„Mesta skerðing á réttindum Bandaríkjamanna í hálfa öld“

Hæstiréttur Bandaríkjanna hefur samþykkt drög að meirihlutaáliti sem felst í að snúa við dómi sem snýr að stjórnarskrárvörðum rétti kvenna til þungunarrofs. „Mesta skerðing á réttindum Bandaríkjamanna í hálfa öld,“ segja leiðtogar demókrata á þingi.

Mótmælandi með skýr skilaboð við Hæstarétt Bandaríkjanna í dag.
Mótmælandi með skýr skilaboð við Hæstarétt Bandaríkjanna í dag.
Auglýsing

Meiri­hluti dóm­ara við Hæsta­rétt Banda­ríkj­anna hefur sam­þykkt að taka til umfjöll­unar að snúa við dómi frá 1973 í máli Roe gegn Wade sem mark­aði þátta­skil í rétt­indum kvenna til þung­un­ar­rofs. Nið­ur­staða dóms­ins var að réttur kvenna til þung­un­ar­rofs eigi stoð í stjórn­ar­skrá Banda­ríkj­anna.

Polit­ico birti frétta­skýr­ingu upp úr drögum meiri­hluta­á­lits­ins í gær­kvöldi og er þetta í fyrsta sinn sem skjali frá Hæsta­rétti Banda­ríkj­anna er lekið í fjöl­miðla. Ekki leið á löngu þar til hópur fólks kom saman við Hæsta­rétt Banda­ríkj­anna og krafð­ist þess að réttur til þung­un­ar­rofs yrði virt­ur. Mót­mælin hafa haldið áfram í dag.

Nancy Pelosi, for­seti full­trú­ar­deildar Banda­ríkja­þings, og Chuck Schumer, leið­togi Demókra­ta­flokks­ins í öld­unga­deild­inni, sendu frá sér sam­eig­in­lega yfir­lýs­ingu í gær þar sem þau segja drög hæsta­réttar benda til þess að hæsti­réttur ætli að sam­þykkja mestu skerð­ingu á rétt­indum Banda­ríkja­manna í hálfa öld. „Ekki ein­ungis skerð­ingu á rétt­indum kvenna heldur allra Banda­ríkja­manna,“ segir í yfir­lýs­ing­unni.

Auglýsing
Á sama tíma fagna and­stæð­ingar þung­un­ar­rofs drögum meiri­hluta­á­lits hæsta­rétt­ar. Susan B. Ant­hony, ein stærstu sam­tök Banda­ríkj­anna gegn þung­un­ar­rofi, fara þar fremst í flokki. „Ef Roe verður í raun snúið verður það í okkar verka­hring að stuðla að sam­komu­lagi sem snýr að mik­il­væg­ustu og sterk­ustu vernd sem ófædd börn geta not­ið,“ segir í yfir­lýs­ingu sam­tak­anna.

Mitch McConn­ell, leið­togi Repúblikana­flokks­ins í öld­unga­deild­inni, lítur lek­ann alvar­legum augum og segir í yfir­lýs­ingu að um árás á sjálf­stæði Hæsta­réttar Banda­ríkj­anna sé að ræða. „Þetta er enn eitt dæmið um stig­mgögnun her­ferðar öfga­vinstr­is­ins sem ógnar alrík­is­dóm­ur­um,“ segir McConn­ell meðal ann­ars í færslu sinni.

Nið­ur­staða í máli Roe gegn Wade „sví­virði­lega röng frá upp­hafi“

Í 98 síðna drögum meiri­hluta­á­lits hæsta­réttar sem er skrifað af hæsta­rétt­ar­dóm­ar­anum Samuel Alito, segir meðal ann­ars að nið­ur­staða dóms­ins í máli Roe gegn Wade hafi verið „sví­virði­lega röng frá upp­hafi“ og að það sé kom­inn tími til að fylgja stjórn­ar­skránni þar sem komi fram að það eigi að vera í höndum lög­gjaf­ar­valds­ins að ákveða hvort konur í ríkjum Banda­ríkj­anna eigi rétt á því að gang­ast undir þung­un­ar­rof.

Alito er einn af sex íhalds­sömum dóm­urum hæsta­réttar og var skip­aður af George W. Bush í jan­úar 2006. Í álit­inu segir Alito einnig að dóm­ur­inn hafi „langt því frá leitt til þjóð­ar­sáttar um þung­un­ar­rof, heldur hafi hann ýtt undir eld­fima umræðu og dýpkað sundr­ung­u.“ Dóm­arar við hæsta­rétt eða tals­menn dóm­stóls­ins hafa ekki viljað tjáð sig um skjalið í sam­tali við Polit­ico.

Dómarar við Hæstarétt Bandaríkjanna. Efri röð frá vinstri: Brett Kavanaugh, Elena Kagan, Neil Gorsuch og Amy Coney Barrett. Neðri röð frá vinstri: Samuel Alito, Clarence Thomas, John Roberts, Stephen Breyer og Sonia Sotomayor. Mynd: EPA

Tíma­móta­dóm­ur­inn í máli Roe gegn Wade upp­­hófst með mál­­sókn konu, sem kölluð var Jane Roe í dóms­skjöl­um, gegn rík­­inu. Iðu­­lega er vísað til þess dómafor­­dæmis sem Roe gegn Wade. Kon­an, sem réttu nafni hét Norma McCor­vey, varð ólétt en vildi rjúfa þung­un­ina. En hún bjó í Texas og á átt­unda ára­tug síð­­­ustu aldar var þung­un­­ar­rof þar aðeins heim­ilt ef með­­­gangan ógn­aði lífi kon­unn­­ar.

Fimm dóm­arar skip­aðir í for­seta­tíð repúblik­ana greiddu þá atkvæði með tveimur frjáls­lyndum dóm­ur­um. Tveir dóm­arar skip­aðir af repúblikönum voru and­vígir nið­ur­stöð­unni og frá því að dóm­ur­inn féll, í rúm 50 ár, hefur stór hluti íhalds­manna barist fyrir því að dómnum verði hnekkt.

McCor­vey tal­aði síðar gegn þung­un­ar­rofi en í heim­ild­ar­mynd sem kom út árið 2020 seg­ist McCor­vey aðeins hafa gert svo þar sem henni var greitt fyrir það. Hún lést árið 2017, 69 ára að aldri.

Þróun eða aft­ur­för?

Mörg ríki eru komin á svip­aðar slóðir og fyrir hátt í fimm­tíu árum þar sem rétt­indi kvenna að þung­un­ar­rofi hafa verið skert með ýmsum hætti. Síð­asta haust tóku gildi lög í Texas sem banna þung­un­­ar­rof eftir að óþroskað hjartað byrjar að slá og dæla blóði um fóst­­ur­vís­inn, sem ger­ist í sjöttu viku með­­­göngu, og skiptir þá til að mynda engu hvort að kon­unni hafi verið nauð­g­að. Þetta er einnig það snemma á með­­­göngu að fæstar konur eru búnar að átta sig á þung­un­inni.

­Þró­un­ina, eða öllu heldur aft­ur­för­ina, hvað varðar rétt­indi kvenna til að hafa vald yfir eigin lík­ama má meðal ann­ars rekja til ríkja þar sem repúblikanar hafa verið við stjórn í árarað­ir, end­­ur­­tek­inni skipun íhalds­­­samra dóm­­ara og auknum ítökum hópa, m.a. krist­inna, sem barist hafa gegn þung­un­­ar­rofi ára­tugum sam­­an.

Í ríkjum þar sem demókratar eru við völd, til að mynda í Kali­forn­íu, Nýju Mexíkó og Michigan hafa rík­is­stjórar brugð­ist fljótt við og heita því að styrkja rétt kvenna til þung­un­ar­rofs enn frekar, verði meiri­hluta­á­lit hæsta­réttar sam­þykkt.

„Við getum ekki treyst [Hæsta­rétti] til að standa vörð um rétt­inn til þung­un­ar­rofs þannig að við gerum það sjálf,“ segir Gavin Newsom, rík­is­stjóri Kali­forn­íu, í færslu á Twitt­er, þar sem hann heitir því einnig að konur muni áfram njóta verndar í rík­inu.

Drögin end­ur­spegli ekki end­an­lega nið­ur­stöðu

Joe Biden Banda­ríkja­for­seti tók það skýrt fram í yfir­lýs­ing­unni sinni vegna máls­ins að skjal­inu sem var lekið eru fyrstu drög og end­ur­spegli ekki endi­lega end­an­lega nið­ur­stöðu hæsta­rétt­ar.

„Ef Hæsti­réttur ákveður að snúa við dómnum fellur það í hendur kjör­inna full­trúa á öllum stigum að vernda rétt kvenna til að velja. Og það mun falla í hendur kjós­enda að kjósa þau sem styðja rétt til þung­un­ar­rofs í nóv­em­ber,“ segir Biden í yfir­lýs­ingu sinni. Þá kveðst hann reiðu­bú­inn til að vinna að því að lög­festa nið­ur­stöðu Roe gegn Wade.

Alþjóða­heil­brigð­is­mála­stofn­unin (WHO) hefur sent frá sér yfir­lýs­ingu vegna máls­ins þar sem stofn­unin ítrekar að þung­un­ar­rof sé heil­brigð­is­þjón­usta. WHo bendir á að verði þung­un­ar­rofslög­gjöf hert muni koma verst niður á jað­ar­settum hópum sem munu nýta sér óör­ugga þung­un­ar­rofs­þjón­ustu.

13 ríki geta bannað þung­un­ar­rof um leið og hæsti­réttur snýr við dómnum

Roe gegn Wade hefur verið til umfjöll­unar hjá hæsta­rétti síðan í des­em­ber vegna kröfu dóm­stóla í Miss­issippi um að dómnum verði snúið við. Í drögum meiri­hluta­á­lits­ins kemur fram að vinnsla þess hófst í febr­ú­ar. Í álit­inu er fjallað um mál Dobbs gegn Jackson Women's Health Org­an­ization, mál sem snýst um lög­gjöf í Miss­issippi sem leggur til bann við þung­un­ar­rofi eftir 15. viku með­göngu. Verði álitið sam­þykkt mun lög­gjöfin í Miss­issippi taka gildi.

Ef dómnum verður snúið verður réttur til þung­un­ar­rofs ekki lengur var­inn í stjórn­ar­skrá lands­ins og fær­ist í hendur ein­stakra ríkja. Búast má við að þung­un­r­rof verði bannað í um helm­ingi ríkja Banda­ríkj­anna. Bannið mun taka gildi í 13 ríkjum um leið og meiri­hluta­á­lit hæsta­réttar verður sam­þykkt þar sem rík­is­þing þeirra hafa þegar sam­þykkt lög­gjöf þess efn­is. Það þýðir að um 36 millj­ónir kvenna muni taf­ar­laust missa rétt til þung­un­ar­rofs, sam­kvæmt gögnum frá Planned Parent­hood, heil­brigð­is­stofnun sem veitir þung­un­ar­rofs­þjón­ustu.

For­seti hæsta­réttar getur skrifað eigin meiri­hluta­á­lit

Íhalds­samir dóm­ar­ar, skip­aðir í for­seta­tíð repúblikana, mynda meiri­hluta í hæsta­rétt­inum og greiddu fimm atkvæði með meiri­hluta­á­lit­inu. Ásamt Alito, sem skrif­aði álit­ið, greiddu Clarence Thom­as, Neil Gorsuch, Brett Kavan­augh og Amy Coney Barrett með því að taka til umfjöll­unar að snúa við dómn­um. Þrír dóm­ar­anna voru skip­aðir í for­seta­tíð Don­alds Trump.

Þrír af níu dóm­urum hæsta­réttar eru skip­aðir í for­seta­tíð demókrata; Stephen G. Breyer, Sonia Sotom­a­yor og Elena Kagan, og greiddu þau öll atkvæði gegn því að snúa við dómn­um.

Ekki liggur fyrir hvernig John Roberts, for­seti Hæsta­réttar Banda­ríkj­anna, mun greiða atkvæði á næstu stigum álits­ins. Hann gæti einnig skrifað sitt eigið álit. Dóm­arar geta auk þess skipt um skoðun þar til end­an­lega atkvæða­greiðsla fer fram. For­dæmi eru fyrir því.

Skjalið sem lak til fjöl­miðla er merkt sem „fyrstu drög meiri­hluta­á­lits“. Búist er við að end­an­legri nið­ur­stöðu hæsta­rétt­ar, það er hvort dómnum verði snúið við eða ekki, í lok júní eða byrjun júlí.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Mette Frederiksen, Ursula van der Leyen forseti framkvæmdastjórnar ESB, Olaf Scholz kanslari Þýskalands, Mark Rutte forsætisráðherra Hollands og Alexander De Croo forsætisráðherra Belgíu hittust í Esbjerg.
Tíu þúsund risastórar vindmyllur
Á næstu árum og áratugum verða reistar 10 þúsund vindmyllur, til raforkuframleiðslu, í Norðursjónum. Samkomulag um þessa risaframkvæmd, sem fjórar þjóðir standa að, var undirritað í Danmörku sl. miðvikudag.
Kjarninn 22. maí 2022
Jódís Skúladóttir þingmaður VG.
Segir náin tengsl á milli hatursglæpa, vændis, kvenhaturs og útlendingahaturs
Þingmaður Vinstri grænna segir að hinsegin fólk sem fellur undir hatt fleiri minnihlutahópa sé útsettara fyrir ofbeldi en annað hinsegin fólk og því sé aldrei hægt að gefa afslátt í málaflokkum sem viðkoma þessum hópum.
Kjarninn 21. maí 2022
Hanna Katrín Friðriksson þingmaður Viðreisnar.
„Hvernig stendur á þessari vitleysu?“
Þingflokksformaður Viðreisnar telur að líta þurfi á heilbrigðiskerfið í heild sinni og spyr hvort það sé „í alvöru til of mikils ætlast að stjórnvöld ráði við það verkefni án þess að það bitni á heilsu og líðan fólks“.
Kjarninn 21. maí 2022
Framsóknarflokkurinn í Mosfellsbæ er í lykilstöðu um myndun meirihluta bæjarstjórnar.
Viðræðum Framsóknarflokksins og Vina Mosfellsbæjar slitið
Framsóknarflokkurinn í Mosfellsbæ tilkynnti Vinum Mosfellsbæjar skömmu fyrir áætlaðan fund þeirra í morgun að ákveðið hefði verið að slíta viðræðum. Líklegast er að Framsókn horfi til þess að mynda meirihluta með Samfylkingunni og Viðreisn.
Kjarninn 21. maí 2022
Gísli Pálsson
„Svartur undir stýri“: Tungutak á tímum kynþáttafordóma
Kjarninn 21. maí 2022
Horft frá toppi Úlfarsfells yfir Blikastaði
Blikastaðir eru „fallegasta byggingarland við innanverðan Faxaflóa“
„Notaleg“ laxveiði, æðardúnn í eina sæng á ári og næstu nágrannar huldufólk í hóli og kerling í bæjarfjallinu. Blikastaðir, ein fyrsta jörðin sem Viðeyjarklaustur eignaðist á 13. öld, á sér merka sögu.
Kjarninn 21. maí 2022
Selur í sínu náttúrulega umhverfi.
Ætla að gelda selina í garðinum með lyfjum
Borgaryfirvöld fundu enga lausn á óviðunandi aðstöðu selanna í Húsdýragarðinum aðra en að stækka laugina. Þeir yngstu gætu átt 3-4 áratugi eftir ólifaða. 20-30 kópum sem fæðst hafa í garðinum hefur verið lógað frá opnun hans.
Kjarninn 21. maí 2022
Í ávarpi sínu fór Katrín yfir þann lærdóm sem hægt er að draga af kórónuveirufaraldrinum, meðal annars að samheldni samfélagsins hafi reynst okkar mestu verðmæti.
Ekki einungis hægt að vísa ábyrgð á launafólk
Katrín Jakobsdóttir segir atvinnulíf og stjórnvöld bera mikla ábyrgð á bráttunni við verðbólguna og að ekki sé hægt að vísa ábyrgðinni eingöngu á launafólk í komandi kjarasamningum.
Kjarninn 20. maí 2022
Meira eftir höfundinnErla María Markúsdóttir
Meira úr sama flokkiErlent