Umhverfismat virkjunar Arctic Hydro er hafið

Tvær stíflur munu rísa og tvö stöðuvötn fara undir uppistöðulón verði Geitdalsárvirkjun Arctic Hydro að veruleika á Hraunasvæði Austurlands. Íslenska ríkið setti nýlega fram kröfu um þjóðlendu á svæðinu.

Fossaröð í Geitdalsá í Leirudal skammt neðan við áformað miðlunarlón. Rennsli í fossunum mun skerðast með tilkomu virkjunar.
Fossaröð í Geitdalsá í Leirudal skammt neðan við áformað miðlunarlón. Rennsli í fossunum mun skerðast með tilkomu virkjunar.
Auglýsing

Geit­dalsá á upp­tök sín í lækjum og tjörnum á hálend­inu upp af Ham­ars­dal og Fossár­dal vestan Ódáða­vatna, í jaðri svæðis sem nefn­ist Hraun. Hún rennur til norð­urs, á köflum í gegnum gljúfur og í fossa­röð­um, og á þess­ari leið falla í hana margar þverár og læk­ir. Hún er því sann­kölluð dragá: Getur verið vatns­mikil í rign­inga­tíð og leys­ingum en vatns­minni í þurrk­um.

­Mest af vatni Geit­dalsár kemur úr Leiru­dalsá, á sem rennur í gegnum nokkur stöðu­vötn á leið sinni úr vestri. Tvö þess­ara vatna, sem njóta verndar sam­kvæmt nátt­úru­vernd­ar­lög­um, munu fara undir miðl­un­ar­lón verði áform fyr­ir­tæk­is­ins Geit­dals­ár­virkj­unar ehf. að veru­leika.

Tvær stíflur yrðu reist­ar, önnur við miðl­un­ar­lón í Leiru­dal, lón sem yrði í rúm­lega 700 metra hæð yfir sjáv­ar­máli og um þrír fer­kíló­metrar að stærð. Stíflan sú yrði 1 kíló­metri að lengd og mesta hæð hennar 18 metr­ar. Önnur stífla vegna inn­takslóns yrði gerð í far­vegi Geit­dalsár. Hún er áætluð um 300 metrar að lengd og mesta hæð hennar yrði 32 metr­ar.

Auglýsing

Hrauna­svæðið nær yfir víð­lent hálendi allt frá Eyja­bökkum við Snæ­fell austur yfir vatna­skil, um inn­an­verðan Geit­dal og Háups að fjall­veg­inum yfir Öxi og niður í drög suð­ur­fjarða Aust­ur­lands.

Nú þegar hefur verið virkjað mikið á vatna­sviði Hrauna­svæðis eða allt frá Háls­lóni og sunnan við Snæ­fell þar sem svo­kall­aða Hrauna­veitu er að finna með fjórum mis­stórum uppi­stöðu­lón­um.

Áhrifasvæði fyrirhugaðrar Geitdalsárvirkjunar í Múlaþingi. Kort: Matsáætlun Arctic Hydro

Síð­ustu lítt rösk­uðu víð­erni Hrauna­svæðis eru hins­vegar utar á hraunum þar sem Geit­dals­ár­virkjun er einmitt fyr­ir­hug­uð. Enn er unnið að frum­hönnun virkj­un­ar­innar en fyrsta skrefið í mati á umhverf­is­á­hrifum hefur nú verið tekið með aug­lýs­ingu mats­á­ætl­unar fram­kvæmd­ar­innar. Virkj­unin yrði 9,9 MW, rétt undir 10 MW mörk­unum sem hefði þýtt að kost­ur­inn yrði að fara í ferli ramma­á­ætl­un­ar.

Virkj­anir af þess­ari stærð­argráðu hafa verið kall­aðar „smá­virkj­an­ir“ en geta þó vissu­lega haft umfangs­mikil umhverf­is­á­hrif. Allar breyta þær ásýnd lands og hafa með ýmsum hætti áhrif á líf­ríkð. Að minnsta kosti fimm slíkar eru nú á teikni­borð­inu á Norð­aust­ur- og Aust­ur­landi.

Landið sem Geit­dals­ár­virkjun er fyr­ir­huguð á er ann­ars vegar í eigu Múla­þings, hins nýstofn­aða sveit­ar­fé­lags á Aust­ur­landi, og hins vegar íslenska rík­is­ins. Samið hefur verið við báða aðila um rann­sókn­ar- og nýt­ing­ar­leyfi.

Geitdalsá rennur á köflum um gljúfur. Mynd: Matsskýrsla Arctic Hydro

Krafa um þjóð­lendu

Skýrsla Geit­dals­ár­virkj­unar ehf. um mats­á­ætlun fram­kvæmd­ar­innar var gerð í febr­úar en í lok jan­úar hafði fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra afhent óbyggða­nefnd kröfur um þjóð­lendur á Aust­fjörð­um. Og landið sem virkj­unin er áformuð á er innan þess svæð­is. Óbyggða­nefnd kallar nú eftir kröfum þeirra sem kunna að eiga önd­verðra hags­muna að gæta. Sagan segir okkur að það getur tekið dágóðan tíma, nokkur ár, að fá úr þjóð­lendu­málum skorið enda fara þau oft og tíðum fyrir dóm­stóla. Óbyggða­nefnd hefur þegar lokið umfjöllun um rúm­lega 90 pró­sent af meg­in­landi Íslands og af þeim hluta mið­há­lend­is­ins sem nefndin hefur lokið með­ferð á eru tæp­lega 86 pró­sent þjóð­lendur en rúm­lega 14 pró­sent eign­ar­lönd. Hluti fram­kvæmda­svæðis Geit­dals­ár­virkj­unar er innan mið­há­lend­is­lín­unn­ar.

Vék vegna fjöl­skyldu­tengsla

Geit­dals­ár­virkjun ehf. er alfarið í eigu Arctic Hydro hf. Það félag er nú skráð í eigu sex aðila og á Quadran Iceland ehf. (nú Qair Iceland) sem áformar fjöl­mörg vind­orku­ver vítt og breitt um land­ið, stærstan hlut eða 38 pró­sent. Stjórn­ar­for­maður þess er Tryggvi Þór Her­berts­son, fyrr­ver­andi þing­maður Sjálf­stæð­is­flokks­ins og efna­hags­ráð­gjafi for­sæt­is­ráð­herra í tíð Geirs H. Haar­de.

Adira Hydro á 23 pró­sent í Arctic Hydro og Snæ­ból, fjár­fest­inga­fé­lag Stein­unnar Jóns­dóttur og Finns Reyrs Stef­áns­son­ar, á 18 pró­sent.

Tíu pró­senta hlutur Arctic Hydro er svo í eigu Hængs ehf. Það félag er að fullu í eigu Bene­dikts Ein­ars­son­ar, frænda Bjarna Bene­dikts­sonar fjár­mála­ráð­herra.

Þegar samið var um vatns­rétt­indi og land­nýt­ingu innan rík­is­jarð­ar­innar Þing­múla vegna Geit­dalárs­virkj­unar fyrir tveimur árum vék Bjarni sæti í mál­inu vegna fjöl­skyldu­tengsl­anna. Miðl­un­ar­lónið í Leiru­dal er áformað á landi rík­is­ins en önnur virkj­un­ar­mann­virki, m.a. þrýsti­pípa og stöðv­ar­hús, eru í landi Múla­þings (áður Fljóts­dals­hér­aðs).

Skapa „raun­veru­leg verð­mæti“

Arctic Hydro „hefur sér­hæft sig í þróun virkj­un­ar­kosta,“ segir í mats­á­ætlun vegna Geit­dals­ár­virkj­un­ar. „Fyr­ir­tækið leitar uppi og stendur að frum­hönn­um, frek­ari útfærslum og fram­kvæmdum mögu­legra virkj­un­ar­kosta, hvort heldur sem slíkir kostir hafa áður komið til skoð­unar af hálfu ann­arra eða þá að félagið þróar áður óþekkta virkj­ana­kosti frá grunni. Fyr­ir­huguð áform um virkjun Geit­dalsár eru til komin sem áður óþekktur virkj­un­ar­kostur og fellur að lang­tíma­mark­miðum Arctic Hydro um að skapa raun­veru­leg verð­mæti til lengri tíma litið fyrir alla hlut­að­eig­andi aðila.“

Stöðuvötn í Leirudal sem færu undir miðlunarlón virkjunarinnar. Mynd: Matsáætlun Arctic Hydro

Í mats­á­ætlun virkj­un­ar­innar kemur fram að fram­kvæmdin myndi hafa áhrif á far­veg Geit­dalsár á tólf kíló­metra kafla, Leir­dalsá á þriggja kíló­metra kafla og Miðá á eins km kafla. Fleiri ár yrðu und­ir, því til stendur að veita einni ónefndri á til við­bótar í skurði í miðl­un­ar­lón­ið.

Áhrif­anna mun því gæta allt frá miðl­un­ar­lón­inu í Leiru­dal, niður í inn­takslónið í Geit­dal og áfram að stöðv­ar­húsi. Vatn­inu yrði veitt frá inn­takslón­inu og niður í stöðv­ar­húsið í gegnum 6,6 kíló­metra langa nið­ur­grafna þrýsti­pípu.

Ónefnd á í Geitdalsá sem veitt yrði í miðlunarlónið með skurði. Mynd: Matsáætlun Arctic Hydro

Í Leiru­dalslóni yrði vatn geymt fyrir tíma­bilið des­em­ber og út mars þegar nátt­úru­legt rennsli er í lág­marki. Í með­al­ári yrði safnað í lónið frá lokum apríl og út allan júlí­mánuð en þá yrði að jafn­aði byrjað að hleypa úr því en þó í litlu magni út nóv­em­ber. Á tíma­bil­inu des­em­ber og út mars yrði hleypt mest úr því.

Þetta þýðir að með til­komu Leiru­dals­stíflu myndi rennsli á milli hennar og inn­takslóns skerð­ast frá lokum apríl og út allan júlí. Skerð­ingin yrði mis­mikil eftir árs­tíð­um, minnst á sumrin en mest á vet­urna. „Gróf­lega áætlað skerð­ist rennslið á bil­inu 50-80% yfir sum­ar­ið,“ segir í mats­á­ætlun Geit­dals­ár­virkj­unar og um 80 pró­sent á vet­urna.

Staðsetning virkjunarmannvirkja samkvæmt forathugun. Kort: Úr matsskýrslu Arctic Hydro

Rennsl­is­breyt­inga yrði þó vart alla leið niður að Lag­ar­fljóti, þangað sem Geit­dalsá rennur að lok­um, þá sam­einuð öðrum í Grímsá. Á þetta benti Veiði­mála­stofnun m.a. í umsögn sinni um rann­sókn­ar­leyfi Orku­stofn­unar vegna virkj­un­ar­innar árið 2016. Sagði stofn­unin að virkj­unin myndi hafa áhrif á rennsl­is­hætti og líf­ríki Geit­dalsár, þveráa hennar sem og rennsli Gríms­ár.

Í umhverf­is­mats­skýrslu, sem er næsta skrefið í mati á umhverf­is­á­hrifum fram­kvæmda, verður m.a. lagt mat á magn og útbreiðslu fiski­teg­unda í þeim ám, vötnum og tjörnum sem yrðu fyrir áhrifum og t.d. raf­veitt á lík­legum búsvæðum og upp­eld­is­stöðvum laxa­seiða. Þá verður að rann­saka áhrif á fugla en fram­kvæmdin gæti raskað varp­stöðvum þeirra auk þess sem skert vatns­rennsli kann að hafa áhrif á fæðu­öfl­un. Líkt og lög gera ráð fyrir verða fleiri þættir metn­ir, m.a. mögu­leg áhrif á sér­stakar jarð­mynd­an­ir, röskun á gróðri og á högum hrein­dýra sem halda til á þessum slóð­um.

Mats­á­ætlun Geit­dals­ár­virkj­unar er hægt að nálg­ast á vef Skipu­lags­stofn­unar. Allir geta veitt umsögn um hana og skulu þær ber­ast stofn­un­inni eigi síðar en 5. apríl næst­kom­andi.

Við þurfum á þínu framlagi að halda

Þú getur tekið beinan þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við sem vinnum á ritstjórn Kjarnans viljum hvetja þig til að vera með okkur í liði og leggja okkar góða fjölmiðli til mánaðarlegt framlag svo við getum haldið áfram að vinna fyrir lesendur, fyrir fólkið í landinu.

Kjarninn varð níu ára í sumar. Þegar hann hóf að taka við frjálsum framlögum þá varð slagorðið „Frjáls fjölmiðill fyrir andvirði kaffibolla“ til og lesendur voru hvattir til að leggja fram í það minnsta upphæð eins kaffibolla á mánuði.

Mikið vatn hefur runnið til sjávar á þeim níu árum sem Kjarninn hefur lifað. Í huga okkar á Kjarnanum hefur þörfin fyrir fjölmiðla sem veita raunverulegt aðhald og taka hlutverk sitt alvarlega aukist til muna.

Við trúum því að Kjarninn skipti máli fyrir samfélagið.

Við trúum því að sjálfstæð og vönduð blaðamennska skipti máli.

Ef þú trúir því sama þá endilega hugsaðu hvort Kjarninn er ekki allavega nokkurra kaffibolla virði á mánuði.

Vertu með okkur í liði. Þitt framlag skiptir máli.

Ritstjórn Kjarnans: Sunna Ósk Logadóttir, Þórður Snær Júlíusson, Erla María Markúsdóttir, Arnar Þór Ingólfsson, Eyrún Magnúsdóttir og Grétar Þór Sigurðsson.


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Aðgerðirnar sem lagðar eru til af ríkisstjórninni til þess að hafa auknar tekjur af umferð bera vott um úrræðaleysi og skammsýni, segja hagsmunasamtök bílgreinarinnar, sem telja notkunargjöld styðja betur við orkuskipti í samgöngum.
Hver ekinn kílómeter á rafbíl kosti sex krónur í stað annarra gjalda
Samtök verslunar og þjónustu og Bílgreinasambandið vilja sjá nýtt notkunargjald leggjast á akstur bíla sem ganga fyrir rafmagni eða vetni, í stað þess að vörugjöld og bifreiðagjöld á þessa bíla hækki eins og gengið er út frá í fjárlagafrumvarpinu.
Kjarninn 8. desember 2022
Bryndís Haraldsdóttir þingmaður Sjálfstæðisflokks er formaður allsherjar- og menntamálanefndar.
Leggja til að fjölskyldur sem ekki var hægt að senda úr landi fái dvalarleyfi
Útlendingafrumvarp dómsmálaráðherra er komið úr nefnd, nánast óbreytt. Stjórnarflokkarnir leggja til bráðabirgðabreytingu um að nokkur hópur fólks með börn, sem ekki var hægt að senda úr landi vegna veirufaraldursins, fái dvalarleyfi hérlendis.
Kjarninn 8. desember 2022
Ketill Sigurjónsson
Fallið vindmastur Orkuveitu Reykjavíkur
Kjarninn 8. desember 2022
Tölvuteikning Landsvirkjunar af Hvammsvirkjun. Stíflan er efst á myndinni, þá Viðey, frárennslisskurður til hægri og Ölmóðsey. Landsvirkjun á að tryggja 10 m3/s rennsli neðan stíflu.
Orkustofnun gefur Hvammsvirkjun grænt ljós
Hvammsvirkjun verður sjöunda virkjun Landsvirkjunar á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu en sú fyrsta sem reist verður í byggð. Orkustofnun setur skilyrði um vatnsmagn neðan stíflu og seiðafleytur fyrir laxfiska í nýútgefnu virkjunarleyfi.
Kjarninn 8. desember 2022
Framlög til RÚV hækka enn – Verða milljarði hærri á næsta ári en árið 2021
Alls er búist við að RÚV fái um 5,7 milljarða króna úr ríkissjóði á næsta ári. Það er 625 milljónum krónum meira en í ár og rúmum milljarði króna meira en 2021. Á sama tíma hafa framlög úr ríkissjóði til styrkjakerfis einkarekinna fjölmiðla lækkað.
Kjarninn 8. desember 2022
Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar.
Vilja hækka veiðigjöld, leggja kolefnisskatt á stóriðju, selja banka og fækka ráðherrum
Viðreisn vill greiða lækka opinberar skuldir og auka stuðning við barnafjölskyldur. Þá vill flokkurinn auka framlög til heilbrigðismála. Þetta vill hann fjármagna með hærri álögum á útgerðir og 13,5 milljarða króna kolefnisgjaldi á stóriðju.
Kjarninn 8. desember 2022
Helga Vala Helgadóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, og Bjarni Benediktsson fjármála- og efnahagsráðherra.
„Það fer ekk­ert á milli mála að ábyrgðin er hjá rík­is­sjóð­i“
„Hvert er planið?“ spyr þingmaður Samfylkingarinnar fjármálaráðherra- og efnahagsráðherra. Tilefnið er málefni ÍL-sjóðs, nú þegar fyrrverandi forseti Mannréttindadómstóls Evrópu segir ríkið bótaskylt fari ÍL-sjóður í þrot.
Kjarninn 8. desember 2022
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Ragnar Þór: „Ég tel seðlabankastjóra algjörlega ómarktækan“
Stýrivaxtahækkanir Seðlabankans „refsa stórum hópi fólks sem er ekki að fara til Tenerife og eyða um efni fram heldur er bara að reyna að komast af milli mánaða,“ segir Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR.
Kjarninn 8. desember 2022
Meira úr sama flokkiInnlent