Umhverfismat virkjunar Arctic Hydro er hafið

Tvær stíflur munu rísa og tvö stöðuvötn fara undir uppistöðulón verði Geitdalsárvirkjun Arctic Hydro að veruleika á Hraunasvæði Austurlands. Íslenska ríkið setti nýlega fram kröfu um þjóðlendu á svæðinu.

Fossaröð í Geitdalsá í Leirudal skammt neðan við áformað miðlunarlón. Rennsli í fossunum mun skerðast með tilkomu virkjunar.
Fossaröð í Geitdalsá í Leirudal skammt neðan við áformað miðlunarlón. Rennsli í fossunum mun skerðast með tilkomu virkjunar.
Auglýsing

Geit­dalsá á upp­tök sín í lækjum og tjörnum á hálend­inu upp af Ham­ars­dal og Fossár­dal vestan Ódáða­vatna, í jaðri svæðis sem nefn­ist Hraun. Hún rennur til norð­urs, á köflum í gegnum gljúfur og í fossa­röð­um, og á þess­ari leið falla í hana margar þverár og læk­ir. Hún er því sann­kölluð dragá: Getur verið vatns­mikil í rign­inga­tíð og leys­ingum en vatns­minni í þurrk­um.

­Mest af vatni Geit­dalsár kemur úr Leiru­dalsá, á sem rennur í gegnum nokkur stöðu­vötn á leið sinni úr vestri. Tvö þess­ara vatna, sem njóta verndar sam­kvæmt nátt­úru­vernd­ar­lög­um, munu fara undir miðl­un­ar­lón verði áform fyr­ir­tæk­is­ins Geit­dals­ár­virkj­unar ehf. að veru­leika.

Tvær stíflur yrðu reist­ar, önnur við miðl­un­ar­lón í Leiru­dal, lón sem yrði í rúm­lega 700 metra hæð yfir sjáv­ar­máli og um þrír fer­kíló­metrar að stærð. Stíflan sú yrði 1 kíló­metri að lengd og mesta hæð hennar 18 metr­ar. Önnur stífla vegna inn­takslóns yrði gerð í far­vegi Geit­dalsár. Hún er áætluð um 300 metrar að lengd og mesta hæð hennar yrði 32 metr­ar.

Auglýsing

Hrauna­svæðið nær yfir víð­lent hálendi allt frá Eyja­bökkum við Snæ­fell austur yfir vatna­skil, um inn­an­verðan Geit­dal og Háups að fjall­veg­inum yfir Öxi og niður í drög suð­ur­fjarða Aust­ur­lands.

Nú þegar hefur verið virkjað mikið á vatna­sviði Hrauna­svæðis eða allt frá Háls­lóni og sunnan við Snæ­fell þar sem svo­kall­aða Hrauna­veitu er að finna með fjórum mis­stórum uppi­stöðu­lón­um.

Áhrifasvæði fyrirhugaðrar Geitdalsárvirkjunar í Múlaþingi. Kort: Matsáætlun Arctic Hydro

Síð­ustu lítt rösk­uðu víð­erni Hrauna­svæðis eru hins­vegar utar á hraunum þar sem Geit­dals­ár­virkjun er einmitt fyr­ir­hug­uð. Enn er unnið að frum­hönnun virkj­un­ar­innar en fyrsta skrefið í mati á umhverf­is­á­hrifum hefur nú verið tekið með aug­lýs­ingu mats­á­ætl­unar fram­kvæmd­ar­innar. Virkj­unin yrði 9,9 MW, rétt undir 10 MW mörk­unum sem hefði þýtt að kost­ur­inn yrði að fara í ferli ramma­á­ætl­un­ar.

Virkj­anir af þess­ari stærð­argráðu hafa verið kall­aðar „smá­virkj­an­ir“ en geta þó vissu­lega haft umfangs­mikil umhverf­is­á­hrif. Allar breyta þær ásýnd lands og hafa með ýmsum hætti áhrif á líf­ríkð. Að minnsta kosti fimm slíkar eru nú á teikni­borð­inu á Norð­aust­ur- og Aust­ur­landi.

Landið sem Geit­dals­ár­virkjun er fyr­ir­huguð á er ann­ars vegar í eigu Múla­þings, hins nýstofn­aða sveit­ar­fé­lags á Aust­ur­landi, og hins vegar íslenska rík­is­ins. Samið hefur verið við báða aðila um rann­sókn­ar- og nýt­ing­ar­leyfi.

Geitdalsá rennur á köflum um gljúfur. Mynd: Matsskýrsla Arctic Hydro

Krafa um þjóð­lendu

Skýrsla Geit­dals­ár­virkj­unar ehf. um mats­á­ætlun fram­kvæmd­ar­innar var gerð í febr­úar en í lok jan­úar hafði fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra afhent óbyggða­nefnd kröfur um þjóð­lendur á Aust­fjörð­um. Og landið sem virkj­unin er áformuð á er innan þess svæð­is. Óbyggða­nefnd kallar nú eftir kröfum þeirra sem kunna að eiga önd­verðra hags­muna að gæta. Sagan segir okkur að það getur tekið dágóðan tíma, nokkur ár, að fá úr þjóð­lendu­málum skorið enda fara þau oft og tíðum fyrir dóm­stóla. Óbyggða­nefnd hefur þegar lokið umfjöllun um rúm­lega 90 pró­sent af meg­in­landi Íslands og af þeim hluta mið­há­lend­is­ins sem nefndin hefur lokið með­ferð á eru tæp­lega 86 pró­sent þjóð­lendur en rúm­lega 14 pró­sent eign­ar­lönd. Hluti fram­kvæmda­svæðis Geit­dals­ár­virkj­unar er innan mið­há­lend­is­lín­unn­ar.

Vék vegna fjöl­skyldu­tengsla

Geit­dals­ár­virkjun ehf. er alfarið í eigu Arctic Hydro hf. Það félag er nú skráð í eigu sex aðila og á Quadran Iceland ehf. (nú Qair Iceland) sem áformar fjöl­mörg vind­orku­ver vítt og breitt um land­ið, stærstan hlut eða 38 pró­sent. Stjórn­ar­for­maður þess er Tryggvi Þór Her­berts­son, fyrr­ver­andi þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og efna­hags­ráð­gjafi for­sæt­is­ráð­herra í tíð Geirs H. Haar­de.

Adira Hydro á 23 pró­sent í Arctic Hydro og Snæ­ból, fjár­fest­inga­fé­lag Stein­unnar Jóns­dóttur og Finns Reyrs Stef­áns­son­ar, á 18 pró­sent.

Tíu pró­senta hlutur Arctic Hydro er svo í eigu Hængs ehf. Það félag er að fullu í eigu Bene­dikts Ein­ars­son­ar, frænda Bjarna Bene­dikts­sonar fjár­mála­ráð­herra.

Þegar samið var um vatns­rétt­indi og land­nýt­ingu innan rík­is­jarð­ar­innar Þing­múla vegna Geit­dalárs­virkj­unar fyrir tveimur árum vék Bjarni sæti í mál­inu vegna fjöl­skyldu­tengsl­anna. Miðl­un­ar­lónið í Leiru­dal er áformað á landi rík­is­ins en önnur virkj­un­ar­mann­virki, m.a. þrýsti­pípa og stöðv­ar­hús, eru í landi Múla­þings (áður Fljóts­dals­hér­aðs).

Skapa „raun­veru­leg verð­mæti“

Arctic Hydro „hefur sér­hæft sig í þróun virkj­un­ar­kosta,“ segir í mats­á­ætlun vegna Geit­dals­ár­virkj­un­ar. „Fyr­ir­tækið leitar uppi og stendur að frum­hönn­um, frek­ari útfærslum og fram­kvæmdum mögu­legra virkj­un­ar­kosta, hvort heldur sem slíkir kostir hafa áður komið til skoð­unar af hálfu ann­arra eða þá að félagið þróar áður óþekkta virkj­ana­kosti frá grunni. Fyr­ir­huguð áform um virkjun Geit­dalsár eru til komin sem áður óþekktur virkj­un­ar­kostur og fellur að lang­tíma­mark­miðum Arctic Hydro um að skapa raun­veru­leg verð­mæti til lengri tíma litið fyrir alla hlut­að­eig­andi aðila.“

Stöðuvötn í Leirudal sem færu undir miðlunarlón virkjunarinnar. Mynd: Matsáætlun Arctic Hydro

Í mats­á­ætlun virkj­un­ar­innar kemur fram að fram­kvæmdin myndi hafa áhrif á far­veg Geit­dalsár á tólf kíló­metra kafla, Leir­dalsá á þriggja kíló­metra kafla og Miðá á eins km kafla. Fleiri ár yrðu und­ir, því til stendur að veita einni ónefndri á til við­bótar í skurði í miðl­un­ar­lón­ið.

Áhrif­anna mun því gæta allt frá miðl­un­ar­lón­inu í Leiru­dal, niður í inn­takslónið í Geit­dal og áfram að stöðv­ar­húsi. Vatn­inu yrði veitt frá inn­takslón­inu og niður í stöðv­ar­húsið í gegnum 6,6 kíló­metra langa nið­ur­grafna þrýsti­pípu.

Ónefnd á í Geitdalsá sem veitt yrði í miðlunarlónið með skurði. Mynd: Matsáætlun Arctic Hydro

Í Leiru­dalslóni yrði vatn geymt fyrir tíma­bilið des­em­ber og út mars þegar nátt­úru­legt rennsli er í lág­marki. Í með­al­ári yrði safnað í lónið frá lokum apríl og út allan júlí­mánuð en þá yrði að jafn­aði byrjað að hleypa úr því en þó í litlu magni út nóv­em­ber. Á tíma­bil­inu des­em­ber og út mars yrði hleypt mest úr því.

Þetta þýðir að með til­komu Leiru­dals­stíflu myndi rennsli á milli hennar og inn­takslóns skerð­ast frá lokum apríl og út allan júlí. Skerð­ingin yrði mis­mikil eftir árs­tíð­um, minnst á sumrin en mest á vet­urna. „Gróf­lega áætlað skerð­ist rennslið á bil­inu 50-80% yfir sum­ar­ið,“ segir í mats­á­ætlun Geit­dals­ár­virkj­unar og um 80 pró­sent á vet­urna.

Staðsetning virkjunarmannvirkja samkvæmt forathugun. Kort: Úr matsskýrslu Arctic Hydro

Rennsl­is­breyt­inga yrði þó vart alla leið niður að Lag­ar­fljóti, þangað sem Geit­dalsá rennur að lok­um, þá sam­einuð öðrum í Grímsá. Á þetta benti Veiði­mála­stofnun m.a. í umsögn sinni um rann­sókn­ar­leyfi Orku­stofn­unar vegna virkj­un­ar­innar árið 2016. Sagði stofn­unin að virkj­unin myndi hafa áhrif á rennsl­is­hætti og líf­ríki Geit­dalsár, þveráa hennar sem og rennsli Gríms­ár.

Í umhverf­is­mats­skýrslu, sem er næsta skrefið í mati á umhverf­is­á­hrifum fram­kvæmda, verður m.a. lagt mat á magn og útbreiðslu fiski­teg­unda í þeim ám, vötnum og tjörnum sem yrðu fyrir áhrifum og t.d. raf­veitt á lík­legum búsvæðum og upp­eld­is­stöðvum laxa­seiða. Þá verður að rann­saka áhrif á fugla en fram­kvæmdin gæti raskað varp­stöðvum þeirra auk þess sem skert vatns­rennsli kann að hafa áhrif á fæðu­öfl­un. Líkt og lög gera ráð fyrir verða fleiri þættir metn­ir, m.a. mögu­leg áhrif á sér­stakar jarð­mynd­an­ir, röskun á gróðri og á högum hrein­dýra sem halda til á þessum slóð­um.

Mats­á­ætlun Geit­dals­ár­virkj­unar er hægt að nálg­ast á vef Skipu­lags­stofn­unar. Allir geta veitt umsögn um hana og skulu þær ber­ast stofn­un­inni eigi síðar en 5. apríl næst­kom­andi.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Úlfar Þormóðsson
Uppvakningar
Kjarninn 25. júní 2022
Ingrid Kuhlman
Að hlakka til einhvers er næstum jafn gott og að upplifa það
Kjarninn 25. júní 2022
Niðurhal Íslendinga stóreykst milli ára
Íslendingar notuðu 25 prósent meira gagnamagn á farsímaneti í fyrra en árið áður og 21 prósent meira gagnamagn í gegnum fastanet. Tæplega 76 prósent notenda á fastaneti eru nú með ljósleiðaratengingu, en þeir voru þriðjungur 2016.
Kjarninn 25. júní 2022
Af kosningavöku Framsóknarflokksins í fyrrahaust.
Framsókn hirti kjósendur í stórum stíl frá hinum stjórnarflokkunum og Miðflokki
Fylgisaukning Framsóknar í síðustu kosningum var tekin frá samstarfsflokkunum í ríkisstjórn og klofningsflokki. Átta hverjum tíu kjósendum Sjálfstæðisflokks voru úr kjarnafylginu. Framboð Sósíalista hafði neikvæð áhrif á fylgi Vinstri græna og Pírata.
Kjarninn 25. júní 2022
Hraðtíska nær nýjum hæðum með tilkomu tískurisans Shein
Kínverska fatafyrirtækið Shein hefur vaxið gríðarlega á undanförnum árum og er í dag eitt stærsta tískuvörufyrirtæki í heimi. Umhverfissinnar benda á að fötin séu úr svo litlum gæðum að oft séu þau aðeins notuð í eitt skipti áður en þau enda í ruslinu.
Kjarninn 25. júní 2022
Auður Önnu Magnúsdóttir
Af hverju nýta Íslendingar raforkuna sína svo illa?
Kjarninn 25. júní 2022
Sjö molar um seðlabankavexti úti í heimi
Verðbólga veldur því að vaxtalækkanir faraldursins eru að ganga til baka, víðar en hér á Íslandi. Kjarninn tók saman nokkra fróðleiksmola um þróun mála í ríkjum bæði nær og fjær.
Kjarninn 25. júní 2022
Flokkur Sigurðar Inga Jóhannssonar andar ofan í hálsmál flokks Bjarna Benediktssonar samkvæmt síðustu könnunum.
Framsókn mælist næstum jafn stór og Sjálfstæðisflokkurinn
Stjórnarflokkarnir hafa tapað umtalsverðu fylgi á kjörtímabilinu. Sjálfstæðisflokkurinn nær mun verr til fólks undir fertugu en annarra á meðan að Framsókn nýtur mikilla vinsælda þar. Vinstri græn mælast með þriðjungi minna fylgi en í síðustu kosningum.
Kjarninn 24. júní 2022
Meira úr sama flokkiInnlent