Root

Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi

Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.

Í opin­berri umræðu um nýlegar vaxta­hækk­anir hér­lendis hefur stundum heyrst að seðla­bankar úti í heimi séu jafn­vel frekar að lækka vexti en hækka þá, eða séu þá að hækka þá af mik­illi var­úð. Slík ummæli hafa jafn­vel verið látin falla í ræðu­stól Alþingis í þessum mán­uði.

Þrátt fyrir ummæli af þessu tagi er raunin sú að seðla­bankar úti í heimi eru lang­flestir byrj­aðir að hækka stýri­vexti sína fyrir all­nokkru til þess að bregð­ast við þeirri verð­bólgu sem nú geis­ar.

Víða eru vext­ir, rétt eins og á Íslandi, orðnir hærri en þeir voru áður en heims­far­ald­ur­inn skall á og í sumum ríkjum er nú verið að grípa til mestu vaxta­hækk­ana sem sést hafa í ára­tugi. Og þetta gæti bara verið byrj­un­in.

Kjarn­inn tók saman sjö mola um stöðu seðla­banka­vaxta í ríkjum nær og fjæ

1. Vextir á Nýja-­Sjá­landi orðnir tvö­falt hærri en fyrir far­aldur

Nýja-­Sjá­land lok­aði landa­mærum sínum með ansi harka­legum hætti er kór­ónu­veiru­far­ald­ur­inn gekk yfir. Seðla­banki lands­ins greip til vaxta­lækk­ana, úr 1 pró­senti niður í 0,25 pró­sent, til þess að örva hag­kerfið inn­an­lands.

Segja má að það hafi tek­ist ágæt­lega, en rétt eins og hér á landi urðu áhrif vaxta­lækk­ana þau að umsvif á fast­eigna­mark­aði uxu veru­lega og verð hús­næðis snar­hækk­aði. Fast­eigna­verð í eyrík­inu hækk­aði að með­al­tali um 42 pró­sent frá því í mars 2020 og þar til í jan­úar á þessu ári, sem er sam­bæri­leg hækkun og hefur orðið á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hér­lendis frá upp­hafi far­ald­urs.

Nýsjá­lenski seðla­bank­inn byrj­aði að bregð­ast við sjóð­andi heitum fast­eigna­mark­aði síð­ast­liðið haust og hefur síðan þá hækkað meg­in­vexti sína úr 0,25 pró­sentum upp í 2 pró­sent­ur. Búist er við frek­ari vaxta­hækk­unum í júlí og bank­inn sjálfur hefur gefið það út að hann sjái fyrir sér að færa meg­in­vexti sína upp í 4 pró­sent á næstu miss­er­um.

Hús­næð­is­verð í eyrík­inu er byrjað að lækka frá því að seðla­bank­inn byrj­aði að hækka vexti. Bankar í land­inu búast við því að hús­næð­is­verðið muni lækka um allt að 20 pró­sent á næsta árinu.

2. Vextir orðnir hærri í Bret­landi en þeir hafa verið frá 2009

Seðla­banki Bret­lands hefur til­kynnt um fimm vaxta­hækk­anir frá því í des­em­ber. Sú síð­asta færði meg­in­vexti bank­ans úr 1 pró­senti upp í 1,25 pró­sent. Fyrir far­ald­ur­inn voru vextir bank­ans undir einu pró­senti og höfðu verið það allt frá því snemma árs 2009.

Lægst fóru vext­irnir í 0,1 pró­sent í tveimur vaxta­lækk­unum sem áttu sér stað í upp­hafi kór­ónu­veiru­far­ald­urs­ins í mars 2020 og þeim var ekki haggað fyrr en í des­em­ber í fyrra.

Lán­veit­endur í Bret­landi eru byrj­aðir að bregð­ast við með hækk­unum á vöxtum nýrra hús­næð­is­lána. Í nýlegriumfjöllun Fin­ancial Times kom fram að með­al­vextir á nýjum fast­eigna­lánum með föstum vöxtum til tveggja ára hefðu hækkað um rúmt pró­sent frá því í des­em­ber, upp í 3,25 pró­sent.

3. Mesta vaxta­hækk­unin í 20 ár í Nor­egi

Vextir norska seðla­bank­ans tóku að hækka á ný í sept­em­ber á síð­asta ári, eftir að hafa verið 0 pró­sent allt frá því í maí árið 2020. Vextir bank­ans voru 1,5 pró­sent er heims­far­ald­ur­inn skall á.

Bank­inn kynnti sína nýj­ustu vaxta­á­kvörðun á fimmtu­dag. Vextir voru hækk­aðir um 0,5 pró­sentu­stig upp í 1,25 pró­sent, sem var meiri hækkun en flestir mark­aðs­að­ilar bjugg­ust við og raunar stærsta stökkið sem tekið hefur verið í einni vaxta­á­kvörðun í Nor­egi allt frá árinu 2002.

Norski seðla­bank­inn býst við að halda áfram að hækka vexti og jafn­vel hraða á hækk­un­ar­takt­inum ef verð­bólga vex enn frek­ar. Bank­inn býst nú við því að vextir um mitt næsta ár verði um 3 pró­sent. Svo háir hafa stýri­vextir í Nor­egi ekki verið síðan fyrir efna­hags­hrunið árið 2008.

4. Fyrsta vaxta­hækk­unin í 11 ár framundan hjá evr­ópska seðla­bank­anum

Evr­ópski seðla­bank­inn hefur ekki hreyft við sínum vöxtum síðan í sept­em­ber árið 2019, en þá voru vextir á inni­stæður frá við­skipta­bönkum lækk­aðir niður í -0,5 pró­sent. Þessir vextir evr­ópska seðla­bank­ans hafa verið nei­kvæðir allt frá árinu 2014 og hafa ekki verið hækk­aðir síðan árið 2011.

Christine Lagarde bankastjóri evrópska seðlabankans.
EPA

Vaxta­stig evr­ópska seðla­bank­ans var svo lágt er kór­ónu­veiru­far­ald­ur­inn skall á að ekki var hægt að beita vaxta­tól­inu til að örva efna­hag álf­unn­ar. En nú stendur til að fara að hækka vexti á ný, til að reyna að koma böndum á verð­bólgu.

Fyrr í þessum mán­uði til­kynnti Christine Lag­arde seðla­banka­stjóri að í júlí yrðu vextir bank­ans hækk­aðir um 0,25 pró­sentu­stig og að vextir yrðu sömu­leiðis hækk­aðir í sept­em­ber, jafn­vel um meira en 0,25 pró­sentu­stig ef verð­bólgan yrði þrá­lát eða færð­ist enn í auk­ana.

5. Seðla­banki Banda­ríkj­anna með mestu hækk­un­ina frá 1994

Um miðjan mán­uð­inn hækk­aði banda­ríski seðla­bank­inn vexti um 0,75 pró­sentu­stig, og fóru virkir vextir bank­ans úr 0,77 pró­sentum upp í 1,52 pró­sent. Þetta var mesta hækkun vaxta sem gripið hefur verið til á einu bretti allt frá árinu 1994 og meiri hækkun en búist hafði verið við.

Vextir í Banda­ríkj­unum eru nú orðnir nærri jafn háir og þeir voru fyrir far­ald­ur­inn og seðla­bank­inn býr sig undir að hækka vext­ina tölu­vert meira – eða upp í 3,4 pró­sent fyrir lok árs­ins.

Jerome Powell, seðlabankastjóri Bandaríkjanna.
EPA

Jer­ome Powell seðla­banka­stjóri sagði í vik­unni að vaxta­hækk­anir bank­ans gætu leitt til þess að banda­ríska hag­kerfið færð­ist inn í sam­drátt­ar­skeið. Á móti benti hann á það, í fram­sögu frammi fyrir banka­mála­nefnd öld­unga­deildar Banda­ríkja­þings, að hin hættan væri sú að verð­stöð­ug­leiki myndi ekki nást og verð­bólga yrði við­var­andi um lengri tíma.

Hann sagði að það væri ekki í boði að mis­heppn­ast í því verk­efni og að koma þyrfti verð­bólgu aftur niður í 2 pró­sent.

6. Skyndi­leg vaxta­hækkun í Sviss – sú fyrsta í 15 ár

Sviss­neski seðla­bank­inn hefur verið með stýri­vexti sína í sögu­legu lág­marki allt frá árinu 2015, en vextir bank­ans hafa verið nei­kvæðir um -0,75 pró­sent. Öllum að óvörum varð breyt­ing þar á um miðjan mán­uð­inn, en þá kynnti bank­inn 0,5 pró­sentu­stiga hækkun á stýri­vöxt­unum og eru þeir nú -0,25 pró­sent.

Þetta var fyrsta stýri­vaxta­hækkun sviss­neska seðla­bank­ans allt frá árinu 2007, eða í 15 ár.

Í Sviss er verð­bólga mun lægri en í flestum öðrum löndum Evr­ópu, en hefur þó farið vax­andi. Í upp­hafi mán­aðar mæld­ist hún 2,9 pró­sent og sviss­neski seðla­bank­inn beið ekki lengi með að grípa til aðgerða – og hyggst halda áfram að hækka vexti ef til­efni verður til og verð­bólga helst yfir 2 pró­sent­um.

7. Tyrk­land, með 73,5 pró­sent verð­bólgu, hyggst lækka vexti meira

Efna­hagur Tyrk­lands er á und­ar­legum slóðum þessa stund­ina. Árs­verð­bólga í land­inu mæld­ist 73,5 pró­sent í maí og hefur ekki verið hærri í 24 ár, eða frá 1998. Sam­kvæmt töl­unum frá því í maí hafði verðið á mat hækkað um rúm­lega 91 pró­sent á einu ári.

Þrátt fyrir þetta er seðla­banki Tyrk­lands búinn að halda vöxtum sínum óbreyttum frá því í des­em­ber síð­ast­liðn­um, er vextir bank­ans voru lækk­aðir úr 15 pró­sentum í 14 pró­sent.

Árs­verð­bólgan var oft­ast að mæl­ast á bil­inu 10-20 pró­sent á árunum 2021 og 2022, en á und­an­förnu hálfu ári hefur hún hlaupið úr bönd­unum og mælist nú í hæstu hæðum sem áður seg­ir.

Recep Tayyip Erdoğan forseti Tyrklands vill ekki leggja vaxtahækkanir á landsmenn.
EPA

Recep Tayyip Erdoğan for­seti Tyrk­lands lof­aði því þó í upp­hafi mán­að­ar­ins að rík­is­stjórn hans, sem hand­stýrir seðla­banka lands­ins, muni ekki hækka vexti til að bregð­ast við stöð­unni. Þvert á móti mætti búast við vaxta­lækk­un­um.

For­set­inn seg­ist ætla sér að auka fram­leiðslu, útflutn­ing og atvinnu með því að halda vaxta­stig­inu lágu og hefur ítrekað lof­orð um að ná fram jákvæðum við­skipta­af­gangi við útlönd. Það segir hann að muni leiða til þess að gjald­mið­ill­inn, tyrk­neska líran, nái stöð­ug­leika og verð­bólga dvíni.

Erdoğan segir hluta verð­bólgu­vand­ans sem Tyrkir glíma nú við fel­ast í því að sumir lands­manna kjósi að geyma sparifé sitt í erlendum gjald­eyri.

Lái þeim hver sem vill. Árið 2012 kost­aði ein tyrk­nesk líra rúmar 70 íslenskar krón­ur. Í dag kostar hún um það bil 7 íslenskar krón­ur.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efnisflokkar:
Meira eftir höfundinnArnar Þór Ingólfsson
Meira úr sama flokkiErlent