Rauði baróninn

Um 100 ár er nú frá lokum fyrri heimstyrjaldar. Flosi Þorgeirsson, sagnfræðingur og listamaður, fer í gegnum sögu rauða barónsins.

Flosi Þorgeirsson
Baróninn
Auglýsing

Man­fred von Richt­hofen ­fædd­ist 2. maí 1892, sonur hefð­ar­hjón­anna K­unigunde og Al­brecht von Richt­hofen. Hann var elstur þriggja sona, bræður hans vor­u Lot­har og Karl. Lot­har von Richt­hofen varð einnig flug­hetja, þótt hann næði aldrei sömu hæðum og elsti bróð­ir­inn. Þótt Lot­har lifði fyrri heims­styrj­öld­ina af þá urðu það örlög hans, eins og Man­freds, að láta lífið í flug­vél árið 1922. Fjöl­skyldan var nokkuð dæmi­gerð prúss­nesk ­aristókrata­fjöl­skylda, svo­kall­að­ir Jún­ker­ar. 

Það var sjálfur Frið­rik mikli sem hafði sæmt fjöl­skyld­una ridd­ara­tign svo að hún hafði leyfi til að setja sæmd­ar­tit­il­inn Freiherr ­fyrir framan nafn sitt. Al­brecht von Richt­hofen á­kvað fljót­lega að elsti sonur hans ætti að verða her­mað­ur. Aðeins 11 ára að aldri var Man­fred sendur í her­skól­ann í Wahlstatt. Þar ríkti járnagi og Man­fred lík­aði það svo illa að hann var­að­i Lot­har, bróður sinn, ein­dregið við því að verða her­mað­ur. Þrátt fyrir að líka illa í skól­anum þá stóð Man­fred sig vel og það var þar sem hann þró­aði með sér ýmsa hæfi­leika sem áttu eftir að nýt­ast vel seinna meir. Hann varð meðal ann­ars afburða­góður í fim­leikum og öllu lík­am­legu atgervi. Hann reynd­ist einnig hafa gott lag á hestum og varð skjótt góður knapi. Þó er eitt sem stendur öðru fram­ar: Man­fred varð meist­ara­skytta.

Liðs­for­ingi

Er fyrri heims­styrj­öld­in skall á árið 1914 var Man­fred þegar orð­inn liðs­for­ingi í ridd­ara­lið­inu. Það varð þó fljótt ljóst á vest­ur­víg­stöðv­unum að tím­i ­ridd­ara­liðs­ins var lið­inn. Þeir sáu aðal­lega um að koma skila­boðum á milli og Man­fred leidd­ist afar mikið á víg­stöðv­un­um. Á þessum tíma var flug til­tölu­lega nýtt fyr­ir­brigði og margir töldu að það ætti sér litla fram­tíð í hern­aði. Seinna við­ur­kenndi Man­fred að hann hefði í raun ekki vitað neitt um flug á þessum tíma en hann sá litla fram­tíð í því að vera í ridd­ara­lið­inu. Flugið virt­ist eitt­hvað nýtt og spenn­andi og Man­fred sló til, bað um lausn frá ridd­ara­lið­inu og sótti um í flug­hern­um.

Auglýsing

Í maí 1915 var Man­fred því skólaður í öllu er sneri að flugi nema þó einu: Að stjórna vél­inni. Í þá daga var aðal­hlut­verk flug­vél­anna að fljúga yfir víg­stöðv­arnar og taka myndir af her­sveitum óvin­ar­ins, ekki síst stað­setn­ingu stór­skota­liðs. Flug­vél­arnar voru tveggja sæta könn­un­ar­vélar og sá sem var hærra settur var vana­lega í hlut­verki ljós­mynd­ar­ans og átti að segja flug­mann­inum til. Man­fred var liðs­for­ingi og því sjálf­val­inn í það hlut­verk. 

Fyrsta flug­ferðin gekk ekki sem skyldi. Er hreyfil­inn fór í gang fuku öll blöð og kort Man­freds út í veður og vind og jafn­vel hjálm­ur­inn losn­aði af honum og hvarf að eilífu. Hann upp­götv­aði að hann hafði hneppt jakk­anum vit­laust og vind­ur­inn s­maug inn um gat­ið. Auk þess heyrði flug­mað­ur­inn ekki orð af því sem Man­fred reyndi að kalla til hans. Þrátt fyrir þessi óþæg­indi var Man­fred strax heill­aður af þess­ari nýju ver­öld sem hann var þarna kynntur fyr­ir: „Eftir nokkra stund taldi ég í mig kjark til að líta nið­ur. Ég sá Köln í fjarska. Dóm­kirkjan leit út eins og eitt­hvað leik­fang. Allt var svo smátt og fjar­lægt. Ég var grip­inn þeirri til­finn­ingu að ég væri alveg ósnert­an­legur hér uppi í skýj­un­um. Ég naut þess til hins ýtrasta og varð afar leiður er flug­mað­ur­inn sagði tíma­bært að snúa við og lenda.“ 



Flug­hern­aður eflist

Þró­unin í flug­hern­aði var hröð. Könn­un­ar­vélin hafði sannað sig og öllum var ljóst að það yrði að finna aðferðir til að ráða nið­ur­lögum henn­ar. Loft­varna­byssur voru ekki nógu nákvæm­ar. Á þessum tíma fædd­ist hug­myndin að flug­vél sem væri sér­hönnuð til að elta aðrar flug­vélar og skjóta þær nið­ur: Orr­ustu­vél. Vanda­málið var hvar ætti að stað­setja vél­byssur á slíka vél. Best væri að hún væri beint fyrir framan flug­mann­inn en þá þyrftu kúl­urnar að kom­ast í gegnum hreyfil­inn. Tækni­menn ýmissa herja höfðu gert til­raunir og kom­ist að því að þótt hreyfil­inn skemmd­ist alvar­lega þá fóru lang­flestar kúl­urnar á milli blað­anna. Bæði Frakkar og Þjóð­verjar höfðu í stríðs­byrjun reynt að hanna búnað sem gerði vél­byss­unni kleyft að skjóta án þess að hitta hreyfil flug­vél­ar­inn­ar. Það voru Þjóð­verjar sem voru fljót­ari til er þeir settu á mark­að ­Fokker Eindecker ­vél­ina, um mitt ár 1915, sem var með eina vél­byssu og áður­nefndan bún­að. Eindecker ­vélin olli strax miklu upp­námi meðal Breta og Frakka sem flýttu sér að fram­leiða svip­aðar vél­ar. Man­fred von Richt­hofen ­fylgd­ist með öllu þessu og var stað­ráð­inn í að læra að fljúga og verða orr­ustuflug­mað­ur. Mað­ur­inn sem Man­fred leit upp til í þessu sam­bandi var Oswald ­Boelcke. ­Boelcke var rísandi stjarna meðal þýskra orr­ustuflug­manna og er í raun litlu minni goð­sögn en Man­fred sjálfur átti eftir að verða. ­Boelcke er af flestum tal­inn vera sá sem fyrstur setti niður skýrar reglur fyrir orr­ustuflug­menn, sem kall­aðar er D­ict­a ­Boelcke, og margt af því sem hann skrif­aði um her­tækni í háloft­unum er enn þá ­kennt og not­að, jafn­vel í orr­ustu­þotum nútím­ans. ­Boelcke benti m.a. á mik­il­vægi þess að reyna alltaf að gera árás með sól­ina á bak við sig, einnig lagði hann ríka áherslu á að flug­menn sem væru komnir yfir óvina­svæði þyrftu alltaf að vera með ákveðna und­an­komu­leið og ef óvinur ræðst að þig að ofan áttu ekki að reyna að koma þér undan heldur snúa vél þinni beint að hon­um. Þetta urðu fyrstu grunn­reglur þýska flug­hers­ins og Man­fred von Richt­hofen ­fór eftir þeim, allt fram til örlaga­dags­ins 21. apríl 1918.

Stóra tæki­færið kemur

Það var ekki fyrr en í ágúst 1916 sem von Richt­hofen ­fékk sitt stóra tæki­færi. ­Boelcke ­sjálfur hafði sam­band við hann og bauð honum að ganga í flug­sveit sína Jagd­staf­feln 2. Richt­hofen brást ekki meist­ara sínum og sigrar hans í loft­inu urðu fleiri og fleiri. ­Boelcke ­sjálfur lést í októ­ber 1916 en hann hafði skotið niður 40 óvina­vél­ar. Man­fred var nú ákveð­inn í að verða besti orr­ustuflug­maður Þýska­lands og ákvað í árs­lok 1916 að það væri tíma­bært að bæði vinir og óvinir gerðu sér grein fyrir hver hann var. Á þessum tíma voru engar tal­stöðvar í flug­vélum svo sumir flug­menn merktu vélar sín­ar ­sér­stak­lega svo það færi ekki á milli mála hver væri á ferð­inni. Man­fred ákvað að nota rauðan lit til að ein­kenna sína vél. Ekki er nákvæm­lega vitað hví hann valdi þann lit en það má vera að það hafi verið í heið­urs­skyni við Uhlan-­ridd­ara­liðs­sveit­ina sem hann barð­ist með í byrjun stríðs en ein­kenn­islitur þeirra var rauð­ur. And­stæð­ingar Þjóð­verja vissu vel hver leiddi sirkus­inn fljúg­andi og vegna rauða lit­ar­ins var Man­fred nú kall­aður „Rauði bar­ón­inn“.

Fjórar sveitir í eina

Hlut­irnir gerð­ust nú hratt. Um sum­arið 1917 fékk von Richt­hofen það hlut­verk að sam­eina fjórar flug­sveitir í eina. Sú sveit var skipuð þeim bestu og fékk heit­ið Jagd­geschwader 1 og von Richt­hofen varð yfir­maður henn­ar. Breski flug­her­inn gaf sveit­inni nafnið sirkus­inn fljúg­andi (Flying Circus) vegna þess hve lit­skrúð­ugar vélar þeirra þýsku voru og sú stað­reynd að sveitin var sjaldan lengi á sama stað í einu og liðs­menn bjuggu vana­lega í tjöld­um. Man­fred von Richt­hofen var nú orð­inn fræg­asti flug­kappi Þýska­lands. Í júlí­mán­uði hafð­i Richt­hofen skotið niður 57 óvina­vél­ar. Hann var eng­inn harð­stjóri en gerði þó miklar kröfur til sinna manna, eins og hans sjálfs, hann drakk lítið og reykti sjaldan og krafð­ist þess af mönnum sínum að þeir forð­uð­ust allan ólifn­að. Man­fred von Richt­hofen ­fékk á þessum tíma mörg hund­ruð bréf frá konum víðs vegar að en hann var aldrei við kven­mann kenndur og er hann var í leyfi frá víg­stöðv­unum sást hann aldrei í fylgd konu. Sumir tóku etir því að þessi fræga flug­hetja sat oft einn til borðs á veit­inga­stöð­um. Bróðir hans Lot­har ­naut sín í sam­skiptum við konur en margir tóku eftir því að eldri bróðir hans var greini­lega feim­inn og ófram­fær­inn er kom að sam­skiptum við hitt kyn­ið. Á víg­stöðv­unum fylgdi Man­fred eftir regl­u­m ­Boelckes og brýndi því mönnum sínum að fljúga aldrei ein­ir, alltaf minnst fjórir eða sex saman og aldrei taka óþarfa áhættu, aðeins leggja til árásar ef þeir væru nokkuð vissir um sig­ur. Menn hans og einnig and­stæð­ingar báru tak­marka­lausa virð­ingu fyrir hon­um.

Þann 6 júlí særð­ist Man­fred á höfði í bar­daga og var í raun hepp­inn að sleppa lif­andi. Kúla frá óvina­vél hitti hann í höf­uðið og hann missti allan mátt og sjón en fann þó hvað var að ger­ast. Til­finn­ing kom þó fljót­lega aftur í liða­mótin og hann gat stjórnað vél­inni en var áfram sjón­laus og vissi ekk­ert hvað sneri upp né nið­ur. Sjónin kom smátt og smátt og von Richt­hofen ­lenti vél­inni heilu og höldnu. Þetta atvik hafði djúp áhrif á Man­fred von Richt­hofen. Hann hafði sann­ar­lega aldrei verið létt­úð­ugur gal­gopi en gat þó gant­ast og glaðst. Eftir þessa reynslu, að hafa verið hárs­breidd frá dauð­an­um, varð Man­fred jafn­vel enn­þá ­meiri ein­fari og bland­aði lítt geði við aðra.

Þann 21. apríl fóru von Richt­hofen og sex aðrir flug­menn í könn­un­ar­flug. Richt­hofen flaug ­Fokker ­þrí­þekju sem var nán­ast alrauð. Það fór ekki á milli mála hver var þar á ferð. Rauða þrí­þekjan hefur einatt verið tengd við Rauða bar­ón­inn en af 80 óvina­vélum sem hann felldi þá voru það aðeins 9 sem féllu fyrir vél­byssum þrí­þekj­unn­ar. Man­fred von Richtofen var ­sig­ur­sælast­ur er hann flaug Albatros tví­þekju. 

Ekki langt frá Þjóð­verj­unum voru and­stæð­ingar þeirra Bretar einnig komnir á loft. Hinn reynd­i Roy Brown ­leiddi þá sveit en í för með þeim var flug­mað­ur­, Ma­y að nafni, sem var í sinni fyrstu flug­ferð og hafði fengið skýrar skip­anir um að halda sig frá bar­dög­um. Ma­y stóðst þó ekki mátið er breska sveitin mætti þeim þýsku og reyndi að elta og skjóta niður þýska vél. Skyndi­lega var Ma­y kom­inn í miðjan bar­dag­ann og átti ekki mögu­leika gegn bestu flug­mönnum Þjóð­verja. Til að bæta gráu ofan á svart hafð­i Ma­y ­tek­ist að stífla vél­byssur sínar því hann hélt takk­anum of lengi niðri. Ma­y á­kvað að forða sér, tók dýfu og stefndi að bresku víg­stöðv­un­um. Von Richt­hofen var fljótur að sjá að þarna var óreyndur flug­maður og því auð­veld bráð. Það má þó vel vera að reynslu­leysi Ma­y hafi hjálpað hon­um. 

Reyndir flug­menn brugð­ust yfir­leitt eins við í ákveðnum aðstæðum en Ma­y ­gerði hvað sem honum datt í hug og Richt­hofen átti erfitt með að sjá gjörðir hans fyr­ir­. Roy Brown sá að Ma­y var í stór­hættu og flaug því strax á eftir honum og Man­fred. Hátt fyrir ofan þá fylgd­ust þýsku flug­menn­irnir með og skyldu ekk­ert í fram­ferði von Richt­hofen því í raun allt sem hann gerði var í hróp­andi mót­sögn við hans eigin reglur sem hann hafði margoft lagt ríka áherslu á að þeir sjálfir færu eft­ir. Að fljúga í lág­flugi yfir víg­línur and­stæð­ing­anna var nokkuð sem Richt­hofen hafði harð­bannað þeim en nú var rauða þrí­þekjan aðeins í nokkur hund­ruð metra hæð langt inn í landi óvin­ar­ins!? Þetta náði engri átt. Roy Brown var nú að nálgast Richt­hofen og byrj­aði að skjóta. Ástr­alskar vél­byssu­skyttur á jörðu niðri hófu einnig að skjóta á Þjóð­verj­ann og aðrir her­menn í nágrenn­inu hleyptu af rifflum sín­um. Þrí­þekjan skall í jörð­ina. Rauði bar­ón­inn var all­ur.

Áfall fyrir þjóð­ina

Áfallið var gíf­ur­legt fyrir þýsku þjóð­ina. Man­fred von Richt­hofen var þjóð­hetja og hafði verið leið­andi í bar­átt­unni gegn óvin­inum árum sam­an. Það var einnig eitt­hvað við flug­menn, sér­stak­lega orr­ustuflug­menn, sem heill­aði fólk meira en ann­að. Ólíkt fót­göngu­liðum á jörðu niðri lögðu þeir líf sitt í hættu í háloft­un­um, heimi þar sem mað­ur­inn var gest­kom­andi. Öllum var ljóst að starf þeirra var mjög hættu­legt. Fall­hlífar voru ekki teknar í notkun fyrr en seint í stríð­inu og það voru aðal­lega Þjóð­verjar sem not­uðu þær en Bretar höfn­uðu þeim af ótta við að flug­menn myndu gef­ast upp of fljótt og henda sér úr vél­inn­i. Er­ich Lu­dend­orff hers­höfð­ingi sagði að dauði Rauða bar­óns­ins hefði verið svipað sál­fræði­legt áfall fyrir þýska her­inn og að missa heilt her­fylki. Man­fred von Richt­hofen var goð­sögn í lif­anda lífi en einnig áfram eftir dauða sinn.

Hvaðan kom skot­ið?

Hver skaut niður Man­fred von Richt­hofen? Um það er deilt enn í dag. Eitt eru flestir þó sam­mála um. Það var ekki Roy Brown heldur kom kúlan sem grand­að­i Richt­hofen frá jörðu niðri. Menn töldu í fyrstu að það hefðu án efa verið áströlsku vél­byssu­skytt­urn­ar. Líkið var með sár framan á búknum og einnig á fót­um. Breski flug­her­inn mót­mælti þessu þó ákaft og á end­anum var ákveðið að færa Roy Brown þennan sigur enda var mörgum ljóst að það yrði gíf­ur­leg lyfti­stöng fyrir breska flug­her­inn og lið­sanda hans. Í dag telja ýmsir að kúlan sem grand­aði von Richt­hofen hafi verið úr riffli, ekki vél­byssu, og það sé nán­ast ómögu­legt að kom­ast að því hver skaut úr þeim riffli. Þó er það jafn­vel enn stærri spurn­ing að velta því fyrir sér hví von Richt­hofen hunds­aði sínar eigin reglur og elt­i Ma­y inn yfir víg­línur óvin­anna? Það var algjört feigð­ar­flan og þvert á það sem Richt­hofen ­sjálfur hafði kennt sínum mönn­um. Svona nokkuð hafði hann aldrei gert áður. Getur verið að á þessum tíma­punkti hafi honum hrein­lega staðið á sama hvort hann myndi lifa eða deyja? Ýmis­legt bendir til þess að hann hafi verið orð­inn þung­lyndur á þessu tíma­bili og eins og áður er getið þá var hegðun hans önnur eftir höf­uð­meiðsli sem hann hlaut nokkrum mán­uðum fyrir dauða sinn. Aðeins nokkrum vikum áður en hann lést reit hann svo í dag­bók sína: „Mér líður ömur­lega eftir hvern bar­daga. Kannski hefur það eitt­hvað að gera með höf­uð­meiðsli mín. Um leið og ég stíg fæti á jörð­ina, eftir flug­ferð, held ég beint til her­bergis míns. Ég hef enga löngun til að sjá ein­hvern eða heyra eitt­hvað. Ég sé þetta stríð núna eins og það er í raun, ekki eins og almenn­ingur ímyndar sér það. Þau halda að þetta sé gleði­legur bar­dagi þar sem menn öskra húrra­hróp og halda til orr­ustu með bros á vör. Það er langt frá raun­veruleik­an­um. Þetta stríð er mjög alvar­legt og ólýs­an­lega hrylli­leg­t…"

Karolina Fund: Upptökur og útgáfa á breiðskífu!
Linda Hartmanns safnar fyrir fyrstu breiðskífu sinni með frumsömdum lögum.
Kjarninn 11. desember 2018
Sanna lækkar laun sín til styrktar Maístjörnunni
Sósíalistar stofna sérstakan styrktarsjóð sem kallast Maístjarnan. Framkvæmdastjórn flokksins hefur ákveðið að setja framlag Reykjavíkurborgar til flokksins í sjóðinn. Sanna Magdalena ætlar að styrkja sjóðinn um 100 þúsund krónur á mánuði.
Kjarninn 11. desember 2018
Ágúst Ólafur: Ætlun mín var aldrei sú að rengja hennar frásögn
Í yfirlýsingu sem Ágúst Ólafur sendi frá sér, vegna svars Báru Huld við yfirlýsingu hans sem birtist síðastliðið föstudagskvöld, segir að hann hafi ekki ætlað að rengja frásögn Báru né draga úr sínum hlut.
Kjarninn 11. desember 2018
Eiríkur Ragnarsson
Bækur og hagfræðin: Hvers vegna kosta langar skáldsögur jafn mikið og stuttar?
Kjarninn 11. desember 2018
Yfirlýsing frá Kjarnanum miðlum
None
Kjarninn 11. desember 2018
Bára Huld Beck
Svar við yfirlýsingu Ágústs Ólafs Ágústssonar
Kjarninn 11. desember 2018
Ríkisstjórnin hefur greitt 20,3 milljónir króna til að laga orðspor landsins erlendis
Burston-Marsteller er sá einstaki aðila sem fær langmest greitt frá utanríkisráðuneytinu fyrir ráðgjöf. Það hefur unnið fyrir ríkisstjórnina í málum eins og Icesave, losun hafta, makríldeilunni og vegna umfjöllunar erlendra miðla um uppreist æru-málið.
Kjarninn 11. desember 2018
Mikil aukning í óverðtryggðum íbúðalánum
Í október voru óverðtryggð lán um 94 prósent hreinna íbúðalána. Í heildina eru íbúðalán heimilanna um 79 prósent verðtryggð á móti 21 prósent óverðtryggðra. Vextir á óverðtryggðum lánum hafa hækkað um 0,5 prósentustig síðan í september.
Kjarninn 11. desember 2018
Meira úr sama flokkiFréttaskýringar