Stjórnvöld hafa ekki metið ávinning neytenda né bænda af búvörusamningum

Búvörusamningar sem undirritaðir voru 2016 kosta að minnsta kosti 13 milljarða króna á ári í tíu ár. Samráðshópur um endurskoðun þeirra hefur verið endurskipaður tvisvar sinnum. Ekkert mat framkvæmt á ávinningi neytenda né bænda.

reykjarett_21344518384_o.jpg
Auglýsing

Íslensk stjórn­völd hafa hvorki látið fara fram sér­stakt mat á ávinn­ingi neyt­enda né á ávinn­ingi bænda af til­urð búvöru­samn­inga. Hins vegar hafi stjórn­völd látið vinna úttektir á árangri búvöru­samn­inga á síð­ast­liðnum tveimur ára­tug­um. Í aðdrag­anda þeirra samn­inga sem und­ir­rit­aðir voru síð­asta hafi til að að mynda verið byggt á þremur skýrslum og hafi skýrsl­unnar legið til grund­vallar þeim samn­ing­um. Þetta kemur fram í svari Krist­jáns Þórs Júl­í­us­son­ar, sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra, við fyr­ir­spurn Þor­steins Víglunds­sonar, þing­manns Við­reisn­ar, um búvöru­samn­inga.

Tvær skýrsln­anna sem vísað er til voru unnar af Hag­fræði­stofnun Háskóla Íslands. Þær fjalla um aðlög­un­ar­samn­ing ríkis og garð­yrkju­bænda (kom út í nóv­em­ber 2013) og mjólk­ur­fram­leiðslu á Íslandi (kom út í júní 2015). Sú þriðja er unnin  af Rann­sókn­ar­mið­stöð Háskól­ans á Akur­eyri og fjallar um mark­mið og for­sendur sauð­fjár­rækt­ar­samn­ings (kom út í októ­ber 2015).

Tíu ára samn­ingar

Nýj­­­ustu búvöru­samn­ing­­­arnir voru und­ir­­­rit­aðir 19. febr­­­úar 2016 af full­­­trúum bænda ann­­­ars vegar og full­­­trúum rík­­­is­ins. Fyrir hönd rík­­­is­ins skrif­uðu Sig­­­urður Ingi Jóhanns­­­son, þáver­andi land­­­bún­­­að­­­ar­ráð­herra, og Bjarni Bene­dikts­­­son, fjár­­­­­mála- og efna­hags­ráð­herra, undir samn­ing­anna.

Auglýsing

Þeir voru afar umdeildir og vöktu upp miklar deilur í sam­­fé­lag­inu. Þrennt skipti þar mestu. Í fyrsta lagi lengd þeirra, en samn­ing­­arnir bundu hendur rík­­is­­stjórn­a í að minnsta kosti þrjú kjör­tíma­bil. Í öðru lagi feiki­lega hár kostn­aður sem greiddur er úr rík­­is­­sjóði til að við­halda kerfi sem að mati margra hags­muna­að­ila er fjand­­sam­­legt neyt­endum og bændum sjálfum og gagn­­ast fyrst og síð­­­ast stórum milli­­liðs­­fyr­ir­tækjum eins og Mjólk­­ur­­sam­­söl­unni, Kaup­­fé­lagi Skag­­firð­inga og Slát­­ur­­fé­lagi Suð­­ur­lands. Í þriðja lagi var gagn­rýnt að engir aðrir en bændur og for­svar­s­­menn rík­­is­ins hafi verið kall­aðir að borð­inu þegar samn­ing­­arnir voru und­ir­­bún­­­ir.

Greiðslur úr rík­­is­­sjóði vegna samn­ings­ins nema 132 millj­­örðum króna á samn­ings­­tím­an­um, eða að með­­al­tali 13,2 millj­­arðar króna á ári. Auk þess eru samn­ing­­arnir tvö­­falt verð­­tryggð­­ir. Þ.e. þeir taka árlegum breyt­ingum í sam­ræmi við verð­lags­­upp­­­færslu fjár­­laga og eru „leið­rétt­ir“ ef þróun með­­al­tals­­vísi­­tölu neyslu­verðs verður önnur en verð­lags­­for­­sendur fjár­­laga á árinu.  

Búvörusamningar voru undirritaðir árið 2016. Þeir gilda til tíu ára. MYND: Stjórnarráðið.Í samn­ing­unum er stefnt að því að kvóta­­­kerfi í mjólk­­­ur­fram­­­leiðslu og sauð­fjár­­­­­rækt verði lagt nið­­­ur. Hins vegar hefur verið ákveðið að halda núver­andi stöðu óbreyttri um ein­hvern tíma og setja ákvörðun um afnám kvóta­­­kerf­is­ins í atkvæða­greiðslu meðal bænda árið 2019.

Búvöru­­samn­ing­­arnir eru fjórir samn­ing­­ar: Ramma­­samn­ingur um almenn starfs­skil­yrði land­­bún­­að­­ar­ins og samn­ingar um starfs­skil­yrði naut­­­gripa­­­rækt­­­­­ar, sauð­fjár­­­­­ræktar og garð­yrkju.

Svört skýrsla um mjólk­ur­fram­leiðslu

Und­ir­­ritun samn­ing­anna vakti strax gríð­­ar­­lega hörð við­brögð. Sú gagn­rýni snéri fyrst og síð­­­ast að þeim upp­­hæðum sem þar eru undir og tíma­­lengd samn­ings­ins. Þá var harð­­lega gagn­rýnt að hags­munir neyt­enda hefðu verið hunds­aðir við gerð þeirra. Var þar meðal ann­­ars vísað í skýrslu sem Hag­fræði­stofnun Háskóla Íslands vann um mjólk­­ur­vöru­fram­­leiðslu á Íslandi og kom út í júni 2015. Skýrslan er ein þeirra sem ráð­herra segir í svari sínu við ofan­greindri fyr­ir­spurn að hafi verið lögð til grund­vallar við gerð búvöru­samn­inga. Nið­­ur­­staða hennar var hins vegar nokkuð skýr: Íslenska kerfið er mein­gallað og afar kostn­að­­­ar­­­samt fyrir ríkið og neyt­end­­­ur.

Í skýrsl­unni segir að það kerfi sem er við lýði geri það að verkum að íslenska ríkið og eig­endur þess, íslenskir neyt­end­­­ur, þurfi að borga um átta millj­­­örðum krónum meira fyrir fram­­­leiðslu á henni en ef mjólkin hefði ein­fald­­­lega verið flutt inn frá öðru fram­­­leiðslu­landi á árunum 2011 til 2013. Ríkið og neyt­endur borg­uðu 15,5 millj­­­arða króna fyrir mjólk­ina á tíma­bil­inu en inn­­­­­flutt mjólk, með flutn­ings­­­kostn­aði, hefði kostað 7,5 millj­­­arða króna. Reyndar var það svo að á tíma­bil­inu sem um ræðir var fram­­­leitt meira af mjólk hér­­­­­lendis en neytt var af henni. Neysla Íslend­inga hefði ein­ungis kostað tæp­­­lega 6,5 millj­­­arða króna á ári. Offram­­­leiðsla á nið­­­ur­greiddri mjólk­inni kost­aði neyt­endur og ríkið því millj­­­arð til við­­­bót­­­ar.

Bændur geta hafnað end­ur­skoðun

Í búvöru­samn­ingum er gert ráð fyrir því að hægt sé að end­ur­skoða samn­ing­anna á samn­ings­tím­an­um. Fyrstu end­ur­skoðun á að ljúka fyrir árs­lok 2019. Sam­ráðs­hópur um end­ur­skoðun búvöru­samn­inga á að vinna þá vinnu.

Það er hins vegar undir bændum komið hvort að samn­ing­arnir verði end­ur­skoð­aðir eða ekki. Þeir eiga þess kost að kjósa um nýjan búvöru­­samn­ing eða við­bætur við fyrri samn­inga. Hafni þeir mögu­legum breyt­ingum sem sem gerðar verða við end­­ur­­skoð­un­ina 2019 verður aftur sest niður og leitað frek­­ari samn­inga.

Því er ljóst að Bænda­­sam­tökin geta ein­hliða hafnað öllum þeim breyt­ingum sem lagðar verða til við end­­ur­­skoðun búvöru­­samn­inga árið 2019 ef aðilar þeirra eru þeim mót­­falln­­ir. Hafni þeir öllum end­­ur­­skoð­un­­ar­til­lögum munu samn­ing­­arnir gilda til þeirra tíu ára sem þeir eru gerð­­ir.

Þrír hópar á rúmu ári

Frá haustinu 2016 hafa þrír sam­ráðs­hópar um end­ur­skoðun búvöru­samn­inga verið skip­aðir af þremur mis­mun­andi rík­is­stjórn­um. Það er til merkis um hversu póli­tískt málið er.

Gunnar Bragi Sveins­­­son, frá­­­far­andi ráð­herra mála­­­flokks­ins, lauk upp­­haf­­lega við að skipa í sam­ráðs­hóp­inn 18. nóv­­­em­ber 2016, þremur vikum eftir kosn­­­ingar og mán­uði eftir að skipan hans átti upp­­­haf­­­lega að liggja fyr­ir­. Af þeim tólf full­­­­trúum sem skip­aðir voru í hóp­inn voru átta full­­­­trúar sjá­v­­­­­ar­út­­­­­­­vegs- og land­­­­bún­­­­að­­­­ar­ráðu­­­­neytis eða Bænda­­­­sam­­­­taka Íslands, þeir sömu og gerðu búvöru­­­samn­ing­anna í febr­­­ú­­ar 2016 sem til stendur að end­­­ur­­­skoða. Laun­þeg­­­­ar, atvinn­u­lífið og neyt­endur áttu sam­tals fjóra full­­­­trú­a.

Þor­­gerður Katrín Gunn­­ar­s­dótt­ir, sem tók við sem sjá­v­­­ar­út­­­vegs- og land­­bún­­að­­ar­ráð­herra í jan­úar 2017, end­ur­skip­aði í sam­ráðs­hóp­inn. Full­­trúum var fjölgað úr tólf í þrett­án. Umhverf­is­ráð­herra til­­­nefndir einn full­­trúa og Félag atvinn­u­rek­enda einn, til við­­bótar þeim sem þegar voru skip­aðir sam­­kvæmt til­­­nefn­ingu. Þá var skipan þriggja full­­trúa af fimm sem fyrri ráð­herra skip­aði án til­­­nefn­ingar aft­­ur­köll­uð og nýir full­trúar skip­aðir í stað­inn.

Krist­ján Þór, núver­andi sjáv­ar­út­vegs- og land­bún­að­ar­ráð­herra, end­ur­skip­aði síðan hóp­inn enn á ný í síð­ustu viku. Nú eru átta manns í honum og tveir for­menn, þau Bryn­hildur Pét­­ur­s­dóttir fram­­kvæmda­­stjóri Neyt­enda­­sam­tak­anna og Har­aldur Bene­dikts­­son, þing­­maður Sjálf­­stæð­is­­flokks­ins og fyrr­ver­andi for­­maður Bænda­­sam­tak­anna.

Auk þess eru í hópnum Þór­lindur Kjart­ans­­son, skip­aður af land­­bún­­að­­ar­ráð­herra, Haf­­dís Hanna Ægis­dótt­ir, skipuð af umhverf­is- og auð­linda­ráð­herra, Jóhanna Hreins­dóttir skipuð af Sam­­tökum afurða í mjólk­ur­­iðn­­aði, Hall­­dór Árna­­son skip­aður af Sam­­tökum atvinn­u­lífs­ins, Sindri Sig­­ur­­geir­s­­son for­­maður Bænda­­sam­tak­anna og Elín Heiða Vals­dóttir einnig skipuð af Bænda­­sam­tök­un­­um.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
PAR á nú innan við tvö prósent í Icelandair
Bandarískur fjárfestingasjóður sem keypti stóran hlut í Icelandair í vor og varð að stærsta einkafjárfesti félagsins er ekki lengur með stærstu eigendum þess.
Kjarninn 29. september 2020
Bjarni Már Magnússon
Basic að birta
Kjarninn 29. september 2020
Halldór Benjamín Þorbergsson er framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins.
Samtök atvinnulífsins segja ekki upp kjarasamningum
Eftir að stjórnvöld kynntu 25 milljarða króna aðgerðarpakka í morgun ákvað framkvæmdastjórn Samtaka atvinnulífsins að atkvæðagreiðsla um Lífskjarasamninginn myndi ekki fara fram. Kjarasamningar gilda því áfram.
Kjarninn 29. september 2020
Vísindamennirnir telja að enn eigi töluverður fjöldi eftir að greinast með COVID-19 í þessari bylgju faraldursins.
Um 300 til 1.100 gætu smitast á næstu þremur vikum
Í þriðju bylgju faraldurs COVID-19, sem hófst 11. september, hafa 506 greinst með sjúkdóminn. Vísindamenn við Háskóla Íslands spá því að næstu daga haldi áfram að greinast 20-40 ný smit á dag.
Kjarninn 29. september 2020
Rúmlega þrjátíu Íslendingar hafa greinst með veiruna í landamæraskimun
Af þeim 119 sem greindust með COVID-19 í landamæraskimun frá 15. júní til 18. september voru 32 með íslenskt ríkisfang, 23 frá Póllandi og 13 frá Rúmeníu og færri frá 23 ríkjum til viðbótar.
Kjarninn 29. september 2020
Drífa Snædal er forseti ASÍ.
ASÍ mótmælir lækkun á tryggingagjaldi – Efling segir opinberu fé ausið til efnafólks
ASÍ mótmælir fyrirhugaðri lækkun á tryggingagjaldi og segir að það sé „nánast eini skatturinn sem fyrirtæki greiða“. Sambandið vill að ríkisstjórnin gefi vilyrði um hækkun atvinnuleysisbóta samhliða því að nýjum aðgerðarpakka verði hrint í framkvæmd.
Kjarninn 29. september 2020
Katrín Jakobsdóttir forsætisráðherra kynnti nýja aðgerðarpakkann í dag.
Tryggingagjald lækkað og ráðist í beina styrki til fyrirtækja sem hafa orðið fyrir tekjuhruni
Ríkisstjórnin kynnti nýjan aðgerðarpakka í dag. Hann er metinn á 25 milljarða króna en sá fyrirvari settur að ekki liggi fyrir hversu vel aðgerðirnar, sem eru átta, verði nýttar.
Kjarninn 29. september 2020
Í gær voru tekin yfir 2.300 sýni.
Tveir á gjörgæslu með COVID-19 – 32 ný smit
32 ný smit af kórónuveirunni greindust í gær, mánudag, og eru 525 eru nú með COVID-19 hér á landi og í einangrun. Tveir sjúklingar eru nú á gjörgæslu.
Kjarninn 29. september 2020
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar