Einræðistaktar Erdogan

2016 hefur verið viðburðaríkt ár í Tyrklandi. Aukin tíðni hryðjuverkaárása, misheppnuð valdaránstilraun, auknir einræðistaktar hjá forseta landsins, Recep Tayyip Erdogan, og átökin í Sýrlandi hafa sett djúp stjórnarfarsleg spor í landinu.

Erdogan
Auglýsing

Þann 10. des­em­ber setti for­sæt­is­ráð­herra Tyrk­lands, Binali Yildirim, fram til­lögur að víð­tækum stjórn­ar­skrár­breyt­ingum sem hafa það að mark­miði að safna öllu fram­kvæmd­ar­valdi stjórn­sýsl­unnar í hendur Erdogan. Ef breyt­ing­arnar verða sam­þykkt­ar, fyrst af þing­inu og síðar í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu, munu þær tákna stærstu umrót í stjórn­ar­fari lands­ins frá stofnun lýð­veld­is­ins af Mustafa Kemal Ata­türk árið 1923 eftir sex hund­ruð ára keis­ara­dæmi Ottómana.

Til­raun Erdogan er nýr kafli í lang­vinnri bar­áttu hans til að auka völd sín og hafa ýmsir afdrifa­ríkir atburðir bæði inn­an­lands og utan stuðlað að auknu rými fyrir ein­ræðistakta í landi sem fyrir rúmum ára­tug síðan stóð í umfangs­miklum lýð­ræð­is­legum umbótum til að upp­fylla skil­yrði ESB-að­ildar. Aðdrag­andi þess­arar þró­unar er langur en atburðir á þessu ári hafa hraðað henni svo um mun­ar.

"Lýð­ræði er eins og lest; þú ferð úr henni þegar þú ert komin á áfanga­stað"

Auglýsing

Erdogan, sem var vin­sæll borg­ar­stjóri í Ist­an­búl á tíunda ára­tugn­um, stofn­aði árið 2001 AK-­flokk­inn (Rétt­læt­is- og þró­un­ar­flokk­ur­inn) sem vann stór­sigur í þing­kosn­ing­unum 2002 en Erdogan sjálfur gat ekki tekið við emb­ætti for­sæt­is­ráð­herra strax vegna fang­els­is­dóms sem hann hlaut árið 1999 fyrir hat­urs­orð­ræðu eftir að hann þuldi ljóð eftir þjóð­ern­is­sinn­ann Ziya Gökalp í ræðu til stuðn­ings­manna sinna. Laga­breyt­ingar ári seinna gerðu það að verkum að hann fékk að taka við emb­ætt­inu árið 2003 en ljóst var að hin íslamska þjóð­ern­is­stefna sem ein­kenndi hug­mynda­fræði Erdogan ætti litla sam­leið með hinu ver­ald­lega lýð­veldi sem Ata­türk stofn­aði og sem tyrk­neski her­inn hefur sögu­lega álitið sem sitt hlut­verk að vernda.

Erdogan sat á for­sæt­is­ráð­herra­stóli í ell­efu ár áður en hann varð for­seti árið 2014 en lífs­kjör í Tyrk­landi hafa stór­batnað á þessu tíma­bili. Frá stofnun AK-­flokks­ins hefur hann haft meiri­hluta á þingi í alls 13 ár, nú síð­ast í kjöl­far þing­kosn­inga í nóv­em­ber 2015, og virð­ist vera að Erdogan, sem lét hin ó­hugn­an­leg­u ­tit­il­orð hér að ofan falla í upp­haf valda­tíð sinn­ar, telji að tími sé kom­inn til að stíga úr lýð­ræð­is­lest­inni.

Djöf­ull­inn er í kring­um­stæð­unum

Að lýsa kring­um­stæðum sem það sér­stökum að þær krefj­ist sér­stakra úrræða er vin­sælt mælsku­bragð til að ná í gegn vafasömum umbót­um. Þeir dramat­ísku atburðir sem hafa átt sér stað í Tyrk­landi und­an­farin tvö ár eru án efa sér­stakir í þess­ari skil­grein­ingu.

Hryðju­verka­tíðnin í Tyrk­landi hefur auk­ist til muna síð­ustu tvö ár; talið er að sjálf­stæð­is­hreyf­ing Kúr­da, PKK, hafi staðið fyrir til­ræði þar sem 400-kílogramma sprengja sprakk í nálægð við leik­vang Besikta­s-­fót­boltaliðs­ins í Ist­an­búl og drap 44 manns þann 10. des­em­ber, og bíl­sprengju sem sprakk fyrir utan Erci­yes-há­skóla í Kayser­i-­fylki þann 17. des­em­ber sem drap 13 manns, en einnig hefur Íslamska ríkið staðið fyr­ir hryðju­verka­ára­sum á borð við sprengju­til­ræðin á Ata­türk-flug­vell­inum í Ist­an­búl í júní þar sem 41 manns misstu líf­ið. 

Að ein­hverju leyti má rekja aukna hryðju­verka­tíðni til ítaka Tyrk­lands í borg­ara­stríð­inu í Sýr­landi þar sem stefna Tyrkja var upp­haf­lega að styðja ýmsar upp­reisn­ar­hreyf­ingar í bar­átt­unni gegn bæði Íslamska rík­inu ann­ars vegar og herj­um Bashar al-Assad, for­seta lands­ins, hins vegar en afstaða þeirra gagn­vart þeim síð­ar­nefndu hefur breyst í kjöl­far viða­mik­ils stuðn­ings Rúss­lands við Assad. Styrkur hinna auknu sam­vinnu Tyrkja og Rússa í Sýr­landi kom skýrt til greina í tempruðum við­brögðum leið­toga land­anna tveggja við til­ræð­inu gegn sendi­herra Rúss­lands í Tyrk­land­i, And­rei Karlov, sem var skot­inn til bana á lista­gall­eríi í Ankara, höf­uð­borg Tyrk­lands, í síð­ustu viku. Þá hafa tengsl Erdogan við PKK versnað mikið eftir að frið­ar­við­ræður runnu í sand­inn sum­arið 2015. Afskipti PKK í borg­ara­stríð­inu í Sýr­landi flæktu við­ræð­urnar tals­vert og and­stæð­ingar AK-­flokks­ins halda því einnig fram að Erdogan hafi vilj­andi bundið enda á þær til þess að koma til móts við harð­línu­væng hers­ins og þjóð­ern­is­sinna fyrir kosn­ing­arnar 2015. 

Norna­veiðar nýja sold­áns­ins

Þann 15. júlí reyndi hópur her­for­ingja að ræna völd í land­inu en mistókst eftir að hafa reynt að ná stjórn á sam­skipta­æðum lands­ins og þingi ásamt því að reyna að hand­sama Erdogan sjálf­an. Talið er að fleiri hópar innan hers­ins hafi komið sér saman um valda­ránstil­raun­ina en Erdogan hef­ur lagt alla sök á Cema­at-hóp­inn, íslamska hreyf­ingu undir stjórn klerks­ins Fet­hullah Gülen sem hefur verið í útlegð í Penn­syl­vani­a-­fylki í Banda­ríkj­unum frá árinu 1999. Hreyf­ing Gülen er ýmist kennd við trú eða ákveðna túlkun á hlut­verki og upp­bygg­ingu Tyrk­lands, og rekur tyrk­neska skóla út um allan heim. Gülenistar eru fjöl­mennir og mátti finna víðs veg­ar í valda­miklum emb­ættum hjá hinu opin­bera og í við­skipta­lífi Tyrk­lands. Skiptar skoð­anir eru á því hversu sam­held­inn hóp­ur­inn sé og hvort hann vinni í raun að til­teknum stjórn­mála­leg­um ­mark­mið­um, en Erdogan sá tæki­færi í kjöl­far valda­ránstil­raun­ar­inn­ar.



Neyð­ar­á­standi, sem reyndar er enn í gangi í Tyrk­landi, var lýst yfir í kjöl­far valda­ránstil­raun­ar­innar og á skömmum tíma hafði Erdogan látið hand­taka um 40 ­þús­und ein­stak­linga sem taldir voru tengj­ast atburð­unum á einn eða annan hátt. Þá hafa um eitt hund­rað þús­und opin­berum starfs­mönnum verið sagt upp ásamt þús­unda blaða­manna og fræði­manna. Jafn­vel áður en valda­ránstil­raunin átti sér stað voru flestir fjöl­miðlar í land­inu hlið­hollir eða jafn­vel bein­línis stjórnað af stuðn­ings­mönnum AK-­flokks­ins en í kjöl­far hennar hefur ver­ið sótt enn harð­ara að óháðum fjöl­miðlum.



Erdogan hefur á margan hátt lagt grunn­inn til að greiða fyrir stjórn­ar­skrár­breyt­ing­unum sem kosið verður um á næsta ári en það má segja að neyð­ar­á­standið sem ríkir í land­inu í dag sé ákveð­inn for­smekkur á því hvernig stjórn Erdog­ans muni líta út eftir breyt­ing­arn­ar. Til að koma breyt­ing­unum í gegn þarf hann að minnsta kosti fjórtán þing­menn frá stjórn­ar­and­stöðu­flokk­unum til að kjósa með breyt­ing­unum til við­bótar við sinn eig­inn þing­flokk, og mögu­lega munu vin­sældir hans meðal almenn­ings lækka á næstu mán­uðum í kjöl­far efna­hags­legrar stöðn­unar á þessu ári. Því er langt í frá gefið að honum tak­ist til en hann hefur sterkan með­byr vegna atburða árs­ins.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Myndin er fengin úr kerfisáætlun Landsnets 2016-2025. „DC-strengur á Sprengisandsleið hefur jákvæð áhrif á mögulega lengd jarðstrengja á Norðurlandi,“ segir í myndatexta.
Sprengisandskapall „umfangsmikil og dýr“ framkvæmd fyrir „fáa kílómetra“ af jarðstreng í Blöndulínu
Landsnet tekur ekki undir þau sjónarmið Samtaka um náttúruvernd á Norðurlandi að skynsamlegt sé að leggja jarðstreng yfir Sprengisand til að auka möguleika á því að leggja hluta Blöndulínu 3 í jörð.
Kjarninn 20. maí 2022
Hersir Sigurgeirsson
Segir sig frá úttektinni á sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka
Bankasýsla ríkisins sendi bréf til ríkisendurskoðanda með ábendingu um að Hersir Sigurgeirsson hefði sett „like“ á tiltekna færslu á Facebook sem varðaði útboðið. „Ég kann ekki við slíkt eftirlit,“ segir Hersir.
Kjarninn 20. maí 2022
Hvernig gengur að koma úkraínskum flóttabörnum inn í skólakerfið?
Langfæst börn sem flúið hafa stríðið í Úkraínu með foreldrum sínum á síðustu vikum og mánuðum eru komin inn í skólakerfið hér á landi og spila þar inn margir þættir. Samstarf á milli stærstu sveitarfélaganna hefur þó gengið vel.
Kjarninn 20. maí 2022
Jarðskjálftahrinur ollu mikilli hræðslu meðal barna og engar upplýsingar voru veittar til fólksins, sem margt glímir við áfallastreituröskun. Ásbrú er því ekki ákjósanlegasti dvalarstaðurinn fyrir fólk sem flúið hefur stríðsátök, að mati UN Women.
Konur upplifi sig ekki öruggar á Ásbrú – og erfitt að koma óskum á framfæri
UN Women á Íslandi gera alvarlegar athugasemdir við svör Útlendingastofnunar varðandi útbúnað og aðstæður fyrir flóttafólk og umsækjendur um alþjóðlega vernd á Ásbrú.
Kjarninn 20. maí 2022
Myndir af börnum í Austur-Kongó með alvarleg einkenni apabólu.
Fimm staðreyndir um apabólu
Apabóla er orð sem Íslendingar höfðu fæstir heyrt þar til nýverið er tilfelli af þessum sjúkdómi hófu að greinast í Evrópu og Norður-Ameríku. Sjúkdómurinn er hins vegar vel þekktur í fátækustu ríkjum heims þar sem þúsundir sýkjast árlega.
Kjarninn 19. maí 2022
Sonja Ýr Þorbergsdóttir formaður BSRB
„Hlutverk hins opinbera er að tryggja öllum húsnæðisöryggi“
Formaður BSRB segir að margt sé til bóta í tillögunum starfshóps um aðgerðir og umbætur á húsnæðismarkaði – og gefi ástæðu til hóflegrar bjartsýni um betri tíma.
Kjarninn 19. maí 2022
Árni Guðmundsson
Af þreyttasta frumvarpi Íslandssögunnar
Kjarninn 19. maí 2022
Jóhannes Þór Skúlason er framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar.
Vilja margföldun á framlagi ríkisins til rannsókna í ferðaþjónustu
Samtök ferðaþjónustunnar gagnrýna framsetningu á framlögum til ferðamála í umsögn sinni við fjármálaáætlun. Samtökin óska eftir 250 milljón króna árlegri hækkun framlaga til rannsókna í greininni á gildistíma áætlunarinnar.
Kjarninn 19. maí 2022
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar
None