Um framfarir og aðrar mýtur

Bókadómur um Framfarir: Tíu ástæður til að taka framtíðinni fagnandi.

Auglýsing
Framfarir

Bókin Framfarir: Tíu ástæður til að taka framtíðinni fagnandi kom út á vegum Almenna bókafélagsins, BF – útgáfu og GAMMA Capital Management ehf. árið 2017. Bókin er skrifuð af sænskum sagnfræðingi, Johan Norberg, kom upprunalega út árið 2016 á ensku og er þýdd yfir á íslensku af Elínu Guðmundsdóttur.

Bókin er mjög aðgengileg. Efni hennar er sett fram með skýrum og auðlesanlegum hætti. Þessar tíu ástæður til þess að taka framtíðinni fagnandi fá hver sinn kafla þar sem framfarir á viðkomandi sviði eru raktar en þær eru; 1) fæða, 2) heilsa, 3) lífslíkur, 4) fátækt, 5) ofbeldi, 6) umhverfið, 7) læsi, 8) frelsi, 9) jafnrétti og 10) næsta kynslóð. Hver kafli telur um 20 bls., sem er þægilegur blaðsíðufjöldi aflestrar og telur bókin í heild 242 bls. með heimildatilvísunum.

Það er mikilvægt að halda á lofti þeim undraverðu framförum sem orðið hafa á sviði tækni, mannkyninu til heilla og Norberg ferst almennt vel úr hendi að tína til margvísleg dæmi til þess að gefa yfirlit yfir þróunina í hverjum viðfangskafla, til að mynda um mikilvægi Haber-Bosh ferlisins til áburðarframleiðslu, Hina grænu byltingu dr. Normans Borlaugs og bólusetningarlyf Maurice Hillemans.

Auglýsing

Brengluð sýn á samtímann

Í blábyrjun bókarinnar telur Norberg upp margvísleg dæmi um bölsýni í samtímanum, og vitnar ýmsar heimildir því til stuðnings. Árið 1955 töldu 13% Svía aðstæður sínar óbærilegar, hálfri öld seinna var meira en helmingur Svía þessarar skoðunar. Einn helsti punktur bókarinnar, að það sé í eðli fjölmiðla leggja ofuráherslu á einstaka neikvæða hluti, sem brengli skynjun okkar á ástandi heimsins. “Slík skynjun elur á óttanum og fortíðarhyggjunni sem Donald Trump beitti í kosningabaráttu sinni fyrir nýafstaðnar forsetakosningar í Bandaríkjunum.” (Bls. 11)

Norberg bendir á að meðal almennings virðast vera við lýði ansi þrálátir neikvæðir fordómar um stöðu heimsins og þá sérstaklega virðist fólk í þróuðum löndum telja stöðuna í svokölluðum þróunarlöndum verri en hún í raun og veru er. Árið 2005 vann Norberg könnun fyrir hönd frjálshyggjuhugveituna Timbro sem sýndi að Svíar töldu stöðu fátæktar í heiminum og loftgæði í Svíþjóð mun verri en þau voru (enda þótt úrtakið hafi aðeins verið 1000 manns). "Þeir sem hlotið höfðu æðri menntun vissu enn minna um árangurinn sem náðst hafði í baráttunni við hungur og fátækt sem varð til þess að ég velti fyrir mér hversu gamlar og úreltar kennslubækurnar sem þeir lásu væru." (bls. 210). Þetta er áhugaverður punktur sem Norberg bendir á og samlandi hans, Hans Rosling hefur einnig sýnt fram á.

Það er umhverfið, auli!

Það er auðvelt að finna alvarleg aðsteðjandi umhverfismál. Hér eru tvö nýleg dæmi. Alvarlegur þurrkur í Cape Town, höfuðborg Suður-Afríku, hefur leitt til skömmtunar og því er spáð að vatnsbólin tæmist 18. apríl næstkomandi. Sífellt er að koma betur og betur í ljós hversu alvarlegt vandamál plastmengun er, vísindamenn eru í raun rétt að byrja að skilja umfang vandans.

Framfarir á níu af þessum tíu sviðum sem bókin fjallar um eru tiltölulega óumdeildar og auðvelt að finna heimildir því til stuðnings. Í miðri bókinni, í kaflanum Umhverfið, bregst Norberg hins vegar alvarlega bogalistin. Hann er augljóslega ekki sérlega fróður um umhverfismál og reiðir sig of mikið á bók bandaríska umhverfisvárskeptíkersins Ronald BaileysThe End of DoomEnvironmental Renewal in the Twenty-first Century.

Þá eyðir Norberg töluverðu púðri í að gagnrýna í Rómarklúbbinn, einn fyrsta hóp umhverfisverndarsinna sem árið 1972 hlaut mikla athygli fyrir spár sínar um að auðlindir jarðar myndu hreinlega klárast innan skamms. Vandinn er að þó svo að stórgallaðar spár Rómarklúbbsins hafi ekki ræst þá segir það okkur ekkert um framfarir á sviði umhverfismála né stöðu umhverfismála í dag.

Hér á eftir ætla ég að rýna betur í sumar fullyrðingar Norbergs um stöðu umhverfismála í heiminum í dag og rökstyðja álit mitt á trúverðugleika þeirra. Ég hef þann háttinn á að vitna í málsgreinina í heild - svo lesandinn sjái heildarsamhengi tilvitnunarinnar, feitletra tiltekin atriði sem mér finnast aðfinnsluverð og fylgja þeim eftir með umfjöllun.

Gagnrýnisraddir hundsaðar

Einn helsti galli bókarinnar er að höfundurinn greinir lítt eða ekki sjónarmið þeirra sem líta framtíðina gagnrýnni augum. Á blaðsíðu 12 nefnir Norberg tvo rithöfunda sem hafa verið áberandi í umræðu um ástand heimsins og hvert við stefnum. Annars vegar vitnar hann í orð aðgerðasinnans Naomi Klein um að “siðmenningin stefni í óefni og að við séum að grafa undan lífsskilyrðum okkar á jörðinni”. Klein er þekkt fyrir að gagnrýna alþjóðlegan kapítalisma og neysluhyggju í bókum sínum No Logo og The Shock Doctrine sem áhugavert væri að heyra viðbrögð Norbergs við. Norberg velur hins vegar með klaufalegum hætti að vitna í viðtal við hana vegna nýjustu bókar hennar um um hlýnun jarðar, This Changes Everything. Erfitt er að skilja hvað nákvæmlega Norberg finnur að orðum Kleins sem hann vitnar í því Norberg segir sjálfur að hugsanlegar afleiðingar loftslagsbreytinga séu "alþjóðlegar hörmungar".

Hins vegar vitnar hann í blaðagrein frá árinu 2002 eftir breska heimspekinginn, John Gray, þar sem mannskepnan er sögð “homo rapiens tegund sem rænir, tortímir og siglir hraðbyri að endalokum siðmenningar.” Líkt og Klein, hefur Gray skrifað gagnrýnt um alþjóðlegan kapítalisma, bók hans False DawnThe Delusions of Global Capitalism kom út 1998 og var endurútgefin eftir alþjóðlegu fjármálakreppuna. Áhugavert hefði verið að heyra viðbrögð Norbergs við gagnrýni Grays í þeirri bók en aftur velur Norberg klaufalega tilvísun til þess að vitna í án samhengis því áðurnefnd grein Johns Grays fjallar einmitt um líffræðilegan fjölbreytileika og tíðni tegundadauða. Er það undarlegt að tala um mannskepnuna sem "homo rapiens" í því samhengi að tegundir deyji út 100 falt tíðar af völdum hennar?

Norberg útskýrir ekki tilvitnanir sínar í skrif þeirra heldur virðist ganga út frá því að orðin ein og sér beri með sér hvers vegna ekki þurfi að taka mark á þeim. Þetta sé neikvætt tal - verið er að tala mannkynið niður. Það er synd því að bæði Klein og Gray hafa ýmislegt fram að færa, Gray kannski ekki síst hvað varðar heimspeki framfara hjá mannkyninu en hann gerir skýran greinarmun á tæknilegum framförum annars vegar og félagslegum hins vegar. En þetta reddast, segir Norberg, í niðurlagi kafla hans um umhverfið sýnir hann jákvæðni gagnvart framtíðinni sem jaðrar við óskhyggju: "Frumvandinn við hlýnun jarðar – hungur okkar í orku – er í reynd líka lausnin." (bls 133)

Úrvinnslu aðeins ábótavant

Það má setja lítillega út á einstaka stafsetningavillur og sömuleiðis uppsetningu heimildaskrár. Ef flett er upp á heimild byggt á fótnótunúmeri þá er í sumum tilfellum vísað í endurteknar heimildir með seinna nafni höfundar og ártali. Heimildir eru hins vegar skráðar eftir hinu íslenska kerfi þannig að fyrra nafnið kemur á undan og þarf þá að lesa áfram til þess að finna eftirnafnið. Þetta getur verið þreytandi, sér í lagi ef fleiri en ein heimild er í undir sömu fótnótu.

Heilt yfir nýtir Norberg ágætt safn heimilda. Þrjár bækur er vísað í öðrum fremur, sem Norberg viðurkennir tekur sjálfur fram í bókinni.

  • The Great EscapeHealthWealthand the Origins of Inequality (2015) eftir Angus Deaton
  • The Better Angels of Our NatureA History of Violence and Humanity (2012) eftir Steven Pinker
  • The End of DoomEnvironmental Renewal in the Twenty-first Century (2015) eftir Ronald Bailey

Einstaka óvandvirkni kemur fram í umfjöllun Norbergs. Sem dæmi má nefna að í kaflanum um hreinlæti (bls 40) segir Norberg frá skrautlegu en í raun sorglegu slysi (nefnt Erfurter Latrinensturz á þýsku) sem gerðist “árið 1183 [þegar] Friðrik II, keisari Hins heilaga rómverska ríkis, [hélt] mikla veislu þegar hirð hans dvaldist í kastala í Erfurt í Þýskalandi. Þegar borðhaldið stóð sem hægt tók gólfið að gefa sig og fjölmargir virðulegir gestur duttu niður í safnþróna. Margir drukknuðu í óþverranum.” Hið rétta er í fyrsta lagi að þetta gerðist árið 1184 og í öðru lagi að tilefnið mun ekki hafa verið veisla sem Friðrik II. hélt (hann fæddist ekki fyrr en 1194) heldur sáttafundur sem Heinrich VI. hélt til þess að sætta deilur um land á milli Lúðvíks III og Erkibiskupsins Konráðs I. Þessi ónákvæmni er auðvitað ekkert aðalatriði en sýnir óvandvirkni líkt og fleiri atriði úr bók hans.

Nið­ur­staða: Þrjár stjörnur af fimm.

Eyð­ing skóga

Eyð­ing skóga hefur stöðvast í auð­ugum löndum [1]. Skóg­ar­svæði Evr­ópu stækk­uðu um meira en 0,3 af hundraði árlega frá 1990 til 2015. Í Banda­ríkj­unum stækk­uðu skógar um 0,1 af hundraði á ári. Frá því snemma á tíunda ára­tug hefur hægt á skó­geyð­ingu í heim­inum úr 0,18 af hundraði í 0,008 af hundraði á ári [2]Sann­leik­ur­inn er sá að skógar eru að vaxa aftur í mörgum þró­un­ar­lönd­um. Í Kína eru skóg­ar­svæði að stækka um meira en tvær millj­ónir hekt­ara á ári [3]. Í Bras­il­íu­hluta Ama­son­svæð­is­ins, sem lengi var næstum sam­nefn­ari fyr­ir skó­geyð­ingu í heim­in­um, hefur dregið um sjö­tíu af hundraði úr eyð­ingu skóga frá árinu 2005.” (bls 117-8)

  1. Í máls­grein­inni á undan fjallar Nor­berg stutt­lega um það hvernig spár um áhrif súrs regns á skóg­lendi í Evr­ópu gengu ekki eft­ir. Takið eftir að höf­uð­á­hersla Nor­bergs er á stöðu mála í auð­ug­ari ríkj­um.
  2. Heim­ild Nor­bergs er skýrsla Mat­væla- og land­bún­að­ar­stofn­unar Sam­ein­uðu þjóð­anna frá árinu 2015. Í henni segir að hægt hafi á skó­geyð­ingu sem nemur meira en helm­ingi, þ.e. að hrað­i ­skóga­eyð­ing­ar hafi minnkað úr 0,18% og í 0,08% á ári en ekki 0,008% eins og Nor­berg vill láta vera. Það er auð­vitað ánægju­legt að hægt hafi á skóg­areyð­ingu en hún er samt sem áður til stað­ar. Frá árinu 1990 hef­ur skóg­lendi á jörðu minnkað um 129 milljón hekt­ara, sem er álíka að stærð og Suð­ur­-Afr­íka.
  3. Nor­berg nefnir það land þar sem lang­sam­lega mesta aukn­ing varð á skóg­lendi á ára­bil­inu 2010-2015, Kína, eða um rúm­lega 1,5 millj­ónir hekt­ara á ári að með­al­tali. Kína er langt fyrir ofan næsta landa á lista landa sem bæta við sig skóg­lendi sem er Ástr­alía með að með­al­tali rétt rúm­lega þrjú hund­ruð þús­und hekt­ara á ári. Stað­reyndin er hins vegar sú að á árunum 2010-2015 minnk­aði skóg­lendi í heim­inum um 3,3 milljón hekt­ara á ári að með­al­tali. Það hafði vissu­lega dregið úr eyð­ingu skóga frá tíunda ára­tugnum þegar skógar eydd­ust um meira en tvö­falt meira á ári, 7,3 milljón hekt­ara að með­tali á ári. Að öðru óbreyttu verður búið að eyða helm­ingi alls skóg­lendis á jörð­inni á næstu 866 árum. Þá er rétt að benda á að ekki ríkir full­komin sam­staða um aðferða­fræði Mat­væla- og land­bún­að­ar­stofn­un­ar S.Þ., ein rann­sókn komst t.d. að þeirri nið­ur­stöðu að skó­geyð­ing í hita­belt­is­skógum hefði auk­ist um 62% á tíma­bil­inu 1990-2000 en ekki minnkað um 25% líkt og Mat­væla- og land­bún­að­ar­stofn­un S.Þ. hélt fram.

Líf­fræði­leg fjöl­breytni

“Mann­kynið hefur alltaf ógnað villtu líf og öðrum teg­und­um. Þegar hita­belt­is­regn­skógar eru höggnir er búsvæðum fjöl­margra teg­unda eytt og ofveiði hefur farið illa með marga fisk­stofna sem sumir hverjir hafa hrun­ið. Árið 1975 spáðu Paul og Anne Ehrlich því að um það bil helm­ingur allra líf­veru­teg­unda á jörð­inni yrði útdauður þegar þetta er skrif­að. Þar sem talið er að jörðin sé heim­kynni á bil­inu fimm til fimmtán millj­óna teg­unda ættu margar þeirra þegar að hafa dáið út. Sam­kvæmt lista Alþjóð­legu nátt­úru­vernd­ar­sam­tak­anna (International Union for the Con­vervation of Nat­ure) hafa ein­ungis 709 teg­undir dáið út frá 1500. [1] Flestar þessar teg­undir hafa dáið út á afskekktum svæð­um, svo sem á eyjum á hafi úti, og það bendir til þess að mörg afbrigði lífs séu sveigj­an­leg og geti flust til og lifað af í breyttu umhverfi.

Við verðum að muna að skráð til­vik jafn­gildir ekki fjölda teg­unda sem hafa raun­veru­lega dáið út þar sem við höfum ekki enn upp­götvað allar teg­undir líf­vera. [...] Við vitum að margt óþekkt - margar teg­undir sem við höfum ekki einu sinni nöfn yfir - er [sic] að deyja út. En við vitum líka með vissu að án þétt­býl­is­mynd­un­ar, vernd­unar skóga og skil­virk­ari land­bún­aðar væri allt miklu verra en það er. Og nú er smám saman að verið að frið­lýsa mörg eft­ir­sókn­ar­verð­ustu svæðin með mestu líf­fræði­legu fjöl­breytn­ina. [2]” (bls 118-9)

  1. Hér vísar Nor­berg í Rauða lista IUCN yfir stað­fest teg­undir í hættu eða útdauð­ar. Þessi fram­setn­ing Nor­bergs að "ein­ungis 709" teg­undir hafi verið á list­anum yfir útdauðar teg­undir segir ekki alla sög­una. Í nýlegri upp­færslu IUCN á list­anum til­greina þau 866 útdauðar teg­undir, við þann lista má bæta 69 teg­undum sem eru útdauð í nátt­úr­unn­i. IUCN hefur aðeins metið stöðu 91.523 teg­unda sem þýðir að rúm­lega 1% dýra­teg­unda séu orðin útdauð. Þannig að ef mið­gildi áætl­aðra teg­unda á jörð­inni er not­að, 10 millj­ón­ir, og hlut­fall útdauðra teg­unda frá IUCN notað til að reikna út fjölda útdauðra teg­unda á jörð­inni væri nið­ur­staðan ((866+69)/91532)*10000000 = 102160. Ŕíf­lega hund­rað þús­und útdauðar teg­und­ir, þar af stærstur hluti mjög smá­gerðar líf­verur sem ekki hafa enn verið teg­unda­greind­ar.
  2. Það er mik­il­vægt að gera sér grein fyrir því að útdauði teg­unda er hluti af nátt­úru­legri þró­un. En hraði útdauða og mann­gerðar orsakir hans hafa ekki verið jafn alvar­legar og í seinni tíð. Vís­inda­menn hafa reynt að henda reiður á tíðni teg­unda­dauða af manna­völd­um, nið­ur­staða einnar rann­sóknar frá 2014 var þús­und­föld á við nátt­úru­lega tíðni útdauða teg­unda en önnur frá 2015 lækk­aði það mat niður í hund­rað­föld. Nor­berg segir ein­fald­lega að við vitum að margar teg­undir séu að deyja út en nefnir svo strax á móti að það hafi verið nauð­syn­legur fórn­ar­kostn­aður fram­fara, sem séu að auka skil­virkni. En stóra spurn­ingin er, hvort verið sé að bregð­ast nægi­lega við þessu vanda­máli? Nor­berg svarar því ekki.

Hlýnun jarðar

“Ákafar umræður fara fram um hugs­an­legar afleið­ingar [aukn­ingar koltví­sýr­ings og ann­arra svo­kall­aðra gróð­ur­húsa­loft­teg­unda] sem gætu orðið marg­vís­leg­ar, allt frá litlum og jafn­vel hag­stæðum áhrifum að alþjóð­legum hörm­ung­um. Mikið veltur á hversu mikið hita­stigið mun hækk­a. Meiri koltví­sýr­ingur eykur fram­leiðslu lífmassa á heims­vísu og þrátt fyrir það sem við heyrum um hita­bylgjur deyja fleiri af völdum kulda­kasta en hlý­inda. Næstum helm­ingi fleiri Banda­ríkja­menn hafa dáið úr ofkólnun en ofhitnun árin 1979 til 2006.” (bls 125)

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Árvakur hf. gefur út Morgunblaðið, mbl.is og útvarpsstöðina K100.
Útgáfufélag Morgunblaðsins tapaði 75 milljónum þrátt fyrir 100 milljóna ríkisstyrk
Tap Árvakurs, útgáfufélags Morgunblaðsins, minnkaði um 135 milljónir á milli ára. Framkvæmdastjóri fyrirtækisins þakkar veigamiklum hagræðingaraðgerðum fyrir það að reksturinn hafi batnað þrátt fyrir veirufaraldurinn.
Kjarninn 26. júlí 2021
Joe Biden Bandaríkjaforseti.
Bandaríkin ætla að halda ferðabanni gagnvart Evrópu til streitu enn um sinn
Íslendingar og aðrir Evrópubúar munu ekki geta sótt Bandaríkin heim alveg á næstunni án þess að hafa sérstakar undanþágur. Í ljósi útbreiðslu delta-afbrigðis kórónuveirunnar hefur Bandaríkjastjórn ákveðið að halda núverandi ferðatakmörkunum í gildi.
Kjarninn 26. júlí 2021
Eyþór Eðvarðsson
Fjórar spurningar um loftslagsmál sem kjósendur þurfa að fá svar við
Kjarninn 26. júlí 2021
Þrettán starfsmenn Landspítalans í einangrun
Um helgina komu upp smit hjá starfsmönnum í nokkrum starfseiningum Landspítala. Rakning er langt komin og þrettán starfsmenn eru komnir í einangrun og nokkur fjöldi starfsmanna og sjúklinga í sóttkví.
Kjarninn 26. júlí 2021
Benedikt Jóhannesson, einn stofnenda Viðreisnar, mun starfa áfram með flokknum.
Sættir hafa náðst hjá Viðreisn og Benedikt starfar áfram innan flokksins
Benedikt Jóhannesson fyrrverandi formaður Viðreisnar greinir frá því í dag að samkomulag hafi náðst um að hann starfi áfram með flokknum.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meirihluti þjóðarinnar er bólusettur og meirihluti þeirra sem eru að greinast með veiruna er bólusettur.
116 óbólusettir greinst á einni viku
Um 64 prósent þeirra sem eru með COVID-19 á landinu eru á aldrinum 18-39 ára. Flestir sem greinst hafa síðustu daga eru bólusettir en 116 óbólusettir einstaklingar hafa greinst með veiruna á einni viku.
Kjarninn 26. júlí 2021
Þórður Snær Júlíusson
Endalok tálmyndar um endurkomu hins eðlilega lífs
Kjarninn 26. júlí 2021
Himinn og haf skilja fátækari ríki heims og þau ríkari að þegar kemur að bólusetningum.
Þórólfur: Hægt að hafa margar skoðanir á siðferði bólusetninga
Að baki þeirri ákvörðun að gefa fólki bólusettu með Janssen örvunarskammt býr að sögn sóttvarnalæknis sú stefna að reyna að bólusetja sem flesta hér á landi með áhrifaríkum hætti. 1,32 prósent íbúa fátækustu ríkja heims hafa verið bólusett.
Kjarninn 26. júlí 2021
Meira úr sama flokkiFólk