Mynd: Skjáskot

Sjávarútvegurinn greiddi sér 21,5 milljarða króna í arð í fyrra

Hagur sjávarútvegsfyrirtækja landsins, samtala arðgreiðslna og aukins eigin fjár þeirra, hefur vænkast um meira en 500 milljarða króna frá bankahruni. Geirinn greiddi sér meira út í arð í fyrra en hann greiddi í öll opinber gjöld. Það sem útvegsfyrirtæki hafa greitt í veiðigjöld á síðustu fimm árum er um helmingur þess sem þau hafa greitt sér út í arð.

Sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki lands­ins greiddu sér 21,5 millj­arða króna í arð á síð­asta ári. Á sama tíma greiddu félögin 17,4 millj­arða króna í bein opin­ber gjöld. Inni í þeirri tölu eru veiði­gjöld (4,8 millj­arðar króna), tekju­skattur (7,3 millj­arðar króna) og áætlað trygg­inga­gjald (5,3 millj­arðar króna). 

Þetta er í eina skiptið á síð­ustu fimm árum sem sjáv­ar­út­veg­ur­inn hefur greitt minna í opin­ber gjöld en hann tók út í arð­greiðsl­ur. Raunar hefur geir­inn ein­ungis einu sinni greitt jafn lítið í bein opin­ber gjöld innan árs á því tíma­bili og hann gerði í fyrra, en það var árið 2017 þegar heild­ar­greiðslur hans í opin­ber gjöld voru 15,8 millj­arðar króna. 

Sjáv­ar­út­veg­ur­inn hefur að sama skapi aldrei greitt sér jafn háa upp­hæð út í arð og hann gerði í fyrra. Inni í þeirri tölu, 21,5 millj­arðar króna, eru um tíu millj­arða króna arð­greiðslur dótt­ur­fé­laga Sam­herja til móð­ur­fé­lags­ins en það greiddi sjálft ekki út arð. 

Heild­ararð­greiðslur út úr sjáv­ar­út­vegi frá byrjun árs 2016 og út síð­asta ár nema 70,5 millj­örðum króna. Á sama tíma hefur geir­inn greitt 35,9 millj­arða króna í veiði­gjöld, eða rétt rúm­lega 50 pró­sent af þeirri upp­hæð sem eig­endur sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja hafa fengið í arð. 

Þetta kemur fram í Sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­gagna­grunni Deloitte ­sem kynntur var á Sjá­v­­­ar­út­­­vegs­deg­inum 2021 sem fór fram í morg­un. Gagna­grunn­ur­inn nær utan um rekstur 90 pró­sent sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja á Íslandi en fjár­hæð­irnar hafa verið upp­reikn­aðar til að end­ur­spegla allan geir­ann. 

Bók­fært eigið fé jókst um 28 millj­arða

Bók­fært eigið fé íslensks sjáv­ar­út­vegs hefur aldrei verið meira en það var í lok síð­asta árs, þegar það var 325 millj­arðar króna. Þar er um að ræða hreinar eignir þegar búið er að greiða arð út úr geir­anum og gera upp öll opin­ber gjöld. Alls jókst bók­fært eigið fé sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja um 28 millj­arða króna milli ára og um 104 millj­arða króna frá árinu 2014. 

Hagn­aður fyr­ir­tækja í sjáv­ar­út­vegi hefur enda verið 181 millj­arður króna á síð­ustu fimm árum og það sem situr ekki inni í fyr­ir­tækj­unum sem eigið fé hefur verið greitt út sem arður til eig­enda þeirra. 

Frá hruni og fram að þeim tíma batn­aði eig­in­fjár­­­staða sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækj­anna um 404 millj­­arða króna, en hún var nei­­kvæð í lok árs 2008. Frá árinu 2010 hafa þau greitt 124,7 millj­­arða króna til eig­enda sinna í arð­greiðsl­­ur. Hagur sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækj­anna hefur því vænkast um 528,7 millj­­arða króna frá hruni.

Með tekjur og skuldir í öðrum gjald­miðlum

Tekjur íslensks sjáv­ar­út­vegs juk­ust um fjóra millj­arða króna á síð­asta ári og voru 284 millj­arðar króna. Hagn­aður dróst hins vegar saman um 14 millj­arða króna milli ára og var 29 millj­arðar króna. Þar skiptir þó nær öllu máli að geng­is­tap var 19 millj­arðar króna sem fellur til vegna þess að öll stærstu sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tæki lands­ins gera upp í öðrum gjald­miðlum en íslenskri krónu. Þegar hún styrk­ist þá mynd­ast geng­is­tap hjá þeim, en þegar hún veik­ist mynd­ast geng­is­hagn­að­ur. EBIT-hagn­aður – rekstr­ar­hagn­aður fyrir fjár­magnsliði og skatta – íslensks sjáv­ar­út­vegs stóð nán­ast í stað milli ára, var 60 millj­arðar króna árið 2019 (þegar geng­is­tap var ein­ungis þrír millj­arð­ar) en 57 millj­arðar króna í fyrra. 

Sömu sögu er að segja af skulda­stöðu íslensks sjáv­ar­út­vegs. Heild­ar­skuldir í íslenskum krónum hækk­uðu um 46 millj­arða króna í 461 millj­arð króna. Ástæðan er þó fyrst og síð­ast geng­is­breyt­ingar enda hafa stærstu sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækin tekið uppi­stöðu lána sinna í öðrum gjald­miðli en íslenskri krónu og hjá öðrum lán­veit­endum en íslenskum bönk­um. 

Veiði­gjöldin lækk­uðu

Veiði­gjöld í fyrra voru, líkt og áður sagði, 4,8 millj­arðar króna. Þau lækk­uðu á milli ára um 1,8 millj­arða króna og eru þau lægstu sem greidd hafa verið í rík­is­sjóðs síð­ustu árin. 

Sam­tals frá árinu 2011, og út síð­­asta ár, greiddi sjá­v­­­ar­út­­­veg­­ur­inn 74,7 millj­­arða króna í veið­i­­­gjöld. 

Ný lög um veið­i­­­­gjald tóku gildi í byrjun árs 2019 þar sem meðal ann­­­ars var settur nýr reikni­stofn sem bygg­ist á afkomu við veiðar hvers nytja­­­stofns. Sam­­kvæmt þeim er veið­i­­gjaldið nú ákveðið fyrir alm­an­aksár í stað fisk­veið­i­­ár­s. 

Sam­herjar með sterka stöðu

Mikil sam­­þjöppun hefur orðið innan kvóta­­kerf­is­ins á und­an­­förnum árum sem leitt hefur til þess að eig­endur örfárra sjá­v­­­ar­út­­­vegs­­fyr­ir­tækja hafa efn­­ast veru­­lega. Ítök þeirra í ótengdum geirum hér­­­lendis hafa sam­hliða vaxið hratt.

Miðað við síð­­asta birta lista Fiski­­stofu um þær afla­heim­ildir sem hvert fyr­ir­tæki heldur á þá er Síld­­ar­vinnslan, ásamt dótt­­ur­­fé­lög­um, í þriðja sæti yfir þær útgerðir sem ráða yfir mestum kvóta með 7,7 pró­­sent hans. Miðað við það sem var greitt fyrir afla­heim­ildir Bergs ætti virði þess kvóta að vera um 92 millj­­arðar króna. Afla­heim­ildir Síld­­ar­vinnsl­unnar eru bók­­færðar á um 30 millj­­arða króna. Tveir stærstu eig­endur Síld­­ar­vinnsl­unnar eru Sam­herji og Kjálka­­nes.

Næst stærsta fyr­ir­tækið á list­­anum yfir þær útgerðir sem erum með mestu afla­hlut­­deild í íslenskri efna­hags­lög­­sögu er einmitt Sam­herj­­i. 

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja, er með næst mesta afla­hlut­­­­deild í íslenskri efna­hags­lög­­­sögu allra sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegs­­­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,3 pró­­­­sent. ­Út­­­­­­­gerð­­­­­­­­ar­­­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,7 pró­­­­­­­­sent kvót­ans. Sam­an­lagt heldur Sam­herji því á níu pró­­sent úthlut­aðra veið­i­­heim­ilda. 

Gjög­­ur, sem er í eigu sömu aðila og eiga Kjálka­­nes, heldur svo á 2,3 pró­­sent af öllum úthlut­uðum afla­heim­ild­um, sem er 27,5 millj­­arða króna virði.

Helstu eigendur og stjórnendur Samherjasamstæðunnar, stærsta sjávarútvegsfyrirtækis landsins, eru Kristján Vilhelmsson og Þorsteinn Már Baldvinsson og ættingjar þeirra.
Mynd: Samsett

Sam­herji Ísland ehf., félag að öllu leyti í eigu Sam­herja, er með næst mesta afla­hlut­­­­deild í íslenskri efna­hags­lög­­­sögu allra sjá­v­­­­ar­út­­­­­vegs­­­fyr­ir­tækja á Íslandi, eða 7,3 pró­­­­sent. ­Út­­­­­­­gerð­­­­­­­­ar­­­­­­­­fé­lag Akur­eyr­­­­­­­­ar, sem er líka í 100 pró­­­­­­­­sent eigu Sam­herja, heldur svo á 1,7 pró­­­­­­­­sent kvót­ans. 

Sam­an­lagt virði þessa kvóta sem Sam­herji heldur á, miðað við síð­­­ustu gerðu við­­skipti með afla­heim­ild­ir, er um 107,6 millj­­arðar króna.

Þessir aðil­­ar: Síld­­ar­vinnslan, Sam­herji og Gjög­­ur, sem Sam­keppn­is­eft­ir­litið telur mög­u­­legt að séu tengd­ir, halda því sam­tals á 19 pró­­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Mark­aðsvirði hans er um 227 millj­­arðar króna.

Nokkrar blokkir fyr­ir­­ferða­­miklar

Brim, sem er skráð á mark­að, er sú útgerð sem heldur beint á mestum kvóta, eða 10,41 pró­­sent hans. Útgerð­­­ar­­­fé­lag Reykja­vík­­­­­ur, sem á 43,97 pró­­­sent hlut í Brim beint og í gegnum dótt­­­ur­­­fé­lag sitt RE-13 ehf, hefur fengið úthlutað 3,57 pró­­­sent af öllum afla­heim­ild­­­um. Útgerð­­­ar­­­fé­lag Reykja­víkur er að upp­­i­­­­stöðu í eigu Guð­­­mundar Krist­jáns­­­son­­­ar, for­­­stjóra Brims.

Til við­­­bótar heldur útgerð­­­ar­­­fé­lagið Ögur­vík, að fullu í eigu Brims, á 1,43 pró­­­sent af úthlut­uðum kvóta. Þessi þrjú félög halda því á 15,51 pró­­sent af úthlut­uðum kvóta. Mark­aðsvirði hans er um 184,1 millj­­arðar króna miðað við síð­­­ustu við­­skipti með kvóta.

Guðmundur Kristjánsson stýrir Brim.
Mynd: Skjáskot/RÚV

Kaup­­­­­­fé­lag Skag­­­­­­firð­inga á FISK Seafood, sem heldur á 5,51 pró­­­­­­sent heild­­­­­­ar­kvót­ans. FISK á 32,9 pró­­­­­­sent í Vinnslu­­­­­­stöð­inni í Vest­­­­­­manna­eyjum sem er með 4,5 pró­­­sent heild­­­­­­ar­afla­hlut­­­­­­deild. Þá á Vinnslu­­­stöðin 48 pró­­­sent hlut í útgerð­­­ar­­­fé­lag­inu Hug­inn í Vest­­­manna­eyj­um, sem heldur á 0,8 pró­­­sent af útgefnum kvóta.

FISK á til við­­­bótar allt hlutafé í Soff­an­­­­­­ías Cecils­­­­­­son, en það fyr­ir­tæki heldur á um 0,27 pró­­­­­­sent kvót­ans. Sam­tals nemur heild­­­­­­ar­kvóti þess­­­­­­ara þriggja rétt yfir ell­efu pró­­­sent, og er því undir 12 pró­­­­­­sent mark­inu þótt þeir yrðu skil­­­­­­greindir með öðrum hætti.

Mark­aðsvirði þess kvóta, miðað við síð­­­ustu gerðu við­­skipti, er um 132,4 millj­­arðar króna.

Þessar þrjár blokkir, sú sem hverf­ist í kringum Sam­herja, sú sem hverf­ist í kringum Brim og sú sem hverf­ist í kringum útgerð Kaup­­fé­lags Skag­­firð­inga, heldur því sam­tals á 45,6 pró­­sent af öllum úthlut­uðum kvóta. Sam­an­lagt mark­aðsvirði hans er um 544,8 millj­­arðar króna. 

Alls er 67,4 pró­­sent alls úthlut­aðs afla í höndum 15 útgerða sem margar hverjar tengj­­ast inn­­­byrð­­is.

Almenn­ingur vill breyt­ingar

Í aðdrag­anda síð­ustu kosn­inga voru gerðar ýmsar kann­anir á skoðun almenn­ings á stjórn fisk­veiða hér­lend­is. Í könnun sem MMR vann fyrir Öldu - félag um sjálf­­bærni og lýð­ræði kom meðal ann­ars fram 66 pró­­sent lands­­manna, tveir af hverjum þrem­­ur, voru óánægðir með núver­andi útfærslu á kvóta­­kerfi í sjá­v­­­ar­út­­­vegi. Þar af sögð­ust 38 pró­­sent vera mjög óánægð með hana. 

Í sömu könnun kom fram að 64 pró­­sent lands­­manna, næstum tveir af hverjum þrem­­ur, telja að núver­andi útfærsla á kvóta­­kerf­inu ógni lýð­ræð­inu.

Loks var birt nið­­ur­­staða könn­unar sem Gallup gerði fyrir þrýst­i­hóp­inn Þjóð­­ar­­eign. Í henni var fólk spurt hvort það styddi að mark­aðs­­gjald væri greitt fyrir afnot af fiski­miðum þjóð­­ar­inn­­ar. Nið­­ur­­staðan var sú að 77 pró­­sent aðspurðra var fylgj­andi því og ein­ungis 7,1 pró­­sent var and­vígt slíkri kerf­is­breyt­ingu. Afger­andi meiri­hluti kjós­­enda allra flokka var fylgj­andi breyt­ing­unni þótt stuðn­­ing­­ur­inn væri minni hjá kjós­­endum Fram­­sókn­­ar­­flokks, Sjálf­­stæð­is­­flokks og Mið­­flokks en þeim sem ætla að kjósa aðra flokka.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Meira eftir höfundinnÞórður Snær Júlíusson
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar