Svona geta stjórnvöld orsakað nýtt fjármálaáfall

Gylfi Zoega, prófessor í hagfræði, hefur búið til lista yfir átta aðgerðir sem ríkisstjórn og Seðlabanki gætu gripið til sem gætu leitt af sér nýtt hrun. Hann biður fólk um að krossa við ef aðgerðirnar verði að veruleika.

Gylfi Zoega
Auglýsing

„Stjórn­völd, þ.e.a.s. rík­is­stjórn og hinn nýji stóri seðla­banki, sem varð til með lögum um sam­ein­ingu FME og Seðla­bank­ans nú í sum­ar, gætu tekið ákvarð­anir á næstu árum sem stefna stöð­ug­leika hag­kerf­is­ins í hættu. Til þess að hættu­á­stand skap­ist þurfa margir þættir að breytast, eng­inn einn næg­ir.“ 

Þetta segir Gylfi Zoega, pró­fessor í hag­fræði við Háskóla Íslands, í grein sem birt­ist í nýj­ustu útgáfu Vís­bend­ingar sem kom út í gær. 

Hann segir mik­il­vægt að stjórn­völd á hverjum tíma hafi hags­muni allrar þjóð­ar­innar í huga þegar ákvarð­anir eru teknar um þjóð­hags­varúð í efna­hags­mál­um. „Þetta þýðir að sem fæstir geti hagn­ast á gerðum sem stefna fjár­hag ann­arra í hættu. Þess vegna eru var­úð­ar­reglur nauð­syn­leg­ar, svo að við end­ur­tökum ekki leik­inn frá því 2003-2007. Lánsfé er enn ódýrt á alþjóð­legum fjár­mála­mörk­uð­um. Von­andi munu stjórn­völd á kom­andi árum huga að þjóð­ar­hag í stað þess að  hygla sér og sín­um. Við skulum vona það besta en búa okkur undir það versta.“

Auglýsing
Í grein­inni segir Gylfi að á und­an­förnum tíu árum hafi gengið vel í efna­hags­málum hér á landi. Heppni, til­vilj­anir og ekki síst bætt hag­stjórn hafa skilað betri árangri. „Verð­bólga hefur verið lág, atvinnu­leysi sömu­leið­is, hag­vöxtur mynd­ar­legur og vextir sögu­lega mjög lág­ir. Afgangur hefur verið á við­skiptum við útlönd, eigna­staða gagn­vart útlöndum aldrei betri og gjald­eyr­is­forði meiri en 600 millj­arðar króna.“

Það sé þó afar mik­il­vægt að stjórn­völd á hverjum tíma verji heild­ar­hags­muni en ekki sér­hags­muni  með því að setja almennar reglur sem koma í veg fyrir að sumir hagn­ist með því að setja aðra í hættu. „Ein­stakir aðilar í sam­fé­lag­inu geta, svo nokkur dæmi séu tek­in, haft hag af því að taka erlend lán til þess að kaupa hluta­bréf, selja íslensk skulda­bréf til erlendra fjár­festa sem vilja hagn­ast til skamms tíma, greiða bónusa í bönkum sem verð­launa fyrir mik­inn fjölda nýrra útlána og láta banka og útlána­söfn vaxa hratt.  Ef rík­is­stjórn og seðla­banki láta stjórn­ast af slíkum hags­munum þá er voð­inn vís.“

Gylfi segir að grund­völlur aðgerða sem gætu leitt af sér nýtt hættu­á­stand sé sú trú, eða blekk­ing, að áfallið 2008 staf­aði ein­ungis af hinni alþjóð­legu fjár­málakreppu. Hér­lendis hafi reglu­verk ekki verið í lagi og hag­stjórn­ar­mis­tök verið gerð ofan á annað sem átti sér stað á þessum árum. 

Gylfi telur svo upp þá atburði sem gætu fram­kallað nýtt fjár­mála­hrun. Hann biður les­endur að prenta grein­ina út og setja X við þau atriði sem verða að veru­leika. Ekki sé bráð hætta ef X-in verði eitt eða tvö en ef þeim fjölgi þá muni hættan á fjár­mála­á­falli aukast. 

Atriðin eru eft­ir­far­and­i: 

1. Eig­in­fjár­krafa banka lækk­uð. [   ]

Rök­stutt með því að verið sé að draga úr kostn­aði við banka­rekstur sem er satt en gerir bönkum einnig kleift að auka útlán meira og hrað­ar. Hröð aukn­ing útlána myndi minnka gæði útlána­safna og aukar líkur á útlánatapi.                                                  

2. Slakað á tak­mörk­unum á lánum í erlendri mynt til óvar­inna inn­lendra aðila; fyr­ir­tækja, ein­stak­linga og sveit­ar­fé­laga. [   ]

Rök­stutt á þann hátt að ein­stök fyr­ir­tæki og ein­stak­lingar geti ávallt staðið í skilum ef gengi krónu fellur ef erlendu lánin eru ekki of hátt hlut­fall af heild­ar­skuldum en gleym­ist að lýsa áhrifum þess að allir taki slík lán. Þegar stór hluti fyr­ir­tækja tekur lán verður það til þess að hækka gengi krón­unnar sem skapar hvata fyrir enn fleiri að taka erlend lán. Þegar erlendir bankar og fjár­festar kippa síðar að sér hend­inni og vilja fá end­ur­greitt þá fellur krónan og skuldir í krónum stökk­breytast, fyr­ir­tæki verða tækni­lega gjald­þrota.

3. Mögu­leikar ann­arra, sér­stak­lega líf­eyr­is­sjóða, til þess að keppa við bank­ana tak­mark­að­ir. [   ]



Eykur hagnað banka á kostnað almenn­ings. Erfitt að rök­styðja. En rök­stuðn­ingur verður án efa ein­hver.

4. Dregið úr tak­mörk­unum á bónus greiðslum í banka­kerf­in­u. [   ]

Rök­stutt með því að ann­ars verði grunn­laun of há og of litlir hvatar til góðrar frammi­stöðu. En bónus greiðslur verð­launa umsvif, t.d. mældum í umfangi nýrra útlána, og gæði útlána­safna eru því verri sem þau vaxa hrað­ar. Bankar verða brot­hættir við það að útlán vaxa hratt.

5. Fjár­mála­eft­ir­lit, sem verður hluti af Seðla­bank­an­um, verður skiln­ings­ríkt á þarfir og óskir  stjórn­enda bank­anna. [   ]

Full­yrt að fjár­mála­eft­ir­lit sé gott. Í raun verður það stimp­ill sem segir að aðgerðir banka séu lög­legar óháðar því hvort þær séu hættu­legar fyrir fjár­mála­kerf­ið. 

6. Full­yrt að fjár­mála­stöð­ug­leiki grund­vall­ist á góðum hagn­aði banka. [   ]

Hljómar vel en er hættu­legt. Munið eftir miklum hagn­aði gömlu bank­anna fram að and­láti. Það skiptir máli hvernig hagn­aður verður til, hvort hann er búinn til af end­ur­skoð­endum eða hvort hann í raun eykur eigið fé.

Auglýsing

Pen­inga­stefna:

7. Hömlur á inn­flæði kviks fjár­magns (sér­stök bindi­skylda) ekki virkjuð þegar inn­lend fjár­mála­fyr­ir­tæki byrja að selja skráð krónu­skulda­bréf til erlendra fjár­festa í miklu magni. [   ]

Rétt­lætt með því að frjálst flæði auki hag­kvæmni og sé í sam­ræmi við alþjóð­lega samn­inga (ES­B).  En inn­flæðið skekkir inn­leitt vaxtaróf og hækkar gengi. Tveir kostir eru í boði. Ann­ars vegar að hafa sömu lágu vext­ina og á evru­svæð­inu en vextir nálægt 0% myndu valda hækkun fast­eigna- og hluta­bréfa­verðs og draga úr inn­lendum sparn­aði. Hins vegar mætti halda vöxtum óbreyttum og láta gengi krón­unnar hækka vegna vaxta­mun­ar­við­skipta, verð á inn­flutn­ingi félli og við­skipta­halli mynd­að­ist. Erlendir fjár­festar gætu síðar selt bréfin og krónan myndi þá falla skyndi­lega. Fjár­mála­stöð­ug­leika væri stefnt í hættu.

Til þess að bæta gráu ofan á svart:

8. Bankar seldir til póli­tískt tengdra aðila í skuld­settri fléttu, a.m.k. einn ef ekki tveir. Það sem eftir situr í eigu rík­is­ins verður einnig undir stjórn póli­tískt tengdra aðila. [   ]

Full­yrt að nýir eig­endur séu ekki póli­tískt tengdir þótt þeir séu það. Þessi síð­asti liður myndi hella olíu á eld­inn sem mynd­að­ist í atriðum 1-7 hér að ofan vegna þess að stjórn­valds­að­gerðir tækju í meira mæli mið af sér­hags­munum þess­ara aðila en ekki þjóð­hags­var­úð.

Hægt er að ger­ast áskrif­andi að Vís­bend­ingu hér.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Menntaðri Íslendingar lifa lengur
Munur á lífslíkum eftir menntunar- og tekjustigi hefur aukist til muna frá árinu 2011. Þá hafa þeir tekjulægstu þurft að neita sér mun oftar um læknisþjónustu vegna kostnaðar en þeir tekjuhæstu.
Kjarninn 12. desember 2019
Á myndinni sjást fyrirhugaðir fyrstu tveir áfangar Borgarlínu.  Rauð leið Hamraborg – Hlemmur og Græn leið Ártún – Hlemmur.
Skipa hönnunarteymi fyrir fyrstu tvo áfanga Borgarlínu
Verkefnastofa Borgarlínu hefur skipað hönnunarteymi fyrir fyrstu tvo áfanga Borgarlínu. Vinna við hönnun er þegar hafin.
Kjarninn 12. desember 2019
Hjálmar Árnason, Unnur Brá Konráðsdóttir, Ögmundur Jónasson og Össur Skarphéðinsson.
Fyrrverandi þingmenn standa að söfnun fyrir nauðstadda í Namibíu
Fjórir fyrrverandi þingmenn hafa efnt til söfnunar fyrir nauðstadda í Namibíu í samstarfi við Rauða krossinn.
Kjarninn 12. desember 2019
Fjölmiðlafrumvarpið á dagskrá þingsins í dag
Frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla er komið aftur á dagskrá Alþingis. Hluti þingflokks Sjálfstæðisflokks hefur barist hart gegn málinu.
Kjarninn 12. desember 2019
Ingrid Kuhlman og Bjarni Jónsson
77,7% Íslendinga fylgjandi dánaraðstoð
Kjarninn 12. desember 2019
Jóhannes: Þeim er velkomið að reyna að villa um fyrir fólki
Jóhannes Stefánsson, fyrrverandi starfsmaður Samherja og uppljóstrari í málum fyrirtækisins í Namibíu, var í viðtali við Kastljós í kvöld.
Kjarninn 11. desember 2019
Molar
Molar
Molar – 2020 verði ár tollastríðsins
Kjarninn 11. desember 2019
Jóhannes Stefánsson
Rannsaka ítrekaðar tilraunir til að ráða Jóhannes af dögum
Lögreglan í Namibíu rannsakar nú ítrekaðar tilraunir til að ráða Jóhannes Stefánsson uppljóstrara í Samherjamálinu af dögum.
Kjarninn 11. desember 2019
Meira úr sama flokkiInnlent