Þegar vélmennið stal störfunum

Kristján Hrannar Pálsson
folk2.jpg
Auglýsing

Ég vann nokkur sumur sem gjald­keri í banka. Þegar ég sótti um vorið 2007 voru eft­ir­far­andi stöður laus­ar:



  • Vinna við útreikn­ing á vöxtum inn­láns­reikn­inga (Að­eins vél­menni geta sótt um)


  • Vinna við bók­hald á hlaupa­reikn­ingum við­skipta­vina (Að­eins vél­menni geta sótt um)


  • Vinna við útreikn­ing á gengi gjald­miðla (Að­eins vél­menni geta sótt um)


  • Vinna við taln­ingu á mynt og seðlum (Að­eins vél­menni geta sótt um, í neyð­ar­til­vikum fólk)


  • Vinna við afgreiðslu við­skipta­vina (95% staða fyrir vél­menni, 5% staða fyrir fólk)




Auð­vitað var þetta ekki sett svona upp. Í raun og veru vant­aði eina mann­eskju í afleys­ing­ar. Hefði ég sótt um í úti­bú­inu árið 1950 hefðu þessar stöður heldur ekki verið laus­ar, enda hefði eng­inn trúað mér hefði ég sagt þeim hvað við afköst­uðum miklu. Við náðum, þrjú tals­ins, að afgreiða 2-300 manns á dag. Þrír gjald­kerar árið 1950 með stúd­ents­próf og góða stærð­fræði­kunn­áttu hefðu ekki náð einum tíunda af því sem ég, próf­laus mennta­skóla­nemi, gat afka­stað eftir tveggja daga kennslu. Tölv­urnar sáu um rest, þar á meðal hin 95% við­skipta­vin­anna sem not­uðu heima­banka.

Þegar rætt er um vélar sem taka yfir störf dettur flestum í hug þjarkar í verk­smiðjum með svera stálarma að skrúfa tappa á tann­kremstúpur eða eitt­hvað þvíum­líkt. En flest störf sem tölv­urnar hafa tekið yfir eru flókin og krefj­ast mennt­un­ar. Með hjálp hug­bún­aðar getur nýút­skrif­aður verk­fræði­nemi hannað brýr og háhýsi sem hefði tekið heilt teymi marga mán­uði að reikna út með blaði og blý­anti. Tón­list­ar­pródúser getur búið til lag heima hjá sér á tveimur dögum sem hefði þurft margar vikur í stúd­íói fjöru­tíu árum áður, ótal hljóð­færa­leik­ara, upp­töku­stjóra, hljóð­menn o.s.frv. Ótal ný störf hafa skap­ast eftir því sem hag­kerfi heims­ins þróast, en ein­hvern veg­inn gera allir ráð fyrir að þau hljóti að vera jafn­mörg og þau sem hverfa. Und­an­farin árhund­ruð hefur það hald­ist nokkurn veg­inn í jafn­vægi, en nýj­ustu tækni­bylt­ingar munu ger­breyta því.

Starfs­ör­yggi hesta var í stór­hættu kringum þar­síð­ustu alda­mót. Bílar ruddu sér til rúms og höfðu brátt tekið yfir nær allar sam­göngur í heim­in­um. Samt datt engum í hug að spyrja við hvað allir þessir hestar ættu þá að starfa. Hvers vegna ætl­umst við til þess af mann­fólk­inu?

Auglýsing

Nú eru þau sem vinna undir stýri í sömu stöðu og hest­arnir voru einu sinni. Störf tengd sam­göngum er risa­stór geiri, og eftir 20 ár þurfa allir leig­u-, flutn­inga- og strætó­bíl­stjórar að leita að nýrri vinnu. Tölvur keyra nú þegar þús­undir bíla í Banda­ríkj­un­um, og í heim­inum öllum munu tug­millj­ónir manna óhjá­kvæmi­lega fara á atvinnu­leys­is­bætur eða detta út úr hag­kerf­inu. Tölvu­for­rit geta nú þegar lesið lög­fræði­texta, samið tón­list, braskað með verð­bréf, skrifað fréttir á net­inu og afgreitt gamla fólkið í banka­úti­búum á Íslandi. Vél­menni inn­rita nú fólk á hót­elum og munu ábyggi­lega taka yfir öll önnur afgreiðslu­störf. Ein stór­kost­leg­asta tækni­bylt­ing sög­unnar stefnir í að vera skil­greint sem vanda­mál út frá hækk­andi atvinnu­leysi. Hvað segir það okkur um kerf­ið?

Það er opin­bert leynd­ar­mál að vinnu­stundir í flestum störfum hafa lítið að gera með raun­veru­leg afköst. Tíma­kaup átti vel við í iðn­bylt­ing­unni og land­bún­að­ar­sam­fé­lögum 19. ald­ar, en í dag er fárán­legt að nota sömu mæli­ein­ingu - það er eins og að verð­merkja föt eftir vigt. Í þessu úrelta vinnu­kerfi er óhjá­kvæmi­legt að atvinnu­leysi mynd­ist - raunar hvetja tækni­fram­far­irnar til þess. Samt njóta hinir efna­minni ekki ávaxt­anna til fulln­ustu af hinum gríð­ar­legu fram­förum und­an­geng­inna ára­tuga - þótt vinnu­sparn­aður hafi orðið heima fyrir hefur atvinnu­ör­yggi þeirra minnkað og laun staðið í stað. Þannig veikj­ast und­ir­stöður hag­kerf­is­ins ef hinar „vinn­andi stétt­ir“ halda því ekki uppi með neyslu og þjón­ustu.

­Borg­ara­laun eða grunn­fram­færsla myndi leysa stóran hluta þessa vanda, og skil­greina upp á nýtt hvað flokk­ast undir vinnu, stöðu­gildi, tíma­kaup og fleira. Fólki væri ein­fald­lega greidd föst upp­hæð á mán­uði fyrir það eitt að vera til

En hvað er þá til ráða? Borg­ara­laun eða grunn­fram­færsla myndi leysa stóran hluta þessa vanda, og skil­greina upp á nýtt hvað flokk­ast undir vinnu, stöðu­gildi, tíma­kaup og fleira. Fólki væri ein­fald­lega greidd föst upp­hæð á mán­uði fyrir það eitt að vera til - ólíkt bótum myndi hún ekki drag­ast frá launum sem fólk ynni sér inn. Þetta myndi líka gera stóran hluta vel­ferð­ar­kerf­is­ins óþarfan - fólk myndi ekki missa hvatann til að vinna, en væri ekki ríg­bundið við fulla „stöðu“ eins og hún er skil­greind í dag. Hámenntað fólk gæti nýtt sér sér­þekk­ingu sína mun bet­ur, og fátækt yrði nær útrýmt, að minnsta kosti á Íslandi. Gleymum ekki að hún kostar sam­fé­lagið óhemju fjár­hæðir og lífs­kjara­skerð­ingu sem engan verð­miða er hægt að setja á.

Hug­myndin um borg­ara­laun er ansi gömul og gengur þvert á allar hefð­bundnar flokkslínur - hún hefur hlotið stuðn­ing frá hörð­ustu frjáls­hyggjupésum eins og Milton Fried­man yfir í gall­harða sós­í­alista og allt þar á milli. Þenslu­á­hrif hennar yrðu ekki eins mikil og hefur stundum verið haldið fram, þar sem ekki er verið að prenta pen­inga heldur yrði að mestum hluta tekið yfir vel­ferð­ar­kerfið sem nú þegar eyðir ótrú­legum fjár­hæðum í eft­ir­lit og yfir­bygg­ingu, svo að eng­inn fái nú neitt sem hann eigi ekki skil­ið. Að vísu er óvíst hvernig þessu myndi reiða af í jafn sturluðu hag­kerfi og hinu íslenska, með sinn ónýta gjald­miðil og hafta­bú­skap, en að láta það stoppa sig væri eins og að sækja hjóna­bands­ráð­gjöf frá Snæ­fríði Íslands­sól sem vildi fremur þann versta en næst­besta.

Efna­hags­kerfi heims­ins þarf að breyt­ast. Grunn­fram­færsla eða borg­ara­laun eru ekki bara kjara­bót fyrir þau sem hafa minna milli hand­anna, heldur nauð­syn­legt inn­grip þegar mann­kynið siglir inn í öld þar sem tölvur og vél­menni taka yfir vel­flest störf. Þessi 5% staða sem ég fékk 2007 er núna óðum að hverfa, og það ættu að vera frá­bærar frétt­ir. Fögnum hækk­andi atvinnu­leysi!

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þriðjungsfjölgun í Siðmennt á rúmu einu og hálfu ári
Af trúfélögum bætti Stofnun múslima á Íslandi við sig hlutfallslega flestum meðlimum á síðustu mánuðum. Meðlimum þjóðkirkjunnar heldur áfram að fækka en hlutfallslega var mesta fækkunin hjá Zúistum.
Kjarninn 11. júlí 2020
Aldís Hafsteinsdóttir, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga og bæjarstjóri Hveragerðis.
„Við þurfum fleiri ferðamenn“
Formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga telur nauðsynlegt að fleiri ferðamenn komi til Íslands sem fyrst og vill breytingar á fyrirkomulagi skimana á Keflavíkurflugvelli.
Kjarninn 11. júlí 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Frekju og yfirgangi Ísraels engin takmörk sett
Kjarninn 11. júlí 2020
Sjávarútvegurinn hefur bætt við sig störfum á meðan hart hefur verið í ári hjá ferðaþjónustunni.
Ferðaþjónustan skreppur saman en sjávarútvegurinn er í sókn
Rúmlega helmingi færri störfuðu í ferðaþjónustu á síðasta ársfjórðungi miðað við árið á undan. Störfum í sjávarútvegi hefur hins vegar fjölgað um helming.
Kjarninn 11. júlí 2020
„Þegar dætrum mínum var ógnað, náðu þeir mér“
Þegar Guðrún Jónsdóttir gekk inn í Kvennaathvarfið árið 1988 til að taka sína fyrstu vakt mætti henni kasólétt kona með glóðarauga. Hún hafði gengið inn í heim sem hafði fram til þessa verið henni gjörsamlega hulinn. „Ég grét í heilan sólarhring.“
Kjarninn 11. júlí 2020
Eldishús með Aviary Pro 10 varpkerfi frá Hellmann sambærilegt kerfum sem verða í notkun að Vallá.
Stjörnuegg vill fjölga fuglum í allt að 95 þúsund að Vallá
Fyrirtækið Stjörnuegg hf. áformar breytingar á eldishúsum sínum að Vallá á Kjalarnesi sem yrðu til þess að hægt væri að koma þar fyrir 95 þúsund fuglum í stað 50 þúsund nú. Slíkum fjölda fylgja um 3.500 tonn af hænsnaskít á ári.
Kjarninn 11. júlí 2020
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Kvótaþak óbreytt í tillögum – sem og hvað aðilar þurfi að eiga hvor í öðrum til að teljast tengdir
Lokaskýrsla verkefnastjórnar um bætt eftirlit með fiskveiðiauðlindinni hefur litið dagsins ljós og hefur hún verið afhent Kristjáni Þór Júlíussyni, sjávarútvegsráðherra. Einn stjórnarmeðlimur setur sérstakan fyrirvara við skýrsluna.
Kjarninn 10. júlí 2020
Pottersen
Pottersen
Pottersen – 39. þáttur: Naumlega sloppið!
Kjarninn 10. júlí 2020
Meira úr sama flokkiÁlit
None