Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.

Topp 10 – Réttarhöld í sögunni

miloo.png
Auglýsing

Þau eru fjöl­mörg rétt­ar­höldin sem hafa skipt sköpum í gegnum tíð­ina. Í til­efni páska tók Krist­inn Haukur Guðna­son sagn­fræð­ingur saman lista yfir topp tíu rétt­ar­höldin í sög­unn­i. 

1. Nurem­berg rétt­ar­höldin

Nurem­berg, 1946

Auglýsing


Eftir seinni heims­styrj­öld­ina ákváðu banda­menn að draga leið­toga nas­ista fyrir sér­stakan dóm­stól til að svara fyrir þennan mesta hild­ar­leik sög­unn­ar. Reyndar var um mörg rétt­ar­höld að ræða en þau fræg­ustu voru haldin yfir 24 æðstu mönnum rík­is­ins sem ennþá voru á lífi. Robert Ley framdi sjálfs­morð fyrir rétt­ar­höldin og Her­mann Gör­ing eftir að dómur féll. Auk þess var réttað yfir Martin Bor­mann í fjar­veru hans en hann var þá þegar lát­inn. Ákæran á hendur þeim var sam­særi um að spilla heims­friði, að heyja árás­ar­stríð, stríðs­glæpir og glæpir gegn mann­kyni (hug­tak sem þangað til var nán­ast óþekkt). Sak­born­ing­arnir báru fyrir sig að þeir hafi verið að fylgja skip­unum og köll­uðu rétt­ar­höldin rétt­læti sig­ur­vegar­anna. Það fór þó þannig að 4 af þeim voru sýkn­að­ir, 7 fengu langa fang­els­is­dóma og 12 af þeim voru dæmdir til dauða og hengdir 16. októ­ber sama ár.

2. Jóhanna af Örk

Rou­en, 1431



Jóhanna af Örk hafði leitt Frakka úr von­lausri stöðu í hund­rað ára stríð­inu. Hún var þó tekin til fanga af Búrg­und­um, banda­mönnum Eng­lend­inga. Frakka­kon­ungur borg­aði ekki lausn­ar­gjald og því var réttað yfir henni af enskum kirkju­dóm­stól. Eng­lend­ingar höfðu verið nið­ur­lægðir af ólæsri bænda­stúlku og því hlaut eitt­hvað meira að liggja að baki. Hún var kærð fyrir gald­ur, trú­villu og að ganga í karl­manns­föt­um. Yfir­heyrsl­urnar stóðu lengi yfir en hún ját­aði aldrei. Undir lok rétt­ar­hald­anna mætti hún í karl­manns­föt­um, að sögn til að verja sig frá kyn­ferð­is­legu áreiti varð­anna, og þótti það bera merki um sekt henn­ar. Hún var dæmd trú­vill­ingur og brennd lif­andi í Rouen 30. maí sama ár. Eitt helsta meist­ara­verk leik­stjór­ans Carls Dreyer er La Passion de Jeanne d´Arc frá árinu 1928, mynd sem byggð var á rétt­ar­skjöl­un­um.



still-of-maria-falconetti-in-the-passion-of-joan-of-arc-(1928)-large-picture

3. Moskvu­rétt­ar­höldin

Moskva, 1936-1938



Rétt­ar­höldin voru sýnd­ar­mennska frá A til Ö, notuð til að rétt­læta aftökur og for­dæm­ingu á óvinum eða rétt­ara sagt hugs­an­legum óvinum Jós­efs Stalíns. Millj­ónir manna fór­ust í hreins­unum Stalíns úr öllum stéttum sam­fé­lags­ins og enn fleiri voru send í þrælk­un­ar­búðir í Síber­íu. Ein­ungis topp­arnir voru dregnir fyrir rétt. Þeir voru ákærðir fyrir að vinna gegn bylt­ing­unni og sov­éskum gild­um, morð, morð­til­raun­ir, njósnir og land­ráð. Meðal sak­born­inga voru Buk­har­in, Rykov, Zinovi­ev, Kamenev og Radek o.fl. Þetta voru „gömlu bols­hevík­arn­ir“, valda­klíkan í kringum Vla­dimír Lenín að und­an­skildum Stalín sjálf­um. Ein­ungis þeir sem ját­uðu skil­yrð­is­laust og þóttu minnsta ógnin „sl­uppu“ með Síber­íu­vist. Lang­flestir voru dæmdir til dauða og skotnir á innan við sól­ar­hring frá dóms­upp­kvaðn­ingu.

4. Roe vs Wade

Was­hington, 1971-1973



Málið sner­ist um gölluð og úrelt fóst­ur­eyð­ing­ar­lög í Texas­fylki Banda­ríkj­anna. Sækj­and­inn var ung þunguð kona, Norma McCor­vey (Jane Roe í máls­gögn­um) sem á end­anum átti barnið og gaf til ætt­leið­ing­ar. Hún kom þó aldrei í rétt­ar­sal heldur ein­ungis lög­fræð­ingar hennar sem höfðu leitað eftir slíku máli. Málið leit­aði alla leið til hæsta­réttar í Was­hington sem á end­anum dæmdi Roe í hag og upp frá því hafa fóst­ur­eyð­ingar verið lög­legar í Banda­ríkj­un­um. Málið klauf þjóð­ina í tvennt. Talað er um Pro-Choice ef fólk styður óskil­yrtan rétt til fóst­ur­eyð­inga og Pro-Life ef fólk hafnar hon­um. McCor­vey sjálf hefur snú­ist yfir í seinni hóp­inn og seg­ist sjá eftir mál­sókn­inni.



tumblr_lfg6dvMWSF1qzr6zyo1_500

5. Oscar Wilde

London, 1895



Oscar Wilde var einn virt­asti rit­höf­undur og leik­rita­skáld síns tíma. Hann átti í ást­ar­sam­bandi við son mark­greifans af Queens­berry sem lík­aði það illa. Hann kall­aði Wilde „sódó­míta“ á leik­sýn­ingu og Wilde brást við með því að höfða meið­yrða­mál. Það reynd­ist þó feigð­ar­för því að Wilde var vissu­lega sam­kyn­hneigður og upp komst um fyrri ást­ar­sam­bönd hans. Hann var hand­tek­inn og ákærður fyrir kyn­villu. Málsvörn hans fólst í því að sam­band hans við karl­menn­ina hafi verið and­legt en ekki kyn­ferð­is­legt. Kvið­dóm­ur­inn gat ekki komið sér saman og því þurfti önnur rétt­ar­höld. Sá kvið­dómur sak­felldi Wilde og hann var dæmdur til tveggja ára þrælk­un­ar­vinnu. Þar skrif­aði hann eitt af sínum fræg­ustu verk­um, De Profundis (Úr djúp­un­um).

6. Slobodan Milos­evic

Haag, 2002-2006



Milos­evic hrakt­ist frá völdum í Serbíu og var loks fram­seldur til aþjóða stríðs­glæpa­dóm­stóls­ins, sak­aður um stríðs­glæpi og þjóð­ar­morð í átök­unum í Bosníu í upp­hafi tíunda ára­tug­ar­ins. Hann neit­aði aftur á móti að við­ur­kenna lög­sögu dóm­stóls­ins og varði sig sjálf­ur. Rétt­ar­höldin dróg­ust á lang­inn og loks lést hann úr hjarta­á­falli í fanga­klefa sínum áður en nið­ur­staða fékkst. Seinna ályktaði dóm­stóll­inn að Serbar væru ekki beinir ger­endur að þjóð­ar­morð­inu í Bosníu en hefðu brugð­ist því að koma í veg fyrir það og hefðu ekki sýnt sam­vinnu við að koma þeim seku til rétt­læt­is. Þó að Milos­evic hafi ekki verið dæmdur sýndu rétt­ar­höldin þó að alþjóða­sam­fé­lagið hafði burði til að draga fyrrum þjóð­höfð­ingja til saka fyrir glæpi þeirra í starfi.



milosevic

7. Gali­leo Gali­lei

Róm, 1633



Gali­leo var einn af merk­ustu og fræg­ustu vís­inda­mönnum end­ur­reisn­ar­inn­ar. Það voru þó ekki hans eigin kenn­ingar sem komu honum í klandur heldur kenn­ingar prúss­neska stjörnu­fræð­ings­ins Nicolaus Copern­icus. Kenn­ingin var sú að jörðin snú­ist í kringum sól­ina en ekki öfugt. Þetta stang­að­ist harka­lega á við kenn­ingar kirkj­unnar um að jörðin væri mið­punktur alheims­ins. Því var hann í tvígang dreg­inn fyrir róm­verska rann­sókn­ar­rétt­inn. Hann var fund­inn sekur um trú­villu, verk hans voru bönnuð og hann sjálfur settur í stofu­fang­elsi. Gali­leo, sem var tæp­lega sjö­tug­ur, hætti þó ekki að vinna að vís­indum en lof­aði að kenna ekki framar það sem stang­að­ist á við kenn­ingar kirkj­unn­ar. Það var ekki fyrr en á 20. öld sem kirkjan við­ur­kenndi mis­tök sín og hreins­aði nafn Gali­leos.

8. Ted Bundy

Miami, 1979



Ted Bundy var einn af alræmd­ustu fjöldamorð­ingjum Banda­ríkj­anna en hann myrti að minnsta kosti 30 konur á ein­ungis fjórum árum. Hann var einnig kyn­ferð­is­lega brenglaður nauð­gari og nárið­ill. Glæpi sína framdi hann í mörgum fylkjum en það var í Flór­ída sem hann var ákærður fyrir árás á nokkrar stúlkur úr Florida State háskól­an­um. Tvær af þeim lét­ust og Bundy stóð því frammi fyrir dauða­refs­ingu. Rétt­ar­höldin sjálf voru stór­merki­leg. Þetta var í fyrsta skipti sem rétt­ar­höldum var sjón­varpað og nokkur hund­ruð manna alþjóð­legur fjöl­miðla­her fylgd­ist grannt með. Bundy varði sig sjálfur og ein­hvern veg­inn fór hann að því að eign­ast tölu­vert marga aðdá­end­ur, aðal­lega kven­kyns. Topp­ur­inn á bil­un­inni var þegar hann gifti sig í rétt­ar­salnum í miðri vitna­leiðslu. Hann var dæmdur til dauða og í kjöl­farið ját­aði hann á sig ótal morða. Hann var tek­inn af lífi með raf­magns­stól árið 1989.



article-2412873-1BA4A735000005DC-811_634x412

9. Sókrates

Aþena, 399 f.Kr



Einn fræg­asti heim­spek­ingur allra tíma var sak­aður um trú­villu og að spilla æsk­unni með óæski­legum kenn­ing­um. Það sem stóð í raun að baki ákærunni var valda­bar­átta innan Aþenu. Sókrates þótti styðja ólýð­ræð­is­leg öfl og talað gegn þáver­andi vald­höfum í borg­inni. Hann var orð­inn sjö­tugur en hafði ennþá tölu­verðan áhrifa­mátt og marga fylg­is­menn. 500 dóm­endur kusu um afdrif hans í leyni­legri kosn­ingu. 280 kusu sekt en 220 sak­leysi. Sækj­endur vildu fá dauða­dóm en Sókrates stakk upp á fjár­sekt sem læri­sveinar hans buð­ust til þess að greiða. Dóm­endur kusu fyrri kost­inn og Sókrates var neyddur til þess að drekka bikar fullan af eitri. Málið var tekið fyrir af alþjóð­legri nefnd  í Aþenu árið 2012 og réttað upp á nýtt. Sókrates var sýkn­aður í það skiptið því að atkvæði féllu jöfn.

10. Apa­rétt­ar­höldin

Dayton, Tenn­essee, 1925



Mennta­skóla­kenn­ar­inn John Scopes var feng­inn til að játa það á sig að hafa kennt nem­endum sínum þró­un­ar­kenn­ingu Darwins í rík­is­reknum skóla. Það stríddi gegn lögum Tenn­es­eefylkis á þeim tíma. Rétt­ar­höldin voru þó meira gjörn­ingur til að koma smá­bænum Dayton á kort­ið. Sak­sókn­ar­inn var William Jenn­ings Bryan, sem í þrí­gang var for­seta­fram­bjóð­andi Demókra­ta­flokks­ins, en hann lést örfáum dögum eftir rétt­ar­höld­in. Verj­and­inn var Clarence Dar­row, mann­rétt­inda­fröm­uður og einn þekkt­asti lög­fræð­ingur lands­ins á þeim tíma. Bar­átta þeirra er goð­sagna­kennd og hefur mikið verið skrifað um hana. Scopes var dæmdur til fjár­sektar sem var svo felld nið­ur. En merki­legt nokk þá standa deil­urnar um þró­un­ar­kenn­ing­una ennþá yfir í Banda­ríkj­un­um.



Clarence Darrow og William Jennings Bryan. Darrow var lögmaður Scopes og Jennings Bryan sérfræðingur í Biblíunni sem saksóknari kallaði til.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Allir þurfa helst að eiga heima einhversstaðar. Og flestir þurfa að taka lán til þess að geta keypt sér heimili.
Ár óverðtryggðu lánanna
Íslendingar eru að sækja meira í óverðtryggð lán en nokkru sinni áður, samhliða vaxtalækkun Seðlabanka Íslands. Hratt lækkandi verðbólga gerir það þó að verkum að verðtryggðu lánin er enn í mörgum tilfellum hagstæðari.
Kjarninn 25. janúar 2020
Matthildur Björnsdóttir
Sköpun versus það sem menn sögðu að væri almættið
Kjarninn 25. janúar 2020
Vilja að ekki verði hvoru tveggja beitt álagi og annarri refsingu vegna sama skattalagabrots
Nefnd um rannsókn og saksókn skattalagabrota leggur til að hætt verði að beita álagi við endurákvörðun skatta þegar mál fer í refsimeðferð.
Kjarninn 25. janúar 2020
Erlendum ríkisborgurum gæti fjölgað um einn Garðabæ út 2023
Útlendingum sem fluttu til Íslands fjölgaði um rúmlega fimm þúsund í fyrra þrátt fyrir efnahagssamdrátt. Þeir hefur fjölgað um 128 prósent frá byrjun árs 2011 og spár gera ráð fyrir að þeim haldi áfram að fjölga á allra næstu árum.
Kjarninn 25. janúar 2020
Kristbjörn Árnason
Hrunadans nútímans
Leslistinn 25. janúar 2020
Kórónaveiran: Heimshorna á milli á innan við 30 dögum
Það var ekkert leyndarmál að á fiskmarkaðinum í Wuhan var hægt að kaupa margt annað en fisk. 41 hefur látist vegna veirusýkingar sem rakin er til markaðarins.
Kjarninn 25. janúar 2020
Stefán Ólafsson
Nýfrjálshyggju Miltons Friedman hafnað í Bandaríkjunum og Davos
Kjarninn 25. janúar 2020
Samdráttur í flugi lagar losunarstöðuna
Losun gróðurhúsalofttegunda frá flugi dróst verulega mikið saman í fyrra. Það er ein hliðin á miklum efnahagslegum og umhverfislegum áhrifum af minni flugumferð eftir fall WOW Air og kyrrsetninguna á 737 Max vélum Boeing.
Kjarninn 24. janúar 2020
Meira úr sama flokkiKjarnafæði
None