MYND:EPA

Hinir alltumlykjandi lífeyrissjóðir

Íslenskir lífeyrissjóðir eiga um þriðjung af heildarfjármunum á Íslandi og það hlutfall mun halda áfram að vaxa á næstu árum. Þeir eiga tæplega helming allra hlutabréfa og sjö af hverjum tíu skuldabréfum. Erfitt er að sjá hvað þeir eiga að kaupa næst hér innanlands og áhrif umfangs þeirra á samkeppni, eignamyndun og fleira er feikileg.

Eignir íslenska líf­eyr­is­­sjóða­­kerf­inu eru um ein og hálf lands­fram­­leiðsla og eiga sjóð­irnir um þriðj­ung af heild­­ar­fjár­­munum á Íslandi.

Í lok árs 2016 áttu íslenskir líf­eyr­is­sjóðir um þriðj­ung af heild­­ar­fjár­­munum á Íslandi. Eignir kerf­is­ins eru nú um ein og hálf lands­fram­leiðsla. Hrein eign þeirra nam 3.953 millj­­örðum króna í lok febr­­úar síð­­ast­lið­ins. Hún hefur auk­ist um 420 millj­­arða króna frá lokum árs 2016. Og spár gera ráð fyrir því að eign­ar­hlutur sjóð­anna í heild­ar­eignum Íslands muni bara halda áfram að aukast á næstu árum og ára­tug­um.

Í skýrslu Hag­fræði­stofn­unar Háskóla Íslands um umsvif líf­eyr­is­­sjóða í íslensku efna­hags­­lífi sem skilað var til for­­sæt­is­ráðu­­neyt­is­ins 24. októ­ber 2017 og var birt opin­ber­lega í jan­úar síð­ast­liðn­um, kom fram að ef líf­eyr­is­sjóð­irnir skili 3,5 pró­­sent raun­á­vöxtun á ári mun hlutur þeirra í heild­­ar­fjár­­muna­­eign á Íslandi fara í 35 pró­­sent árið 2030. 30 árum síð­ar, árið 2060, er reiknað með að sjóð­irnir muni eiga 40 pró­­sent af heild­ar­fjár­munum á Íslandi. Eig­endur sjóð­anna eru Íslend­ing­ar. Þannig á þjóðin óbeint þessar eignir þótt hún hafi ekki beinan ráð­stöf­un­ar­rétt yfir því fjár­magni sem er inni í líf­eyr­is­sjóða­kerf­inu þar til að það er greitt út sem líf­eyr­ir.

Mik­ill vöxtur á fáum árum

Í skýrsl­unni kom einnig fram að íslensku líf­eyr­is­sjóð­irnir hefðu stækkað mjög hratt á fáum árum. Árið 2006 áttu þeir til að mynda um sex pró­sent allra skráðra hluta­bréfa í íslensku kaup­höll­inni. Tíu árum síðar áttu þeir 41 pró­sent þeirra. Árið 2006 áttu líf­eyr­is­sjóð­irnir 41 pró­sent allra mark­aðs­skulda­bréfa og víxla á Íslandi. Ára­tug síðar hafði hlut­fallið hækkað í tæp 70 pró­sent.  Svig­rúm þeirra til að bæta við sig inn­lendum mark­aðs­verð­bréf­um, hvort sem um sé að ræða skulda­bréf eða hluta­bréf, er mjög tak­markað nema mark­að­ur­inn stækki.

Það er því eðli­legt að spyrja þeirrar spurn­ingar hvort að íslensku líf­eyr­is­­sjóð­irnir verði of stórir fyrir Íslands í nán­­ustu fram­­tíð?

Það verður umfjöll­un­­ar­efni morg­un­verð­­ar­fundar sem Lands­­sam­tök líf­eyr­is­­sjóða og Kjarn­inn standa sam­eig­in­­lega að næst­kom­andi mið­viku­dag, 9. maí. Fund­­ur­inn fer fram á Grand hótel og stendur yfir milli 8:30 og 10. Fund­inum verður auk þess streymt beint á vef Kjarn­ans.

Fram­­sög­u­­menn á fund­inum verða Már Guð­­munds­­son seðla­­banka­­stjóri, Gylfi Magn­ús­­son, dós­ent í við­­skipta­fræði við Háskóla Íslands, Jón Þór Sturlu­­son, starf­andi for­­stjóri Fjár­­­mála­eft­ir­lits­ins og Þor­­björn Guð­­munds­­son, for­­maður stjórnar Lands­­sam­­taka líf­eyr­is­­sjóða.Fundurinn fer fram á miðvikudagsmorgun.

Hvatt til þess að horft sé til útlanda

Í jan­úar var líka birt önnur skýrsla starfs­hóps sem skoð­aði hlut­verk líf­eyr­is­­sjóða í upp­­­bygg­ingu atvinn­u­lífs á Íslandi. Í nið­ur­stöðu­hluta hennar var lagt til að sjóð­irnir auki vægi erlendra eigna til lengri tíma, verði skyldugir til að móta sér stefnu um stjórn­­­ar­hætti sem eig­enda í atvinn­u­­fyr­ir­tækjum og verði skylt að birta að minnsta kosti árlega skýrslu með upp­­lýs­ingum um sam­­skipti við félög sem þeir fjár­­­festa í og hvernig þeir greiði atkvæði á hlut­hafa­fund­­um.

Þá var því beint til stjórn­­­valda að skoða, í sam­ráði við hags­muna­að­ila, að breyta lögum þannig að ein­stak­l­ingar fái auknar heim­ildir til að ráð­stafa við­­bót­­ar­líf­eyr­is­­sparn­aði sínum til hús­næð­is­­sparn­aðar og að sjóðs­fé­lagar geti ráð­stafað 3,5 pró­­sent af 15,5 pró­­sent lág­­marks­ið­gjaldi í sér­­­eign eða hús­næð­is­­sparnað að eigin vali.

Krist­ján Guy Burgess, alþjóða­stjórn­mála­fræð­ingur og ráð­gjafi, skrif­aði ítar­lega grein um málið í Vís­bend­ingu í byrjun apr­íl. Þar benti hann á að sjóð­irnir þyrfti að dreifa áhættu og velja fjöl­breytta kosti þegar þeir auka við fjár­fest­ingu sína erlend­is. „Það er aldrei gott að hafa öll egg í sömu körf­unni, jafn­­vel þótt karfan sé stór.“

Krist­ján Guy sagði einnig að það væri full­kom­lega eðli­legt að gera þá kröfu að við allar fjár­­­fest­ing­­ar­á­kvarð­­anir skuli sjóð­irnir miða við að hafa sem best áhrif á umhverfi, sam­­fé­lag og stjórn­­­ar­hætti. „Það er hægt að gera án þess að afsláttur sé gef­inn af ávöxt­un, enda sýna sam­an­­burð­­ar­­vísi­­tölur að hægt er að fá betri ávöxtun víða með því að velja ESG-fjár­­­fest­ing­­ar­­leiðir umfram hefð­bundna sjóði. Vanti sjóð­ina fyr­ir­­mynd­ir, má horfa til þess hvernig nor­rænu líf­eyr­is­­sjóð­irnir hafa staðið að mál­u­m.“

Áhrif á sam­keppni

Áður­nefndur starfs­hópur sem skoð­aði hlut­verk líf­eyr­is­sjóð­anna sagði einnig í nið­ur­stöðu sinni að hann hefði áhyggjur af því að víð­tækt eign­­ar­hald líf­eyr­is­­sjóða inn­­an­lands geti „haft áhrif á sam­keppni og þar af leið­andi á verð og þjón­­ustu við neyt­end­­ur. Þess vegna er áríð­andi að líf­eyr­is­­sjóðir marki stefnu um það hvernig þeir beita sér sem hlut­hafar í fyr­ir­tækjum sem þeir eiga hlut í. Þar sem sjóð­irnir byggja á skyld­u­að­ild er eðli­­legt að gera ríkar kröfur til þeirra um upp­­lýs­inga­­skyldu gagn­vart sjóð­­fé­lög­un­um, eig­endum sjóð­anna.“

Sjóð­irnir gæti mik­illa hags­muna og séu því virkir hlut­hafar í fyr­ir­tækjum sem þeir fjár­­­festa í. „Sjóð­irnir eiga að leggja metnað í að inn­­­leiða leið­bein­ingar um stjórn­­­ar­hætti fyr­ir­tækja og stuðla að því að stjórn­­­ar­­menn fyr­ir­tækja séu sjálf­­stæðir í störfum sínum og hafi engin tengsl við til­­­tekna hlut­hafa umfram aðra.“

Mikil umsvif inn­an­lands þrýstir upp eign­ar­verði

Hag­fræði­stofnun komst að þeirri nið­ur­stöðu að miklar fjár­­­fest­ingar líf­eyr­is­­sjóða á inn­­­lendum mark­aði geti þrýst eigna­verði upp á við. „Af þeirri ástæðu gæti verið ráð­­legt að halda fjár­­­fest­ingum hér á landi í hófi. Rök mæla ekki ein­ungis gegn því að sjóð­irnir setji stóran hluta af eignum sínum undir í einu landi - og því litlu - heldur getur líka verið óvar­­legt að hætta stórum hluta eigna á sama stað og tekna er afl­að. Þá eru í skýrsl­unni færð rök fyrir því að sér­­­lega áhætt­u­­samt sé fyrir líf­eyr­is­­sjóð­ina að leggja mikið undir á íslenskum hluta­bréfa­­mark­aði. Und­an­far­inn ald­­ar­fjórð­ung hefur gengi íslenskra hluta­bréfa sveifl­­ast meira en heims­­vísi­tala hluta­bréfa í krónum talið.“

Már Guðmundsson er einn framsögumanna á morgunverðarfundinum um stærð lífeyrissjóðakerfisins.
mynd: Birgir Þór Harðarson

Það var því mat stofn­un­­ar­innar að hlut­­fall erlendra eigna líf­eyr­is­­sjóða eigi á næstu 25 árum að hækka úr 22 pró­­sent, líkt og þær eru nú, í 42 pró­­sent. Þá fjall­að­i Hag­fræð­i­­stofn­un um þær raddir sem hefðu heyrst um að stór­­felld eigna­­kaup líf­eyr­is­­sjóða erlendis geti veikt gengi krón­unn­­ar. Nið­­ur­­staða stofn­un­­ar­innar er sú að það geti hugs­an­­lega ger­st, en að þau áhrif yrðu senn­i­­lega ekki mik­il.

Hætta í sjóðs­söfnun og fara í gegn­um­streymi

Einn fram­sögu­mann­anna á fund­inum á mið­viku­dag, Gylfi Magn­ús­son, hefur kallað eftir breyt­ingum á líf­eyr­is­sjóða­kerf­inu vegna þess að hann telur að það sé orðið allt of stórt. Í Silfr­inu í mars síð­ast­liðnum sagði hann að íslensku líf­eyr­is­sjóð­irnir væru búnir að kaupa „nán­ast allt sem þeir geta keypt og er vit er í að kaupa.“ Hann sagði einnig að líf­eyr­is­sjóða­kerfið hefði meiri þörf fyrir því að lána fé en lands­menn hefðu fyrir að taka þau lán sem sjóð­irnir bjóða upp á.

Þar kall­aði hann eftir því að kerf­inu yrði í auknum mæli breytt úr sjóðs­söfn­un­ar­kerfi í gegn­um­streym­is­kerfi. Það sé ein­fald­lega ekki hægt að kaupa öll þau inn­lendu verð­bréf  sem stefnir í að keypt verði hér inn­an­lands. „Það er heldur ekki sér­stak­lega spenn­andi hug­mynd að fara að kaupa fyrir mörg þús­und millj­arða króna hluta­bréf í útlöndum til þess að halda uppi kerfi sem að hægt væri að gera með tals­vert minni sjóðum og raun og veru örugg­ari líf­eyr­i.“

Gylfi var á svip­uðum nótum í grein sem hann birti í Vís­bend­ingu í októ­ber 2017. Þar sagði hann að það það blasi við „að óhjá­­kvæmi­­legt er að skoða betur hvert stefnir í þróun líf­eyr­is­­kerfis Íslend­inga og e.t.v. gera á því breyt­ing­­ar. Hin mikla hækkun iðgjalda í sjóð­­söfn­un­­ar­­kerf­inu sem samið hefur verið um virð­ist ekki hafa verið hugsuð til enda. Það þarf að gera fyrr eða síð­­­ar. Jafn­­framt virð­ist brýnt að skoða hvort núver­andi kerfi býr næg­i­­lega vel að þeim elstu, sem eiga almennt lítil rétt­indi í líf­eyr­is­­kerf­in­u.“

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar