­tækja eru algjör­lega háður fram­lagi vinnu­aflsins, ætt það að telj­ast sann­gjarnt að starfs­fólk skipi helm­ing stjórn­ar­manna á móti fjár­magns­eig­end­um. Þannig getur starfs­fólk varið sína hags­muni, tekið þátt í að móta stefnu fyr­ir­tæk­is­ins og dregið úr því mikla valda­ó­jafn­vægi sem ríkir í dag.

II. Starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög

Ryðja þarf veg fyrir starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög, hér á landi. Fyr­ir­tæki sem eru algjör­lega - og ein­göngu - í eigu starfs­mann­anna sem þar vinna. Slík fyr­ir­tæki eru til um allan heim og er ein­stak­lega algengt í Ítal­íu; en þar, í sumum héröð­um, mynda starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög meira en helm­ing­inn af hag­kerf­inu. En þar hefur það verið stefna rík­is­ins að hvetja til, og aðstoða við upp­bygg­ingu slíkra fyr­ir­tækja.

Í rit­gerð­inni ‘What do we really know about wor­ker cooper­ati­ves’, eftir hag­fræð­ing­inn Virg­inie Pérot­in, er farið yfir tvo ára­tugi af alþjóð­legum gögnum og töl­fræði um starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög og borið saman við hefð­bundin fyr­ir­tæki. Þetta er stærsta rann­sókn sinnar teg­und­ar.

Út frá gögn­unum kemst hún að 5 nið­ur­stöð­un.

  • Starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög eru að jafn­aði stærri en hefð­bundin fyr­ir­tæki.
  • Starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög lifa að minnsta kosti jafn lengi og önnur fyr­ir­tæki og hafa meira atvinnu­ör­yggi.
  • Starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög eru afkasta­meiri en hefð­bundin fyr­ir­tæki, þar sem starfs­fólk vinnur „betur og gáf­aðra“ og fram­leiðsla er skipu­lögð á skil­virk­ari hátt.
  • Starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög end­ur­fjár­magna stærri hluta af hagn­aði sínum aftur í fyr­ir­tæk­inu en önnur við­skipta­mód­el.
  • Launa­munur milli stjórn­enda og almenns vinnu­fólks er mun minni í starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lögum en í öðrum fyr­ir­tækj­um.

Þetta félags­form er ekki til í lög­um, hér á landi, og það þarf að laga. Slík félög eiga að njóta jafn­ræðis á við önnur rekstr­ar­form og hafa jafnan aðgang að almennum sjóð­um. Það þarf að vera auð­velt að stofna starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög og það þarf að tryggja að verka­lýðs-frum­kvöðlar hafi aðgang að hag­kvæmu fjár­magni til að stofna slík félög.

Blása þarf vind í segl slíkra félaga með því að:

  • Gefa starfs­fólki for­kaups­rétt á vinnu­stöðum sín­um.
  • Gefa atvinnu­lausum kost á fjár­magni til að koma saman og stofna starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lag (í stað atvinnu­leys­is­bóta).
  • Veita starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lögum aðstoð í ýmsu formi, eins og nám­skeið og skatta­af­slætti.

Við ættum að gera þetta fyrir það eitt að finn­ast lýð­ræði nógu mik­il­vægt til að aðstoða og vernda. Fáir flokkar hafa myndað sér stefnu um þessi mál, og af þeim þykir flestum nóg að rétt nefna atvinnu­lýð­ræði.

Það er bara einn flokkur sem ég hef heyrt tala um atvinnu­lýð­ræði og starfs­manna-­sam­vinnu­fé­lög í þess­ari kosn­inga­bar­áttu og sá flokkur er Sós­í­alista­flokk­ur­inn. Hann er eini flokk­ur­inn sem virð­ist hafa það að áherslu­at­riði að vinn­andi fólk hafi vald yfir sínu eigin lífi, eigin starfi og eigin afkomu.

Ég veit hvað ég mun kjósa í kom­andi kosn­ingum og ég hvet aðra til umhugs­unar um hvaða mál­efni þeim þykir nógu merki­leg til að kjósa. En valda­ó­jafn­væg­inu verður að linna. Því við erum ekki örugg á meðan aðrir hafa vald yfir okkar lífi. Því að á meðan við höfum ekki efna­hags­legt lýð­ræði mun ójöfn­uð­ur­inn alltaf grafa undan póli­tíska lýð­ræð­inu.

Höf­undur er for­maður fram­tíð­ar­nefndar VR.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Halyna Hutchins fæddist í Úkraínu, ólst upp á herstöð á norðurslóðum og nam kvikmyndatökustjórn í Los Angeles.
Halyna Hutchins – Mögnuð listakona sem var á hraðri uppleið
Hún var elskuleg, hlý, fyndin, heillandi á hraðri uppleið. Og dásamleg móðir. Með þessum hætti er kvikmyndatökustjórans Halyna Hutchins minnst. Hún varð fyrir skoti úr leikmunabyssu á tökustað kvikmyndarinnar Rust í gær.
Kjarninn 22. október 2021
Eggert Gunnþór Jónsson er hér til vinstri í leik gegn Hvíta-Rússlandi á Evrópumóti U-21 landsliða árið 2011.
Eggert Gunnþór segist saklaus
Knattspyrnumaðurinn Eggert Gunnþór Jónsson hafnar ásökunum um kynferðisbrot í Kaupmannahöfn árið 2010 og segist fullkomlega saklaus.
Kjarninn 22. október 2021
Ingrid Kuhlman
Munurinn á dánaraðstoð og sjálfsvígi er mikill
Kjarninn 22. október 2021
Sérfræðingar frá Syndis og Advania hafa tekið þátt í að skoða málið undanfarna daga.
Hætta á að tölvuþrjótar hafi komist yfir tölvupósta frá starfsmönnum HR
Rektor HR tilkynnti starfsfólki skólans það eftir hádegi í dag að möguleiki væri á því að tölvupóstar, jafnvel ár aftur í tímann, væru í höndum tölvuþrjóta. Ekki er þó ljóst hvort svo sé eða ekki, eða hvort afleiðingar af því verði einhverjar.
Kjarninn 22. október 2021
Ari Trausti Guðmundsson
Rafmagnað Grænland og Ísland?
Kjarninn 22. október 2021
Biður hagsmunasamtök að tjá sig ekki um verðhækkanir
Samkeppniseftirlitið brýnir fyrir forsvarsmönnum hagsmunasamtaka að taka ekki þátt í umfjöllunum um hækkandi vöruverð, þar sem samtökin eiga að fara gætilega þegar kemur að umræðu sem hefur áhrif á verðlagningu fyrirtækja.
Kjarninn 22. október 2021
Saga Japans
Saga Japans
Saga Japans – 44. þáttur: Drukkni sjóguninn
Kjarninn 22. október 2021
Samherji hf. er á lista yfir framúrskarandi fyrirtæki og raunar einnig Samherji Ísland ehf. og fleiri dótturfélög Samherja. Hins vegar er Samherji Holding ehf. ekki á lista, líklega þar sem félagið hefur ekki enn skilað ársreikningi fyrir árið 2019.
Bæði Samherji og Init ofarlega á listum yfir „framúrskarandi fyrirtæki“ ársins
Alls eru 878 fyrirtæki á lista CreditInfo yfir Framúrskarandi fyrirtæki árið 2021. Sum þeirra sem skipa efstu sætin á listum hafa verið til umfjöllunar undanfarin misseri fyrir hátterni sem erfitt er að tengja við það að skara fram úr.
Kjarninn 22. október 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar