„Ég treysti ekki ríkinu fyrir hálendinu okkar“

Hálendisþjóðgarður mynda taka skipulagsvald af sveitarstjórnum, segir bóndi og sveitarstjórnarmaður í Bláskógabyggð. Tómas Guðbjartsson segir svæðið „gullmola“ sem beri að varðveita og til þess að svo megi verða þurfi allir að gefa eitthvað eftir.

Guðrún Svanhvít sagði Bláskógabyggð hafa hugsað vel um hálendið og staðið þar fyrir uppbyggingu og verndun.
Guðrún Svanhvít sagði Bláskógabyggð hafa hugsað vel um hálendið og staðið þar fyrir uppbyggingu og verndun.
Auglýsing

 „Miðað við hvernig ríkið hefur staðið að málum, meðal annars í Vatnajökulsþjóðgarði og við sum friðlýst svæði sem mitt sveitarfélag þekkir mjög vel, þá treysti ég ekki ríkinu fyrir hálendinu okkar. Það er betur staðið að ýmsum málum á okkar afrétti heldur víða þar sem ríkið hefur komið að málum.“

Þetta sagði Guðrún Svanhvít Magnúsdóttir, bóndi í Bræðratungu og sveitarstjórnarmaður í Bláskógabyggð, í umræðu um fyrirhugaðan hálendisþjóðgarð í Silfrinu á RÚV í morgun. Tómas Guðbjartsson, hjartaskurðlæknir og náttúruverndarmaður, sagðist skilja áhyggjur sveitarstjórnarfólks og að til þeirra yrði að taka tillit en benti á að samrýma yrði uppbyggingu og skipulagsmál til verndar hálendinu sem væri hjarta landsins. Allir yrðu að gefa eftir í því sambandi.

Auglýsing

„Ég átta mig algörlega á [að stofnun hálendisþjóðgarðs] sé umdeild og þetta rok sem er í gangi núna er viðbúið,“ sagði Tómas. Ýmsar efasemdir hafa komið fram um garðinn síðustu vikur. Náttúruverndarfólk gerir athugasemdir við að leyfðar verði nýjar virkjanir innan garðsins, en Landsvirkjun vill að tryggð verði áframhaldandi rekstur og framþróun orkukerfisins á svæðinu. Þá óttast sveitarstjórnarmenn að skipulagsvaldið verði frá þeim tekið.  

Hjarta landsins

Tómas sagðist til dæmis persónulega ekki vera sáttur við öll útfærsluatriði frumvarpsins, m.a. að þar yrði heimilaðar nýjar virkjanir. „En aðalatriðið er þetta, ég tel mjög brýnt að við verndum hálendið. Ég vil ekki bara tala um náttúruvernd ég vil eiginlega tala um auðlindavernd vegna þess að þetta er hjarta landsins sem við þurfum að varðveita fyrir komandi kynslóðir. Við verðum að hugsa þetta lengra en eina mannsævi eða tvær.“

Benti hann á að mikil ásókn væri í virkjun jökuláa sem og ferðamanna og því yrði uppbygging að vera samræmd og í sátt við náttúruna. Stofnun hálendisþjóðgarðs væri álíka mikilvæg fyrir íslenska þjóð e og verndun fiskimiðanna á sínum tíma.

Gagnrýnir samráðsleysi

Guðrún sagði að nokkrar skýringar væru á andstöðu sveitarstjórnarmanna á Suðurlandi við stofnun hálendisþjóðgarðs meðal annars sú að samtalið um hvort slíkt væri skynsamlegt hafi „aldrei farið fram“.

Benti hún á að svæðið innan marka síns sveitarfélags, sem færi inn í garðinn, væri þjóðlenda í dag.

„Ég veit ekki hvort að íslenska þjóðin áttar sig á muninum á þjóðgarði og þjóðlendu. Þjóðgarður er ríkisstofnun, stórt ríkisbákn, þar sem allur kostnaður við báknið er greiddur af skattgreiðendum. Þjóðlenda er vissulega sameign okkar allra og við höfum öll aðgengi að henni.“

Sjálfboðavinna og gjafir

Stjórnsýslan í tengslum við þjóðlendur sé einföld í samvinnu sveitarstjórna og forsætisráðuneytis. „Öll vinnan, uppbyggingin, hún fer fram af okkur. Það er enginn sem fær greidd laun fyrir að taka ákvarðanir. Við förum inn á þjóðlenduna okkar, afréttinn okkar, gerum okkar vinnu, gefum efni í uppbyggingu á svæðunum. Heimamenn hafa margir hverjir gefið stórar fjárupphæðir í ákveðin verkefni og við höfum átt mjög gott samstarf við ýmis útivistarfélög.“

Á þjóðlendunni eru fjórir fjallaskálar og stór landgræðslusvæði. Sveitarfélagið hefur byggt göngubrýr, sett upp merkingar m.a. í samstarfi við landssamband hestamanna. „Það var gríðarlega stórt verkefni sem kostaði innan við tvær milljónir. Ég velti því fyrir mér hvað það myndi kosta í höndum ríkisins.“

Helmingur svæðis þegar friðlýstur

Tómas sagðist telja misskilning hér á ferð. „Í fyrsta lagi eiga sveitarfélögin að koma áfram að skipulagsmálum inni á sínum afrétti þannig að það er alls ekki verið að taka frá þeim allt skipulagsvald en það yrði samræmt.“ Til að ná að vernda hálendið yrðu allir að gefa eitthvað eftir. Það væri til dæmis raunin varðandi mögulegar nýjar virkjanir inni á svæðinu.Tómas Guðbjartsson segir að tíðindi í raforkumálum, m.a. minnkuð framleiðsla álversins í Straumsvík, gætu verið góð tiðindi fyrir náttúru Íslands.

Innan hálendisþjóðgarðs yrði yfir 30% Íslands. Guðmundur Ingi Guðbrandsson, umhverfisráðherra, hefur í kynningu sinni á áformunum bent á að um helmingur þess svæðis sé nú þegar friðlýstur með einum eða öðrum hætti.

Í frumvarpinu er m.a. lögð áhersla á að stjórnun hálendisþjóðgarðs sé bæði hjá ríki og viðkomandi sveitarfélögum. Gert er ráð fyrir að sérstök stjórn, sem í sitji ellefu stjórnarmenn, fari með stjórn þjóðgarðsins og að hún verði að meirihluta skipuð fulltrúum sveitarfélaga, auk félagasamtaka og hagsmunaaðila. Þá verði þjóðgarðinum skipt upp í sex rekstrarsvæði og yfir hverju þeirra sérstakt umdæmisráð, skipað fimm fulltrúum sveitarfélaga, auk fulltrúum frá útivistarsamtökum, umhverfisverndarsamtökum, Bændasamtökum Íslands og ferðaþjónustuaðilum.

Óskiljanlegt að taka verkefnið úr höndum sveitarfélaga

Guðrún sagðist ekki sammála því að sveitarstjórnir hafi áfram vald. Benti hún á að samkvæmt drögum frumvarpsins ættu sjö sveitarfélög á suðvestursvæði að koma sér saman um fimm fulltrúa í umdæmisráði. „Það gefur alveg auga leið að við höfum ekki mikið að segja ef við höfum fulltrúa þar inni.“

Sagði hún einkennilegt að ríkið væri að hlutast til um það að taka verkefni frá sveitarfélögum sem þau hefðu sannarlega sinnt og það ekki með skattpeningum landsmanna. „Það er óskiljanlegt.“

Tók hún dæmi málefni Skaftafellsþjóðgarðs, sem fyrir nokkrum árum varð hluti af Vatnajökulsþjóðgarði. Fyrir um tveimur árum kom út „mjög svört skýrsla“ heilbrigðisyfirvalda um fráveitumálin í Skaftafelli þar sem talað var um „skolppolla“ meðal annars. „Við hefðum aldrei sýnt okkar náttúru inni á hálendinu slíka vanvirðingu. Þetta hefði aldrei gerst á okkar vakt.“

Enn fleiri dæmi tíndi hún til. Stofnun gestastofu við Gullfoss sem átti að vera virðingarvottur við Sigríði í Brattholti. Það hafi endað með því að ríkið gerði gestastofuna að klósettum „og svo gafst ríkið upp. Það gat ekki einu sinni rekið salerni við Gullfoss.“ Það hafi ekki heppnast fyrr en heimamaður tók reksturinn yfir.

Umbætur í Vatnajökulsþjóðgarði

Tómas tók undir gagnrýni Guðrúnar á rekstur Vatnajökulsþjóðgarðs en sagði hann horfa til betri vegar nú eftir að breytingar hefðu verið gerðar. „Heilt yfir er reynsla Íslendinga af þjóðgörðum og friðlýsingum er mjög góð.“ Sem dæmi blómstrar Þjóðgarður á Snæfellsnesi og friðlýsing Hornstranda hafi tekist vel til.

Hann sagði máli ekki aðeins byggja á hagfræðilegum rökum og að stefnt sé að því að „setja túrista inn á hálendið“ heldur að varðveita landið fyrir komandi kynslóðir. „Ef við höldum áfram með þessa virkjanavél sem er í gangi núna þá verður ekkert eftir. Þetta væri eins og að henda [forn]handritunum í ruslið.“

Álverið í líknandi meðferð

Sagði hann ýmsa gerjun í gangi í raforkumálum, t.d. þær fréttir að framleiðsla álversins í Straumsvík hefði verið minnkuð og hjá Landsvirkjun yrði þá til orka sem mætti nýta í annað en málmbræðslu.  

Líkti hann framtíð álversins við sjúkling sem fengi nú líknandi meðferð. „Ef það verða fleiri hjartsláttartrulflanir þar þá er ég ekki viss um að það verði farið í neina endurlífgun.“

Vill hann vernda?

Guðrún sagði að áform um stofnun hálendisþjóðgarðs hefðu „snúist um pjúra markaðssetningu hjá umhverfisráðherra. Hann talar um að þetta sé þjóðhagslega hagkvæmt, að þjóðgarðar séu vörumerki.“ Vill hann vernda eða vill hann fleiri ferðamenn, spurði hún. „Hvert eru menn að fara?“

Í greinargerð með frumvarpi að hálendisþjóðgarði kemur fram að með stofnun hans skapist tækifæri til að ná utan um stjórnun og marka stefnu fyrir svæðið með markvissum og heildstæðum hætti. Þá skapist tækifæri til að ráðstafa fjármunum í auknum mæli til innviðauppbyggingar á svæðinu sem m.a. er nauðsynleg til að fyrirbyggja að verðmæt svæði verði fyrir skemmdum af völdum ágangs vegna aukinnar aðsóknar ferðamanna. „Ef vel er á málum haldið getur stofnun þjóðgarðs haft jákvæð áhrif á byggðaþróun og verið uppspretta tekna fyrir atvinnustarfsemi í nærumhverfinu og á landsvísu.“

Fjármagn verður að fylgja

Verðmiði á náttúrunni er ekki mikilvægastur þegar kemur að stofnun þjóðgarðs, að mati Tómasar. Víðerni Íslands séu gullmoli sem verði að varðveita. Fé yrði að fylgja til uppbyggingar, annars væri verkefnið „andvana fætt“.

„Báknið“ Vatnajökulsþjóðgarður hefur ekki virkað, ítrekaði Guðrún. Nú ætti að taka sama módel og setja yfir þjóðlendur Bláskógabyggðar sem hefur hingað til verið sinnt vel af sveitarfélaginu. „Við erum mjög montin af okkar framgöngu. Þetta er bara ákveðin vanvirðing við okkar stjórn og eiginlega bara árás á sjálfstæði landsbyggðarfólks. Af hverju má ekki treysta okkur fyrir þessu? [...] Það þarf ekki ríkisbákn yfir allt hálendið. Það er ekki þörf á því, við erum að gera þetta og erum stolt af því.“

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Steinar Frímannsson
Fátækleg umfjöllun – Stefna Flokks fólksins í umhverfismálum
Kjarninn 20. september 2021
Meiri líkur en minni á því að hægt verði að mynda miðjustjórn sem teygir sig til vinstri
Þrjár gerðir fjögurra flokka stjórna sem innihalda miðju- og vinstriflokka mælast með meiri líkur á að geta orðið til en sitjandi ríkisstjórn hefur á því að sitja áfram.
Kjarninn 20. september 2021
Frá undirritun lífskjarasamningsins í apríl árið 2019.
Forsendur brostnar og örlög lífskjarasamningsins ráðist 30. september
Forsendunefnd ASÍ og SA hefur komist að þeirri niðurstöðu að forsendur lífskjarasamningsins frá 2019 séu brostnar, hvað aðgerðir stjórnvalda varðar. Formaður VR segir að örlög samninganna muni ráðast á fundi samninganefnda ASÍ og SA 30. september.
Kjarninn 20. september 2021
Sonja Ýr Þorbergsdóttir
Einkarekstur í heilbrigðisþjónustu er engin töfralausn
Kjarninn 20. september 2021
Þorvarður Bergmann Kjartansson
Þegar sumir hafa vald yfir öðrum
Kjarninn 20. september 2021
Hildur Gunnarsdóttir
Húsnæðispólitík og arkitektúr
Kjarninn 20. september 2021
Inga Sæland, formaður Flokks fólksins
Gæti kostað 50-60 milljarða að gera 350 þúsund króna laun skatt- og skerðingalaus
Staðreyndavakt Kjarnans skoðar fullyrðingu Ingu Sæland um að færsla á persónuafslætti frá „þeim ríku“ til hinna efnaminni geti fjármagnað 350 þúsund króna skattfrjálsa framfærslu.
Kjarninn 20. september 2021
Segja mikilvægt að undirbúa innviði og regluverk fyrir græna orkuframleiðslu
Íslendingar ættu að nýta þau tækifæri sem felast í orkuskiptum hérlendis og undirbúa innviði og regluverk fyrir samkeppnishæfa framleiðslu á kolefnislausum orkugjöfum, að mati tveggja verkfræðinga hjá EFLU.
Kjarninn 20. september 2021
Meira úr sama flokkiInnlent