Úkraína og real-pólitík

Þorvaldur Logason skrifar um stríðsrekstur Rússlands í Úkraínu.

Auglýsing

Fyrsta fórn­ar­lamb hvers stríðs er ekki sann­leik­ur­inn heldur frið­ur­inn. Annað fórn­ar­lamb hvers stríðs er heldur ekki sann­leik­ur­inn, heldur frið­ar­sinn­inn. Á nokkrum klukku­tímum eftir inn­rás Rúss­lands í Úkra­ínu, þús­und mílur frá átök­un­um, tókst íslensku þjóð­inni að fórna skyn­sem­inni á alt­ari ofstæk­ist­ví­hyggj­unn­ar: „Ef þú ert ekki með okkur þá ertu á móti okk­ur,“ Bush í nóv­em­ber 2001. Í praxís, ef þú sam­þykkir ekki það sem við segjum þá ertu í liði með okkar verstu óvin­um. Gagn­rýni á stefnu Vest­ur­landa jafn­gildir stuðn­ingi við fas­ist­ann Pútín – næst er sann­leik­ur­inn skot­inn í höf­uð­ið.

Þjóðin gerði Face­book að her­út­kalli eins og í COVID. Fjöl­margir á örfáum dögum búnir að missa það líkt og í æsi­legum tölvu­leik. Upp­teknir við að skjóta í allar átt­ir, hrópa á vopn, dásama hetjur og mála óvin­inn í sem allra dekkstu lit­um, jafn­vel sem nýjan Hitler. Skyn­söm grein­ing aðstæðna, for­senda allra ákvarð­ana, ekki inni á rad­ar.

Má ræða póli­tískt raun­sæi? Nei, þá fyrst tap­aði fólk vit­glór­unni. Frið­ar­samn­inga? Nei, berj­ast til síð­asta manns! Eft­ir­gjöf lands til að bjarga manns­líf­um? Nei, aldrei! Pútínsvik­ar­inn þinn!

Sér­stak­lega var það ein kenn­ing sem tryllti lýð­inn. Kenn­ingin um dálitla ábyrgð Vest­ur­landa á stríðs­á­stand­inu í Úkra­ínu sem í fyrstu var eignuð rót­tækum vinstri mönnum en kom tragík­ó­mískt í ljós að var úr plott­heila ill­ræmdasta NATÓ-her­fræð­ings síð­ustu aldar og kennd við hann: Henry Kiss­in­ger kenn­ingin um Úkra­ínu. Kynnt á magn­aðan hátt í heims­frægum spá­dómi pró­fess­ors Mears­heimer frá 2015 um það hvað myndi ger­ast ef Banda­ríkin héldu áfram stefnu sinni í Úkra­ínu með póli­tískum afskiptum og útþenslu NATÓ: Úkra­ína yrði lögð í rúst.

Auglýsing
Skilaboð Mears­heimers voru þau að vest­rænir stjórn­mála­menn yrðu að horfast í augu við ábyrgð sína á afleið­ing­un­um. Afleið­ingar eru allt. En þegar minnst var á þessa hug­mynd um ábyrgð kom í ljós að ráð­andi aðilar í sam­fé­lags­um­ræðu á Íslandi skildu hvorki upp né niður í þess­ari frægu stjórn­list og heim­speki kalda stríðs­ins sem þó er lífs­spurs­mál á tímum kjarn­orku­vopna.

Rök­fræði afleið­inga vs rök­fræði prinsipp­anna

Raun­sæ­is­stjórn­mála-heim­spekin aðgreinir tvo hluti. Ann­ars vegar rök­fræði afleið­ing­anna (nytjasið­fræði) og hins vegar rök­fræði prinsipp­anna (reglusið­fræði).

Eftir rök­fræði prinsipp­anna greinir fólk atburði og túlkar texta sið­ferði­lega út frá eigin aðstæðum með hlið­sjón af til­tölu­lega ein­földum regl­um, þó regl­urnar séu yfir­leitt beygðar að eigin hags­munum og sveigj­ast eftir áróð­urs­afli valds­ins. Meiri­hluti hins vest­ræna heims túlkar því inn­rás Rúss­lands sem brot á grund­vall­ar­prinsipp­inu um að ekk­ert ríki megi ráð­ast á annað og hvetur til aðgerða út frá því, stutt af ótal öðrum prinsipp­um. Slíkri prinsipp­hugsun fylgir gjarnan sá vandi hug­hyggj­unnar (e. ideal­ism) að hugsa málin ekki nægi­lega vel út frá lífi almenn­ings og lífs­hags­mun­um. Frumprinsippið ætti þannig að vera líf fólks og lífs­af­koma en verður í blindri prinsipp­hug­sjón þjóð­ern­is­hyggj­unn­ar: Yfir­ráð lands og gæsla landamæra. Dregin er lína í sand­inn og hún varin út í eitt. Jafn­vel þangað til öllu er eytt. Það ætti því ekki að koma fólki á óvart að bæði fyrri og síð­ari heims­styrj­öld­in, Víetnam­stríðið og Íraks­stríðið tengd­ust sterkt prinsipp­rök­fræð­inni.

Í rök­fræði afleið­ing­anna horfa grein­end­ur, um fram allt ann­að, á afleið­ingar atburða; ágóð­ann í ljósi fórn­ar­kostn­að­ar­ins. Það er aðferð vís­ind­anna og leikja­fræð­innar þar sem mark­miðin eru ekki gefin upp fyrir fram heldur valin eftir á þegar lík­legar afleið­ingar liggja fyr­ir. Þessi rök­fræði kann oft að hljóma köld en ef rétt er á haldið og verndun lífs og lífs­skil­yrða sett sem aðal­mark­mið ætti sú rök­fræði að hafa mikla stjórn­visku­lega yfir­burði umfram prinsipp­rök­fræð­ina í stríðs­á­tökum á tímum atóm­bombunn­ar, þrátt fyrir að hug­sjón­ar­mennskan og reglusið­fræðin standi oft sterkar í hefð­bundnum inn­an­lands­stjórn­mál­u­m. 

Mears­heimer, í sínum fræga fyr­ir­lestri, veitti óbeint svar við þeim upp­hróp­unum sem áttu eftir að kaf­færa íslenska sam­fé­lags­miðla: Úkra­ína er sjálf­stæð þjóð, hún má alveg ganga í NATÓ ef hún vill! Þetta er frjálst ríki! Það er ekki NATÓ að kenna þó Rússar ráð­ist á Úkra­ínu! Og svo fram­veg­is. Aug­ljóst var að hann leit á sam­bæri­legar pæl­ingar sem hugs­un­ar­villu afglapa og skiln­ings­sljórra stjórn­mála­manna sem fara alltaf hall­oka fyrir real-póli­tískum refum „China will eat our lunch,“ sagði hann.

Her­fræð­ina má skýra svona: Á kjarn­orku­öld er lífs­spurs­mál fyrir þjóðir að stjórn­mála­menn skilji og horf­ist í augu við það sem óvina­ríki eru lík­leg til að gera en hitt; það sem þjóð­ríki eiga og mega gera er fyrir lög­fræð­inga, heim­spek­inga og kjána.

Hin eina og sanna hags­muna­gæsla fyrir Úkra­ínu?

Það má halda því fram að rök­fræði afleið­ing­anna, líkt og rök Mears­heimers, séu hinn eina sanna hags­muna­gæsla fyrir Úkra­ínu en að skoð­anir þeirra sem ein­blína á prinsipp og full­komið rétt­læti séu ábyrgð­ar­laus glópska. Allt nokkuð aug­ljóst ef Úkra­ína verður lögð í rúst, eins og nú við blasir, en einnig og ekki síður ef til kjarn­orku­stríðs kemur eins og margir hafa benti á að væri vel mögu­legt. Ef það ger­ist þá er ljóst að á-má-og-hef­ur-rétt-á afgla­p­arnir hafa ásamt Pútín steypt okkur öllum í glöt­un.

Þó er ekki algjör­lega óskilj­an­legt að sumir hafi móðgast, orða­lagið skiptir öllu máli. Það er t.d. engan veg­inn rétt­látt að segja að Vest­ur­lönd beri ábyrgð á sjálfri inn­rásinni. Valda­el­íta Pútíns ber yfir­burða ábyrgð auð­vit­að. Fátt er hins vegar hættu­legra lífi fólks og mann­kyns eins og að gera stjórn­mála­menn fyrir fram ábyrgð­ar­lausa á verkum sínum í stríðs­á­standi. Leið­togar Vest­ur­landa höfðu val og hafa val. Þeir geta afstig­magnað ástand­ið, dregið úr hern­að­ar­upp­bygg­ingu, slakað á heims­valda­stefnu og þrýst á frið­ar­samn­inga – líka á þá samn­inga sem eru ófull­komið rétt­læti og eft­ir­gjöf lands til lengri eða styttri tíma.

Röddin sem er deydd, tungan sem er skorin

Um fram allt þarf rödd afleið­ing­anna og frið­sam­legra leiða að heyr­ast. Heiður hern­að­ar­hyggj­unnar í ofstæki stríðs­ins drekkir orðum skyn­sem­innar í blóði. Þá verða hug­sjóna­menn­irn­ir, hinir sið­ferði­lega full­komnu, auð­veld­lega hinir full­kom­lega sið­lausu. Rödd prinsipp­anna í hug­sjóna­blindu ofstæki ber sjaldan virð­ingu fyrir manns­líf­um. 

Sjálfur trúi ég á raun­sæ­ið, áhrifin á hið smáa. Reynslu barn­anna í sprengda fjöl­býl­is­hús­inu og lífslöngun þeirra í heimi sem þau fá litlu um ráð­ið. Ég trú því að syrgj­andi augu barn­anna séu frið­arsyrgj­andi augu en ekki ákall um prinsipp og því síður um vopn. 

Höf­undur er félags­fræð­ing­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Örn Bárður Jónsson
Þungunarrof, samkynhneigð og kynusli
Kjarninn 28. júní 2022
Katrín Jakobsdóttir, formaður Vinstri grænna og forsætisráðherra, og Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri.
Ætlar ekki að láta Seðlabankann afhenda sér gögn um ráðstöfun opinberra hagsmuna
Seðlabanki Íslands efur ekki viljað leggja mat á hagsmuni almennings af birtingu upplýsinga um þá sem fengu að nýta sér fjárfestingaleið hans né af því að stöðugleikasamnirnir við kröfuhafa verði gerðir opinberir.
Kjarninn 28. júní 2022
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar.
Kristrún íhugar formannsframboð
Kristrún Frostadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, segist „íhuga alvarlega“ að bjóða sig fram til formanns á landsfundi flokksins í október. Logi Einarsson tilkynnti um miðjan júní að hann muni ekki bjóða sig fram að nýju.
Kjarninn 28. júní 2022
„Bleika húsið“, heilsugæsla sem þjónustar konur í Mississippi er eina heilsugæslan í ríkinu sem veitir þungunarrofsþjónustu. Henni verður að öllum líkindum lokað innan nokkurra daga.
Síðustu dagar „bleika hússins“ í Mississippi
Eigandi einu heilsugæslunnar í Mississippi sem veitir þungunarrofsþjónustu ætlar að halda ótrauð áfram, í öðru ríki ef þarf, eftir að Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi rétt til þungunarrofs úr gildi.
Kjarninn 27. júní 2022
Á Fossvogsbletti 2 stendur einbýlishús og geymsluhúsnæði.
Borgin steig inn í 140 milljóna fasteignakaup í Fossvogsdal
Borgarráð Reykjavíkurborgar samþykkti á dögunum að nýta forkaupsrétt sinn að fasteignum á Fossvogsbletti 2. Fjárfestingafélag ætlaði að kaupa eignina á 140 milljónir og gengur borgin inn í þau viðskipti.
Kjarninn 27. júní 2022
Sífellt fleiri notendur kjósa að nálgast sjónvarpsþjónustu í gegnum aðrar leiðir en með leigu á myndlykli.
Enn dregst leiga á myndlyklum saman en tekjur vegna sjónvarps halda áfram að aukast
Tekjur fjarskiptafyrirtækja vegna sjónvarpsþjónustu hafa rokið upp á síðustu árum. Þær voru 3,8 milljarðar króna á árinu 2017 en 14,9 milljarðar króna í fyrra. Þorri nýrra tekna í fyrra var vegna sjónvarpsþjónustu.
Kjarninn 27. júní 2022
Hagstofan býst við að hagvöxtur verði enn kröftugri en spáð var í lok vetrar
Hagstofan býst við því að hagvöxtur verði 5,1 prósent á árinu og 2,9 prósent á næsta ári, samkvæmt nýrri þjóðhagsspá. Búist er við því að um 1,6 milljónir ferðamanna sæki landið heim í ár, en fyrri spá gerði ráð fyrir 1,4 milljónum ferðamanna.
Kjarninn 27. júní 2022
Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir er utanríkisráðherra.
Telja að upplýsingar um fjölda sérstakra vegabréfa geti skaðað tengsl við önnur ríki
Utanríkisráðuneytið vill ekki segja hversu mörg sérstök vegabréf það hefur gefið út til útlendinga á grundvelli nýlegrar reglugerðar. Það telur ekki hægt að útiloka neikvæð viðbrögð ótilgreindra erlendra stjórnvalda ef þau frétta af vegabréfaútgáfunni.
Kjarninn 27. júní 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar