Mynd: EPA

Sagan öll: Þetta er það sem verið er að rannsaka í Skeljungsmálinu

Hjón sem keyptu olíufélag með dönskum fasteignum, maðurinn sem vann hjá banka við að selja þeim félagið en varð síðar ráðinn forstjóri þess, fyrrverandi stjórnarformaður Fjármálaeftirlitsins og færeyskt olíufélag sem selt var á undirverði er meðal þess sem Skeljungsfléttan snýst um. Hún er nú til rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara sem hefur m.a. ráðist í handtökur vegna hennar.

Fimm einstaklingar eru grunaðir um lögbrot í tengslum við kaup og sölu á hlutum í Skeljungi. Á meðal þeirra eru hjónin Svanhildur Nanna Vigfúsdóttir og Guðmundur Þórðarson, sem keyptu 51 prósent hlut í Skeljungi sumarið 2008 af Glitni, restina af félaginu skömmu síðar og áttu síðan í umdeildum viðskiptum með færeyska olíufélagið P/F Magn. Embætti héraðssaksóknara réðst í umfangsmiklar aðgerðir síðastliðinn fimmtudag vegna málsins, sem samkvæmt fréttum RÚV byggir á kæru Íslandsbanka frá árinu 2016.

Samkvæmt heimildum Kjarnans voru hjónin handtekinn á fimmtudag en ekki farið fram á gæsluvarðhald yfir þeim. Svanhildur Nanna var stjórnarformaður VÍS, þar sem félag hjónanna er hluthafi. Hún steig niður úr þeirri stöðu síðastliðinn föstudag. 

Á meðal hinna þriggja sem eru með stöðu grunaðs er Einar Örn Ólafsson, sem var starfsmaður Glitnis þegar salan átti sér stað en var síðar ráðinn forstjóri félagsins af nýjum eigendum. Skýrsla var líka tekin af honum á fimmtudag. Á meðal þeirra brota sem grunur er um að hafi verið framin eru umboðssvik. 

Kjarninn hefur fjallað ítarlega um kaup og sölu á Skeljungi á undanförnum árum. Hér að neðan fylgir sagan öll. 

Selt fram og til baka

Fyrst þarf aðeins að rifja upp það sem gekk á áður en að Skeljungur endaði í höndunum á Glitni, og af hverju eldsneytissali varð eign banka. 

Í febr­úar 2004 keypti eign­ar­halds­fé­lag á vegum Pálma Har­alds­son­ar, sem oft­ast er kenndur við Fons, og þáver­andi við­skipta­fé­laga hans, Jóhann­esar Krist­ins­son­ar, Skelj­ung af Kaup­þingi. Tæpu ári síðar var félagið selt til Haga, sem þá voru í eigu Baugs­fjöl­skyld­unn­ar, en náið við­skipta­sam­band var á milli Pálma og henn­ar. Í kjöl­farið var versl­un­ar­rekstur Skelj­ungs færður yfir til 10-11, sem þá var einnig í eigu Haga.

Auglýsing

Ári síð­ar, 1. mars 2006, var Skelj­ungur seldur að nýju og í þetta sinn til félags­ins Upp­sprettu ehf., dótt­ur­fé­lags Fons. Rekstur bens­ín­stöðv­anna var sam­hliða færður aftur frá 10-11 til Skelj­ungs. Sömu aðilar voru því að selja félagið fram og til baka á milli sín.

Þannig hélst eign­ar­haldið fram í des­em­ber 2007 þegar Glitnir ákvað að sölu­tryggja allt hlutafé Upp­sprettu í Skelj­ungi fyrir 8,7 millj­arða króna. Á manna­máli þýddi það að bank­inn skuld­batt sig til að kaupa Skeljung á því verði ef eng­inn annar væri til­bú­inn til þess. Sú varð raunin og því eign­að­ist bank­inn félag­ið. Í árs­lok þess árs námu skuldir Skelj­ungs rúmum tíu millj­örðum króna en þorri þeirra var í erlendum gjald­eyri. Þær hækk­uðu því mikið við fall krón­unn­ar. 

Þegar þessi kaup áttu sér stað var Jón Ásgeir Jóhannesson, höfuð Baugsfjölskyldunnar, og viðskiptafélagar hans orðnir allsráðandi í eigendahópi Glitnis.

Borg­uðu með fast­eignum í Dan­mörku

Í ágúst 2008 keypti félagið BG Partners 51 pró­senta hlut í Skelj­ungi. Eig­endur þess voru hjónin Svan­hildur Nanna Vig­fús­dóttir og Guð­mundur Þórð­ar­son og við­skipta­fé­lagi þeirra, Birgir Þór Bieltvedt. Heild­ar­virði Skelj­ungs var í þeim við­skiptum talið vera um þrír millj­arðar króna, sem er rúmur þriðj­ungur af sölu­trygg­ing­unni sem Glitnir veitti og tap­aði síð­ar. BG Partners greiddi sam­kvæmt því um 1,5 millj­arð króna fyrir ráð­andi hlut í Skelj­ungi.

Reyndar liggur ekki alveg fyrir hvert loka­verðið var því hluti kaup­verðs­ins var greiddur með fast­eignum í Dan­mörku sem hríð­lækk­uðu í verði eftir að alþjóðalega fast­eigna­bólan sprakk með látum árið 2008. 

Staða Skelj­ungs á þessum tíma var ekki góð. Skuldir höfðu vaxið úr tíu millj­örðum króna í 18 millj­arða króna á einu ári og eigið fé félags­ins var nei­kvætt um rúm­lega 1,8 millj­arða króna.

Sá 49 pró­senta hlutur sem Glitnir hélt eftir var færður yfir til Íslands­banka eftir banka­hrunið og bank­inn fékk tvo menn í fimm manna stjórn. Í lok maí 2009 var Einar Örn Ólafs­son ráð­inn for­stjóri Skelj­ungs. Full­trúar Íslands­banka í stjórn félags­ins, þeir Rík­harð Ottó Rík­harðs­son og Hörður Fel­ix­son, greiddu ekki atkvæði með ráðn­ingu Ein­ars. Einar hafði áður unnið hjá fyr­ir­tækja­ráð­gjöf Íslands­banka og var meðal ann­ars for­stöðu­maður hennar frá stofnun bank­ans í októ­ber 2008. 

Glitnir banki sat uppi með Skeljung og þaðan var félagið selt með hætti sem nú þykir tilefni til rannsóknar.
Mynd: EPA

Einar hafði einnig séð um söl­una á 51 pró­senta hlut í Skelj­ungi frá Glitni til BG Partners, félags þeirra Svan­hildar Nönnu, Guð­mundar og Birg­is, í ágúst 2008. Á meðal sam­starfs­fé­laga Ein­ars í fyr­ir­tækja­ráð­gjöf Glitn­is, og síðar Íslands­banka, voru Halla Sig­rún Hjart­ar­dóttir og Kári Þór Guð­jóns­son. Þau áttu eftir að koma mikið við sögu Skelj­ungs­við­skipta síðar meir.

Hætti vegna trún­að­ar­brests

Þegar Einar var ráð­inn for­stjóri Skelj­ungs var það gert að til­lögu stjórnar félags­ins, þeirra Svan­hildar Nönnu, Guð­mundar og Birg­is. For­svars­menn Íslands­banka voru afar ósáttir við að ekk­ert sam­ráð var haft við þá áður en til­lagan var lögð fram, enda hafði Einar skömmu áður hætt störfum hjá bank­an­um.

Sam­kvæmt frétt DV um starfs­lok hans urðu þau vegna trún­að­ar­brests  sem skap­ast hafði milli Ein­ars og for­svars­manna bank­ans. Einar hafði, sam­kvæmt frétt­inni, verið að hugsa um að finna sér aðra vinnu um nokk­urt skeið og var far­inn að ræða við eig­endur Skelj­ungs um að taka við félag­inu á meðan hann starf­aði enn í bank­an­um. For­svars­menn Íslands­banka komust á snoðir um þetta og mátu það svo að óheppi­legt væri að Einar héldi áfram að vinna þar, meðal ann­ars vegna þess að hann hafði aðgang að trún­að­ar­upp­lýs­ingum í bank­anum sem gætu nýst Skelj­ungi. Ein­ari var því gert að hætta með skömmum fyr­ir­vara.

Bank­inn lét fara fram óháða rann­sókn

Í kjöl­far ráðn­ingar Ein­ars lét Íslands­banki óháðan aðila rann­saka sölu bank­ans á ráð­andi hlut í Skelj­ungi, sem Einar hafði séð um, því bank­inn vildi ganga úr skugga um að eðli­lega hefði verið staðið að söl­unni. Mikið var rætt um málið í stjórn Íslands­banka á þessum tíma og ljóst var að afstaða sumra stjórn­ar­manna var sú að BG Partners hefði fengið að kaupa gott rekstr­ar­fé­lag fyrir alltof lágt verð og auk þess borgað fyrir það með eignum sem stjórn­ar­menn­irnir töldu full­víst að væru minna virði en upp­haf­lega var af lát­ið.

Ráðn­ing Ein­ars til Skelj­ungs ýtti enn frekar undir þessa skoðun stjórn­ar­mann­anna. Eitt af því sem hinn óháði aðili var lát­inn rann­saka var hvort eðli­legt hefði verið að taka við greiðslu fyrir Skelj­ung í formi þeirra fast­eigna sem not­aðar voru til að greiða fyrir hlut­inn. Þessi rann­sókn virð­ist ekki hafa leitt neitt óeðli­legt í ljós. Bank­inn greip að minnsta kosti ekki til neinna aðgerða gegn nýjum eig­endum Skelj­ungs né Ein­ari sjálf­um. Rann­sóknin hefur hins vegar aldrei verið gerð opin­ber. Samkvæmt heimildum Kjarnans er hún þó hluti af grunni þess máls sem nú hefur leitt að sér aðgerðir af hendi héraðssaksóknara.

Þrjú til­boð í hlut­inn

Eftir að lægja tók var eft­ir­stand­andi eign­ar­hlutur Íslands­banka í Skelj­ungi síðan settur í form­legt sölu­ferli í nóv­em­ber 2009. Ljóst var að það ferli yrði erfitt, enda um minni­hluta­eign að ræða. BG Partners myndi alltaf ráða Skelj­ungi þótt ein­hverjir alls óskyldir fjár­festar kæmu að félag­inu. Þrátt fyrir það sýndu um 20 fjár­festar hlutnum áhuga í fyrstu og þrjú til­boð bár­ust í hann að lok­um: Frá sænska fyr­ir­tæk­inu Atlantic Tank Storage, félagi í eigu Guð­bjargar Matth­í­as­dótt­ur, eig­anda Ísfé­lags­ins í Vest­manna­eyjum og að lokum frá meiri­hluta­eig­end­unum í félag­inu, sem áttu for­kaups­rétt sam­kvæmt fyrri kaup­samn­ingi. Til­boð þeirra Nönnu, Guð­mundar og Birgis reynd­ist á end­anum hag­stæð­ast og var því tek­ið. Þau greiddu mun lægra verð fyrir en þegar þau keyptu upp­runa­lega hlut­inn.

Auglýsing

Birgir seldi sinn hlut í Skelj­ungi árið 2011, fjárfesti í Domino´s Pizza á Íslandi og seldi síðar þann hlut með miklum hagnaði á undanförnum árum. Svan­hildur Nanna og Guð­mundur áttu eftir það um 92 pró­senta hlut í Skelj­ungi.

Allt gengur upp

Næstu árin virtist allt hafa gengið upp hjá Skelj­ungi. Félagið hagn­að­ist um tæpan 1,5 millj­arð króna á árunum 2010 og 2011. Í febr­úar 2012 end­ur­fjár­magn­aði Arion banki allar skuldir móð­ur­fé­lags Skelj­ungs sem greiddi með því upp allar skuldir sínar við Íslands­banka. Þar með var slitið á tengslin við for­tíð­ina. Heild­ar­skuldir voru enn háar, um 10,6 millj­arðar króna í lok árs 2011, en eig­in­fjár­staðan var jákvæð um 3,7 millj­arða króna.

Í til­kynn­ingu frá félag­inu vegna þess­arar afkomu sagði að mark­miðið með þessum við­skiptum hefði verið að stuðla „að vexti félags­ins, auka verð­gildi þess og jafn­framt að gera það að áhuga­verð­ari fjár­fest­ing­ar­kost­i". Þar sagði enn fremur að „mikil umbreyt­ing [hefði] átt sér stað á rekstri og efna­hag Skelj­ungs á und­an­förnum árum […] Nettó vaxta­ber­andi skuldir þess eru kr. 4.882 millj. og hafa lækkað um kr. 6.980 millj. síðan núver­andi eig­endur komu að rekstr­inum haustið 2008".

Skýr­ingar á þess­ari lækkun á skuldum voru nokkr­ar. Sú sem mestu skipti var svokölluð höf­uð­stólsleið­rétt­ing á skuldum sem Íslands­banki bauð fyr­ir­tækjum upp á. Við hana voru erlend lán Skelj­ungs færð yfir í krón­ur. Í öðru lagi hafði hagn­aður félags­ins verið ágætur auk þess sem það seldi höf­uð­stöðvar sínar árið 2011. Það gerði Skelj­ungi kleift að greiða hraðar niður skuld­ir.

Eign­ast 66 pró­sent í P/F Magn

Í október 2014 greindi Morg­un­blaðið frá því  að Svan­hildur og Guð­mund­ur, í gengum eign­ar­halds­fé­lagið Heddu, hefðu keypt fær­eyska félagið P/F Magn af þrota­búi Fons vorið 2009 og að kaup­verðið hafi ein­ungis verið á þriðja hund­rað millj­ónir króna. Sú tala þykir mjög lág því á árinu 2013 var velta félags­ins 17 millj­arðar króna og hagn­aður þess um 440 millj­ónir króna.

Morg­un­blaðið sagði að á árinu 2011 hafi Halla Sig­rún Hjart­ar­dótt­ir, Einar Örn Ólafs­son og Kári Þór Guð­jóns­son, sem öllu unnu í fyr­ir­tækja­ráð­gjöf Glitn­is/Ís­lands­banka þegar Guð­mundur og Svanhildur Nanna keyptu Skelj­ung, eign­ast 66 pró­sent hlut í Heddu, sem á þeim tíma átti P/F Magn að öllu leyti.  Hvert og eitt þeirra átti eftir þetta 22 pró­sent hlut í Heddu.

Í mars 2012, mán­uði eftir að Skelj­ungur var end­ur­fjár­magn­að­ur, var Skelj­ungur lát­inn kaupa 34 pró­sent hlut í P/F Magn af Heddu, félagi þeirra Svan­hildar og Guð­mund­ar. Í aðdrag­anda kaupanna var hlutafé Skelj­ungs aukið um 447 millj­ónir króna á geng­inu þrjár krónur á hlut. Sam­kvæmt því var kaup­verðið á hlutnum í fær­eyska félag­inu í kringum 1,3 millj­arðar króna. Kaup­verðið var greitt með nýju hlutafé í Skelj­ungi, og eftir við­skiptin átti Hedda 25 pró­sent í Skelj­ungi auk 66 pró­sent hlutar í P/F Magn. Morg­un­blaðið sagði hins vegar að fjórð­ungs­hlutur Heddu í Skelj­ungi hafi áfram verið einka­eign Guð­mundar og Svan­hildar Nönnu. P/F Magn hafi Skelj­ungs­hjónin átt ásamt þre­menn­ing­unum Höllu Sig­rúnu, Ein­ari og Kára.

Félögin seld á átta millj­arða

Í árs­reikn­ingi fyrir árið 2011 hjá einu þeirra félaga sem Svan­hildur Nanna og Guð­mundur áttu og hélt á hlut í Skelj­ungi kom fram að heild­ar­virði Skelj­ungs hefði verið 6,9 millj­arðar króna í lok þess árs. Það byggði á mati sem Straumur fjár­fest­inga­banki hafði unnið fyrir félagið og var unnið út frá núvirtu sjóðstreymi þess. Miðað við það hafði virði Skelj­ungs, sem keypt var af Íslands­banka á minna en þrjá millj­arða króna, auk­ist mikið á árunum eftir banka­hrun. Á sama tíma er ljóst að Íslands­banki hafði tapað stór­kost­lega á félag­inu, bæði vegna 8,7 millj­arða króna sölu­trygg­ing­ar­innar sem fyr­ir­renn­ari bank­ans veitti Pálma Har­alds­syni og vegna afskrifta á skuldum sem fylgdu hinni svoköll­uðu höf­uð­stólsleið­rétt­ingu sem félagið fékk hjá bank­an­um.

Halla Sigrún Hjaltadóttir var stjórnarformaður Fjármálaeftirlitsins í eitt ár. Hún tók við stöðunni eftir Skeljungsviðskiptin.
Mynd: FME

Árið 2013 var svo greint frá því að Svan­hildur Nanna og Guð­mundur hefðu ákveðið að selja allan hlut sinn í olíu­fé­lag­inu Skelj­ungi og dótt­ur­fé­lag­inu P/F Magn. SÍA II, sjóður sem rek­inn er af sjóðstýringafyrirtækinu Stefni, dótt­ur­fé­lagi Arion banka, leiddi kaup­in. Morg­un­blaðið sagði að kaup­verðið fyrir Skelj­ung hafi verið yfir fjórir millj­arðar króna. Auk þess hafi 3,95 millj­arðar króna verið greiddir fyrir fær­eyska félag­ið. Sam­tals var því greitt um átta millj­arðar króna fyrir félögin tvö.

Neit­aði að eiga í Skelj­ungi eða tengdum félögum

Halla Sig­rún var skipuð stjórn­ar­for­maður Fjármálaeftirlitsins í des­em­ber 2013 af Bjarna Bene­dikts­syni, þáverandi og núverandi fjár­mála­ráð­herra. Hún hafði áður starfað hjá Straumi í tvö ár en starfs­lok hennar þar bar skyndi­lega að. 

Full­yrt var í fjöl­miðlum að starfs­lokin hefðu verið til­komin vegna þess að upp komst um fjár­fest­ingar hennar í Skelj­ungi og P/F Magn. Halla neit­aði því í sam­tali við DV og sagð­ist aðspurð að hún ætti ekk­ert í Skelj­ungi eða félögum sem tengj­ast olíu­fé­lag­inu. „Ég vil ekki tjá mig um fjár­fest­ingar mínar í fjöl­miðlum […] Ég hef ekki átt nein við­skipti við Skelj­ung umfram það að kaupa bens­ín.“ 

Hún neitaði því að komið hafi upp trún­að­ar­brestur á milli hennar og Straums áður en hún lét af störfum hjá bank­an­um. „Nei, alls ekki.“ Halla Sig­rún sagðist kann­ast við þessa „leið­in­legu kjafta­sögu“ en vildi ekki ræða málið í fjöl­miðl­um. 

Í umfjöllun Morgunblaðsins í október 2014 kom fram að Halla Sig­rún hefði hagn­ast um lið­lega 830 millj­ónir króna þegar gengið var frá söl­unni á Skelj­ungi og fær­eyska olíu­fé­lag­inu P/F Magn í lok árs 2013. Sam­kvæmt því átti Halla Sig­rún tölu­verð við­skipti við Skelj­ung umfram það að kaupa bens­ín.

Nokkrum dögum síðar var greint frá því að  Íslands­banki hefði kært Höllu Sig­rúnu til Fjár­mála­eft­ir­lits­ins og sak­sókn­ara eftir að hún lét af störfum hjá bankanum. Kær­urnar voru á þeim tíma látnar niður falla hjá báðum emb­ætt­um.

Í kjölfar umfjöllunarinnar tilkynnti Halla Sigrún að hún myndi ekki sækjast eftir því að vera skipuð áfram stjórnarformaður Fjármálaeftirlitsins. Í yfirlýsingu sem hún sendi vegna þessa neitaði hún að það væri vegna Skeljungsmálsins. Þess í stað sagði hún:„Ég geri mér grein fyrir því að gerð er rík krafa til einstaklinga sem taka að sér störf á vegum hins opinbera. Á það ekki síst við um formennsku í stjórn Fjármálaeftirlitsins. Þeir sem taka að sér slík störf þurfa að þola að um þá sé fjallað og geri ég engar athugasemdir við það. Hins vegar finnst mér langt til seilst þegar viðskipti mín eru gerð tortryggileg og fræjum efasemda sáð um heilindi mín. Þegar við bætist að fjölskylda mín er áreitt af fréttamönnum get ég ekki annað en brugðist við.“

Skeljungur var skráður á markað í desember 2016 og stærstu eigendur félagsins í dag eru íslenskir lífeyrissjóðir.

Baráttan um VÍS og stutt stjórnarformennska

Svanhildur Nanna og Guðmundur notuðu hluta þess hagnaðar sem þau fóru með út úr Skeljungsviðskiptunum til að kaupa hluti í tryggingafélaginu VÍS. Uppkaup þeirra á slíkum hlutum hófust í október 2014. 

Ári síðar fóru þau, ásamt hópi af öðrum einkafjárfestum, að gera sig mjög gildandi innan VÍS og sækjast eftir áhrifum. Um tíma ríkti stríðsástand í félaginu vegna þessa og mjög hart var tekist á.

Aðrir sem tengjast þessum hópi voru félag Sigurðar Bollasonar og Don McCharthy, Grandier ehf., félagið Óskabein, sem er m.a. í eigu Andra Gunnarssonar, Gests Breiðfjörð Gests­son­ar og Fannars Ólafssonar, og svo sjóðstýringafyrirtækið Stefnir, sem er í eigu Arion banka. Saman eignaðist þessi hópur rúmlega 20 prósent hlut í VÍS og á baki hans var Svanhildur Nanna kjörinn stjórnarformaður félagsins í mars í 2017. Hlutur hópsins hefur síðan minnkað umtalsvert, sérstaklega eftir að Grandier, sem átti yfir átta prósent hlut, seldi sig út í fyrra.

Auglýsing

Á föstudag, daginn eftir aðgerðir héraðssaksóknara, barst tilkynning til Kauphallar Íslands þar sem stóð: „Svanhildur Nanna Vigfúsdóttir, stjórnarformaður VÍS, hefur óskað eftir því að stíga tímabundið niður sem formaður af persónulegum ástæðum. Helga Hlín Hákonardóttir, varaformaður stjórnar, mun gegna starfi stjórnarformanns á meðan.“

Í yfirlýsingu sem Svanhildur Nanna sendi frá sér í kvöld, og var birt á vef RÚV, segir: „Kaup okkar á hlutum í umræddum félögum bar að með eðli­legum hætti og við teljum ein­sýnt, að opin­ber rann­sókn á við­skipt­unum muni eyða öllum vafa um rétt­mæti þeirra. Við höfum veitt full­trúum hér­aðs­sak­sókn­ara allar þær upp­lýs­ingar sem þeir hafa óskað eftir og munum áfram aðstoða þá við rann­sókn­ina. Við höfum að eigin frum­kvæði greint Fjár­mála­eft­ir­lit­inu frá henni, stjórn­endum og reglu­vörðum þeirra skráðu félaga sem við tökum þátt í að stýra. Rétt er að árétta, að þau félög tengj­ast rann­sókn­inni ekki á nokkurn hátt. Við munum áfram sitja í stjórnum félag­anna, en Svan­hildur Nanna ákvað að láta öðrum eftir stjórn­ar­for­mennsku í VÍS hf. á meðan rann­sóknin stendur yfir.“

Fréttaskýringin byggir að hluta til á áður birtri fréttaskýringu frá því í október 2014 og bókinni Ísland ehf. - Auðmenn og áhrif eftir hrun, sem kom út í ágúst 2013.

Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar