Mynd: Skjáskot/RÚV

Ráðuneytið lét héraðssaksóknara vita af eigendabreytingum hjá Samherja

Samherji sendi upphaflega tilkynningu um eignarhald erlends aðila í félaginu á rangan ráðherra, Kristján Þór Júlíusson. Erlendi aðilinn, Baldvin Þorsteinsson, á 20,5 prósent beinan hlut í Samherja, sem hann eignaðist þegar 164 milljónir hluta í Samherja skiptu um hendur. Héraðssaksóknari var látinn vita af eigendabreytingunum í ljósi þess að aðaleigandi Samherja og forstjóri væru „til rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara.“

Starfsmaður atvinnuvegaráðuneytisins hringdi tvívegis í Ólaf Þór Hauksson héraðssaksóknara, annars vegar 18. desember og hins vegar 20. desember 2019, til að gera honum viðvart um að ráðuneytinu hefði borist tilkynning um að erlendur aðili hefði keypt alls 20,5 prósent hlut í Samherja hf. 

Í skjali um samskiptin sem Kjarninn hefur fengið afhent frá atvinnuvegaráðuneytinu kemur fram að ástæða þess að haft var samband við við héraðssaksóknara var að ráðuneytinu væri „kunnugt um að það félag sem tilkynningin viðkemur og aðaleigandi þess og forstjóri eru til rannsóknar hjá embætti héraðssaksóknara.“

Þar segir enn fremur að efni tilkynningarinnar sé til þess fallið að „geta haft áhrif á rannsókn héraðssaksóknara en ráðuneytið getur ekki gert sér grein fyrir því að hve miklu leyti eða hvaða þýðingu hún kunni að hafa. Efni hennar er þó slíkt að rétt er talið að gera héraðssaksóknara grein fyrir því.“

Fjárfesting félags sem Baldvin á 49 prósent í, K&B ehf., í Samherja var tilkynnt til atvinnuvegaráðuneytisins átta dögum áður en að Kveikur, Stundin, Wikileaks og Al Jazeera opinberuðu margra mánaða rannsóknarvinnu sem sýndi fram á meintar mútugreiðslur, peningaþvætti og skattasniðgöngu Samherjasamstæðunnar í tengslum við veiðar hennar í Namibíu. 

Auglýsing

Í umfjöllun Kveiks, sem sýnd var 12. nóvember 2019, kom fram að frétta­skýr­inga­þátt­ur­inn leit­aði til Þor­steins Más um við­tal vegna umfjöll­unar þátt­ar­ins um meintar mútu­greiðslur, peningaþvætti og skatta­snið­göngu Sam­herja í Namibíu 15. októ­ber, tæpum þremur vikum áður en tilkynnt var um að hluturinn í Samherja hefði verið seldur til K&B ehf. 

Þorsteinn Már hafn­aði að mæta í viðtal en fékk svo skrif­lega beiðni tíu dögum síð­ar, 25. októ­ber eða níu dögum áður en atvinnuvegaráðuneytinu var tilkynnt um að 43 prósent hluturinn í Samherja hefði verið seldur til barna aðaleigenda félagsins, þar sem Kveikur greindi honum frá því í smá­at­riðum hvað var verið að fjalla um. 

Í tilkynningu sem lögmaður á vegum Samherja sendi fyrir hönd fyrirtækisins í gær var því hafnað að tengsl væru á milli þess að tilkynnt væri um eigendabreytingarnar og umfjöllunar um athæfi Samherja í Namibíu. Þrátt fyrir það fannst atvinnuvegaráðuneytinu viðeigandi að láta héraðssaksóknara vita af þeim.

Stenst lög um erlenda fjárfestingu

Kjarninn greindi frá því í gær að þann 4. nóvember 2019 hefði atvinnuvegaráðuneytinu borist tilkynning um að félag í eigu einstaklings sem er skilgreindur erlendur samkvæmt íslenskum lögum ætti 49 prósent hlut í félagi, sem hefði eignast stóran hlut í sjávarútvegsfyrirtækinu Samherja hf. Um var að ræða Baldvin sem er með lögheimili í Hollandi og telst því erlendur aðili í skilningi íslenskra laga. Um eignarhald slíkra þarf að tilkynna til atvinnuvegaráðuneytisins samkvæmt lögum, enda erlendum aðilum settar miklar skorður þegar kemur að því að eiga hlut í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. 

Baldvin á 49 prósent í félaginu K&B ehf.. Aðrir eigendur þess eru systir hans Katla, sem á 48,9 prósent, og faðir hans, sem á 2,1 prósent. 

Lögmaður Samherja sendi tilkynninguna upphaflega til Kristjáns Þórs Júlíussonar, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Það átti hins vegar ekki að senda hana þangað, heldur til hins ráðherrans í atvinnuvegaráðuneytinu, Þórdísar Kolbrúnar Reykfjörð Gylfadóttur, ráðherra ferðamála-, iðnaðar og nýsköpunar, sem fer með forræði laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. 

Í tilkynningunni kemur fram að Samherja hefði verið greint frá því með bréfi þann 1. nóvember 2019 að einn af hluthöfum félagsins, Eignarhaldsfélagið Steinn, í eigu Þorsteins Más og Helgu, hefði selt alls 163,8 milljónir hluti í Samherja til K&B ehf. sem hefði fyrir vikið eignast 43 prósent hlut í Samherja. 

Við meðferð málsins varð það niðurstaða ráðuneytisins að eign erlenda aðilans, Baldvins, á Samherja bryti ekki í bága við lög um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Bein eign hans í Samherja væri til að mynda 20,5 prósent sem þýddi að erlent eignarhald væri undir því 25 prósent hámarki sem tilgreint er í lögum. 

Rúmt hálft ár þangað til að breytingar voru opinberaðar

Opinberlega var ekki sagt frá því að eigendaskipti væru að eiga sér stað hjá Samherja fyrr en 15. maí 2020. Þá birtist tilkynning á heimasíðu Samherjasamstæðunnar um að Þorsteinn Már, Helga og Kristján Vilhelmsson væru að færa næstum allt eignarhald á Samherja hf., sem er eignarhaldsfélag utan um þorra starfsemi samstæðunnar á Íslandi og í Færeyjum, til barna sinna. Þau halda hins vegar áfram að vera eigendur að erlendu starfseminni, og halda á stórum hlut í Eimskip, sem hefur frá 2018 verið vistað inni í öðru eignarhaldsfélagi, Samherja Holding ehf. 

Auglýsing

Í tilkynningunni kom fram að Baldvin og Katla myndu eignast 43 prósent í Samherja hf. Samhliða var greint frá því að Dagný Linda, Hall­dór Örn, Krist­ján Bjarni og Katrín, börn Kristjáns Vilhelmssonar, myndu fara sam­an­lagt með um 41,5 pró­sent hluta­fjár. Í tilkynningunni sagði að með þessum hætti „vilja stofn­endur Sam­herja treysta og við­halda þeim mik­il­vægu fjöl­skyldu­tengslum sem félagið hefur ætíð byggst á og hafa verið horn­steinn í rekstr­in­um.“ Þar kom einnig fram að undirbúningur breytinganna á eignarhaldinu hafi staðið undanfarin tvö ár en áformin og framkvæmd þeirra voru formlega kynnt í stjórn félagsins á miðju ári 2019.

Framsal og arfur

Í maí, þegar Kjarninn leitaði eftir upplýsingum um með hvaða hætti framsal hlutabréfa foreldra til barna hefði átt sér stað, fengust þau svör hjá Björgólfi Jóhannssyni, annars forstjóra Samherja, að annars vegar hefðu börnin fengið fyrirframgreiddan arf, og hins vegar væri um sölu milli félaga að ræða. 

Ekki hafa fengist upplýsingar hjá Samherja um virði þess hlutar sem tilkynnt var um að færður hefði verið á milli kynslóða né hvernig tilfærslunni var skipt milli fyrirframgreidds arfs og sölu. Engin skjöl hafa heldur verið send inn til fyrirtækjaskrár vegna viðskiptanna enn sem komið er. Einu upplýsingarnar sem þar er að finna um K&B ehf., fyrir utan eignarhaldið á félaginu og að það hafi verið stofnað í apríl 2019, er að hlutafé þess var aukið um 100 milljónir króna seint í september í fyrra.

Eigið fé Samherja hf. var 446,7 milljónir evra í árslok 2018, en ársreikningur fyrirtækisins fyrir árið 2019 hefur ekki verið skilað til fyrirtækjaskrár, enda frestur til slíks ekki útrunninn. Á gengi þess tíma var eigið féð um 60 milljarðar króna. 

Baldvin heldur á svipað miklum kvóta og Ísfélagið

Í tilkynningu Samherja til atvinnuvegaráðuneytisins segir að Samherji hf. stundi „hvorki fiskveiðar í efnahagslögsögu Íslands né rekur fyrirtæki til vinnslu sjávarafurða hér á landi í eigin nafni en á að fullu eða að hluta fyrirtæki í slíkri starfsemi.“ 

Þetta er rétt. Samherji hf. á þó sannarlega dótturfélög sem það gera. 

Auglýsing

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Samherja hf, er með næst mesta afla­hlut­deild í íslenskri efnahagslögsögu allra sjávarútvegsfyrirtækja á Íslandi, eða 7,02 pró­sent. ­Út­gerð­­­­­ar­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,3 pró­­­­­sent kvót­ans og Sæból fjár­­­­­­­­­fest­inga­­­­­fé­lag, sem það sama gildir um, heldur á 0,64 pró­­­­­sent hans. Síld­­­­­ar­vinnslan, sem Sam­herji á beint og óbeint 49,9 pró­sent hlut í, er svo með 5,2 pró­sent afla­hlut­deild og Berg­ur-Hug­inn, í eigu Síld­ar­vinnsl­unn­ar, er með 2,3 pró­sent af heild­ar­kvóta til umráða. Auk þess á Síldarvinnslan 75,20 prósent hlut í Runólfi Hallfreðssyni ehf., sem heldur á 0,62 prósent af úthlutuðum kvóta. Sam­an­lagt er þessi blokk að minnsta kosti 17,1 pró­sent afla­hlut­deild. 

Baldvin á því hlut í félagi, sem á hlut í félagi sem á félög, að hluta eða öllu leyti, sem halda saman á stærri hluta af úthlutuðum kvóta í íslenskri efnahagslögsögu en nokkur önnur sjávarútvegssamstæða. Bein hlutur Baldvins í úthlutuðum kvótaheimildum er því um 3,5 prósent. Til samanburðar nemur heldarkvóti Ísfélags Vestmannaeyja 3,7 prósentum og Vísir í Grindavík heldur á 3,65 prósent úthlutaðra aflaheimilda.

Lestu meira:

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar