Spurt og svarað um COVID-19

Hvers vegna er gott að syngja afmælissönginn á meðan maður þvær sér um hendurnar? Og skiptir handþvottur raunverulegu máli? Svör við þessu og miklu fleiri spurningum má finna í þessari frétt.

Yfir 90 þúsund  manns hafa greinst með nýju kórónuveiruna.
Yfir 90 þúsund manns hafa greinst með nýju kórónuveiruna.
Auglýsing

Upp­fært: Þessi frétt var upp­færð með til­liti til fyr­ir­liggj­andi upp­lýs­inga 16. mars.

Tugir til­fella af nýju kór­ónu­veirunni hafa verið greind hér á landi og í nokkrum lands­hlut­u­m. Hér að neðan er að finna svör við algengum spurn­ingum vegna veirunn­ar, út­breiðslu hennar og var­úð­ar­ráð­stöf­un­um.

Hvað er kór­ónu­veira?

Kór­ónu­veirur eru stór fjöl­skylda veira sem valda ýmsum­ ­sjúk­dómum hjá mönnum og dýr­um. Þær eru þekkt orsök kvefs en þær geta einnig ­valdið alvar­legri lungna­bólgu og jafn­vel dauða.

Auglýsing

Hvað er vitað um þessa nýju veiru og far­ald­ur­inn á þessu ­stigi?

Orsök núver­andi far­ald­urs er ný teg­und kór­ónu­veiru sem hef­ur ekki áður greinst í mönn­um. Veiran var fyrst nefnt 2019-nCoV en vegna mik­ils ­skyld­leika við SAR­S-veiruna hefur hún nú hlotið nafnið SAR­S-CoV-2 og ­sjúk­dóm­ur­inn kall­ast nú COVID-19.

Hvernig hagar þessi veira sér sam­an­borið við aðr­ar kór­ónu­veir­ur?

Nýja veiran er ekki eins skæð og SARS- eða MER­S-kór­ónu­veir­urn­ar ­sem höfðu 10% og 35% dán­ar­tíðni, en virð­ist mun meira smit­andi. Þær veirur vor­u m­inna smit­andi en inflú­ensa en ollu far­öldrum á ákveðnum svæðum og sjúkra­hús­um­ og dán­ar­tíðni vegna sýk­ing­anna var einnig mun hærri en fyrir inflú­ensu.

Hvaðan kemur veiran?

Upp­runi veirunnar virð­ist hafa verið í Wuhan-­borg í Kína og tengd ákveðnum mat­ar­mark­aði sem versl­aði með lif­andi dýr og afurðir ýmissa ­dýra. Veiran virð­ist hafa borist úr leð­ur­blök­um, trú­lega með annan óþekkt­an, milli­hýsil áður en smit barst í menn og loks manna á milli.

Er til bólu­efni gegn nýju kór­ónu­veirunni?

Það er ekk­ert bólu­efni til gegn þess­ari veiru og því ekki hægt að bólu­setja.

Hver eru ein­kenn­in?

Ein­kenni líkj­ast helst inflú­ensu­sýk­ingu, hósti, hiti, bein- og vöðva­verkir, þreyta o.s.frv. COVID-19 getur einnig valdið alvar­leg­um veik­indum með neðri önd­un­ar­færa­sýk­ingum og lungna­bólgu, sem koma oft fram sem önd­un­ar­erf­ið­leikar á 4.–8. degi veik­inda.

Hverjir eru í mestri hættu á að fá alvar­leg ein­kenni?

Líkur á al­var­legum sjúk­dómi hækka með hækk­andi aldri, sér­stak­lega eftir 50 ára ald­ur. Ein­stak­lingar með ákveðin und­ir­liggj­andi vanda­mál eru einnig í auk­inni hættu á al­var­legri sýk­ingu ef þeir smit­ast af COVID-19 sjúk­dómi. Ekki er vit­að ­ná­kvæm­lega hversu mikið aukin hættan er ef þessi vanda­mál eru til stað­ar, en þegar borin eru saman væg og alvar­leg til­felli er greini­legt að ákveð­in ­vanda­mál voru til staðar hjá mun fleirum með alvar­legan sjúk­dóm en vægan ­sjúk­dóm. Þessi vanda­mál eru: hár blóð­þrýst­ing­ur/hjarta­sjúk­dóm­ar, syk­ur­sýki, lang­vinn lungna­teppa, lang­vinn nýrna­bilun og krabba­mein.

Ein­stak­lingar sem reykja virð­ast vera í auk­inni hættu á alvar­legum sjúk­dómi en ekki er hægt að úti­loka að þar sé í raun lang­vinn lungna­teppa und­ir­liggj­andi vanda­mál sem eyk­ur­ al­var­leika sjúk­dóms­ins.

Á þess­ari stund­u er óvíst hvort ónæm­is­bælandi með­ferð (s.s. ster­ar, met­hotrexate eða líf­tækni­lyf­) eykur líkur á alvar­legri kór­óna­veiru­sýk­ingu.

Eru karlar lík­legri en konur til að smitast?

Rann­sóknir frá Kína benda til þess að fleiri karlar en kon­ur þar í landi hafi veikst vegna veirunn­ar. Það virð­ist þó eiga sér þær skýr­ing­ar að þar í landi reykja mun fleiri karlar en konur og reyk­inga­fólk er við­kvæmara ­fyrir sýk­ingum en ann­að.

Auglýsing

Eru barns­haf­andi konur í sér­stakri áhættu?

Engar upp­lýs­ingar hafa borist um sér­staka hættu fyr­ir­ ­barns­haf­andi konur eða hættu á fylgi­kvillum með­göngu vegna COVID-19.

Hvaða með­ferð er í boði?

Engin sér­tæk með­ferð er þekkt við sjúk­dómn­um. Með­ferð bein­ist því enn sem komið er að því að sinna grunn­þörfum og ein­kennum eft­ir á­standi sjúk­lings.

Hvað er vitað um smit manna á milli?

COVID-19 smit­ast á milli ein­stak­linga. Smit­leið er tal­in vera snerti- og dropa­smit, svipað og inflú­ensa. Það þýðir að veiran get­ur dreifst þegar veikur ein­stak­lingur hóstar, hnerrar eða snýtir sér og hraust­ur ein­stak­lingur andar að sér drop­um/úða frá þeim veika eða hendur hans meng­ast af ­dropum og hann ber þær svo upp að and­liti sínu.

Eru ferða­tak­mark­anir til Íslands?

Nei, engar ferða­tak­mark­anir eru á ferða­lögum til Íslands. En ­ís­lensk yfir­völd vara við ferða­lögum til áhættu­svæða

Útbreiðsla veirunnar um heiminn. Mynd: Skjáskot John Hopkins

Er munur á sótt­kví og ein­angr­un?

Sótt­kví er notuð þegar ein­stak­lingur hefur mögu­lega smitast af sjúk­dómi en er ekki ennþá veik­ur. Ein­angrun á við sjúk­linga með ein­kenn­i ­sjúk­dóms. Hvort sem um sótt­kví eða ein­angrun er að ræða þarf að tak­marka um­gengni við annað fólk.

Allir sem staddir eru hér á landi en þurfa að vera í sótt­kví eða ein­angrun í heima­húsi geta haft sam­band við Hjálp­ar­síma Rauða kross­ins í síma­núm­er­inu 1717 eða á net­spjalli á www.1717.­is. Þar er hægt að óska eft­ir að­stoð, leita stuðn­ings, fá upp­lýs­ingar og ræða við ein­hvern í trún­aði.

Hjálp­ar­sím­inn er opinn allan sól­ar­hring­inn og núm­erið er gjald­frjálst.

Hvernig á að bregð­ast við ef grunur um smit vakn­ar?

Hafðu sam­band við lækna­vakt­ina í síma 1700. Ekki fara beint á sjúk­linga­mót­töku, heldur hringja fyrst og fá leið­bein­ing­ar.

Ein­dregið er óskað eftir að þeir sem leita upp­lýs­inga í tengslum við COVID-19 nýti sér upp­lýs­ingar á heima­síðu emb­ættis land­læknis, fremur en að hringja í emb­ætt­ið.

Þurfa ferða­menn sem hingað koma að fara í sótt­kví?

Ferða­menn sem koma til Íslands þurfa almennt ekki að fara í sótt­kví. Talið er að þeir séu ólík­legri að vera í nánu sam­neyti við marga ein­stak­linga meðan á dvöl­inni stend­ur. Smit­hætta hjá ferða­mönnum er því talin mun minni en frá­ Ís­lend­ingum og erlendum rík­is­borg­urum með fasta búsetu á Íslandi.

Stendur til að loka land­inu fyrir ferða­mönn­um?

Sótt­varna­lækn­ir, almanna­varnir og heil­brigð­is­ráð­herra hafa á­kveðið að ekki sé ástæða til að loka land­inu. Mögu­legt er að smit ber­ist hingað með ferða­mönnum en reynsla ann­arra Evr­ópu­landa hefur sýnt að mest­a smit­hættan er frá ein­stak­lingum með náin tengsl við íbúa lands­ins.

Af hverju er ekki skimun fyrir kór­ónu­veirunni á flug­vell­in­um hér?

Ekki er hægt að leita að veirunni hjá ein­kenna­lausum­ ­ferða­löngum þar sem hún finnst ekki í vessum fyrr en ein­kenni koma fram. Hita­mæl­ingar og spurn­inga­listar til far­þega frá sýktum svæðum hafa ver­ið not­aðir í fyrri far­öldrum með litlum sem engum árangri. Sótt­kví þeirra sem hafa verið á áhættu­svæðum og leit að veirunni ef ein­kenni koma fram er mun væn­legri til árang­urs.

Hvað get ég gert til að forð­ast smit?

Góð hand­hreinsun er mik­il­væg­asta og ein­faldasta ráð­ið. Hand­þvottur með heitu vatni og sápu í um 20 sek­úndur er æski­leg­astur ef hend­ur eru óhrein­ar. Ágæt tíma­við­miðun er að syngja afmæl­is­söng­inn á meðan hendur er þvegn­ar. 

Mynd: Landlæknisembættið

Hendur sem virð­ast hreinar en hafa komið við sam­eig­in­lega snertifleti eða ­tekið við hlutum úr ann­arra höndum s.s. pen­ingum eða greiðslu­kort­um, má hreinsa ­með hand­spritti.

Rétt er að forð­ast náið sam­neyti við ein­stak­linga sem eru ­með almenn kve­fein­kenni, hnerra eða hósta.

Grímur nýt­ast best þegar þeir sem eru veikir nota þær en einnig þegar náið sam­neyti er óhjá­kvæmi­legt, s.s. fyrir heil­brigð­is­starfs­menn eða við­bragðs­að­ila.

 Getur fólk smitast  við að opna vöru­send­ingar frá áhættu­svæði?

Nei.

Á fólk sem á bók­aða ferð til útlanda að hætta við að fara?

Sótt­varna­læknir ræður gegn öllum ónauð­syn­legum ferðum á há-á­hættu­svæði. Ekki er hægt að spá fyrir um þróun mála á öðrum svæðum og verða ein­stak­lingar sjálfir að taka ákvörðun eftir því sem þeirra eigið heilsu­far eða aðrir þættir gefa til­efni til. Ein­stak­lingar með áhættu­þætti fyrir alvar­leg­um önd­un­ar­færa­sýk­ingum ættu að hafa sam­ráð við sinn lækni hvað þetta varð­ar. 

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Charles Michel, formaður leiðtogaráðs ESB, á blaðamannafundi síðasta föstudag.
Erfiðar viðræður um björgunarpakka ESB framundan
Aðildarríki Evrópusambandsins munu reyna að sammælast um björgunarpakka vegna efnahagslegra afleiðinga COVID-19 faraldursins næsta föstudag. Búist er við erfiðum viðræðum þar sem mikill ágreiningur ríkir milli landa um stærð og eðli útgjaldanna.
Kjarninn 12. júlí 2020
Stíflurnar loka fyrir flæði sjávar úr Adríahafi inn í Feneyjalónið.
Feneyingar prófa flóðavarnir sem beðið hefur verið eftir
Framkvæmdir við flóðavarnakerfi Feneyinga hafa staðið yfir frá því 2003. Verkefnið er langt á eftir áætlun og kostnaður við það hefur margfaldast.
Kjarninn 12. júlí 2020
Meiri áhugi virðist vera á íbúðum utan höfuðborgarsvæðisins.
Fleiri kaupa utan Reykjavíkur
Talið er að vaxtalækkanir Seðlabankans hafi komið í veg fyrir mikla niðursveiflu á íbúðamarkaðnum, sem tekið hefur við sér að nokkru leyti á síðustu mánuðum. Fleiri kjósa þó að kaupa íbúð utan höfuðborgarsvæðisins heldur en innan þess.
Kjarninn 12. júlí 2020
Trump stígur í vænginn við Færeyinga
Bandaríkjamenn hafa mikinn áhuga á aukinni samvinnu við Færeyinga. Þótt í orði kveðnu snúist sá áhugi ekki um hernaðarsamvinnu dylst engum hvað að baki býr.
Kjarninn 12. júlí 2020
Fé á leið til slátrunar.
Bændum á Íslandi heimilt að aflífa dýr utan sláturhúsa með ýmsum aðferðum
Yrði sláturhús á Íslandi óstarfhæft vegna hópsmits yrði fyrsti kosturinn sá að senda dýr til slátrunar í annað sláturhús. Ef aflífa þarf dýr utan sláturhúsa mega bændur beita til þess ýmsum aðferðum, m.a. gösun, höfuðhöggi og pinnabyssu.
Kjarninn 12. júlí 2020
Þriðjungsfjölgun í Siðmennt á rúmu einu og hálfu ári
Af trúfélögum bætti Stofnun múslima á Íslandi við sig hlutfallslega flestum meðlimum á síðustu mánuðum. Meðlimum þjóðkirkjunnar heldur áfram að fækka en hlutfallslega var mesta fækkunin hjá Zúistum.
Kjarninn 11. júlí 2020
Aldís Hafsteinsdóttir, formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga og bæjarstjóri Hveragerðis.
„Við þurfum fleiri ferðamenn“
Formaður Sambands íslenskra sveitarfélaga telur nauðsynlegt að fleiri ferðamenn komi til Íslands sem fyrst og vill breytingar á fyrirkomulagi skimana á Keflavíkurflugvelli.
Kjarninn 11. júlí 2020
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Frekju og yfirgangi Ísraels engin takmörk sett
Kjarninn 11. júlí 2020
Meira úr sama flokkiInnlent