Þessi færsla er úr eldra greinasafni Kjarnans og gæti þess vegna birst furðulega.

Virðulegi gagnrýnandi, ég fésaði á mig

audur-jons.jpg
Auglýsing
... En því miður ... Þessi orð hljóma eins og eitur í eyrum rit­höf­undar sem hlustar á gagn­rýn­anda fjalla um verk sem hann hefur lagt allt sitt í árum sam­an. Það er búið að kynna verk­ið, jafn­vel gauka hrósi að höf­undi fyrir að takast á við frum­legar hug­mynd­ir, en svo kemur högg­ið:

 


... En því miður fip­ast höf­undi þegar ...


 


Þar með rænir gagn­rýn­and­inn jól­unum af höf­undi að hætti Trölla. Pynt­ingin hefst þegar gagn­rýn­and­inn telur upp hin ýmsu atriði sem höf­undur hefði hugs­an­lega getað gert betur til að áhuga­verður efni­viður hefði fengið að njóta sín í góðu verki. Það er að segja að mati þessa til­tekna gagn­rýn­anda því stundum eru gagn­rýnendur ósam­mála, einn hælir því sem öðrum þykir lélegt – og öfugt.


 


Sitt sýn­ist hverjum



 


Rit­höf­undur sem ótt­ast gagn­rýnendur verður ekki lang­lífur í starfi. Því við lendum öll í þessu, við sem skrif­um. Að sitja við útvarps­tæk­ið, sjón­varps­tækið eða tölvu­skjá­inn og verða vitni að, ásamt þús­undum ann­arra, hvernig gagn­rýn­and­inn malar um allt sem við hefðum getað gert öðru­vísi.


 


Arn­aldur Ind­riða­son hefur lent í þessu, líka Hall­dór Lax­ness, Sjón og Zadie Smith. Já, talandi um Zadie, ég hef sjaldan séð eins ísmeygi­lega slæman dóm og þann sem ég rakst á í Guar­dian um bók­ina hennar NW – sem fjöl­margir aðrir gagn­rýnendur höfðu keppst við að lofa sem meist­ara­verk. Stundum er meira að segja hressandi að lesa vonda gagn­rýni þegar ótelj­andi gagn­rýnendur hafa alhæft að höf­und­ur­inn sé end­ur­fæddur Dic­kens í kven­manns­líki. Sama þótt maður finni til með höf­undi, enda tölu­vert fleiri sem lesa Guar­dian en horfa á Kilj­una. Ónefnd íslensk skáld­kona á aldur við Zadie fékk reyndar stór­góðan dóm í Guar­dian fyrir nýlega skáld­sögu sem fékk á sínum tíma vondan dóm í Tíma­riti Máls og menn­ing­ar. Sitt sýn­ist hverjum og það verður maður að hafa í huga þegar rit­dómar eru ann­ars veg­ar. Það er jú frjáls umræða sem blív­ur.


 


Þegar ég hugsa út í það þá held ég reyndar að ég hafi aldrei gefið út bók sem hefur ekki bæði fengið lof og last. Alveg sama hversu vel bókin gengur þá er alltaf ein­hver ein­hvers staðar sem getur fundið eitt­hvað að henni. Stundum er bók hampað á Íslandi en ekki í öðru landi eða stjörnum hlaðin í Dan­mörku eða Þýska­landi en síður á Íslandi. Á hinu fjöl­menna þýsku­mæl­andi svæði eru dómar raunar oft afar ólíkir í ólíkum mál­gögn­um. Ég hef líka heyrt að oft gangi illa að mark­aðs­setja bækur sem ganga vel í suð­ur­-­Evr­ópu norðar í álf­unni og öfugt.


 


Frelsi fylgir ábyrgð



 


Við höfum ólíkar hug­myndir um til­brigðin við upp­skrift­ina að HINNI RÉTT SKRIF­UÐU SKÁLD­SÖGU. Þess utan verða rit­höf­undar líka að fá að vera mis­tæk­ir. Aðeins þannig geta þeir fiktað, leitað og prófað nýja hluti. Allt þetta sem skriftir ganga út á. Á móti kemur að gagn­rýnendur verða líka að fá að skrifa allt sem þeir vilja skrifa. Þeir verða meira að segja að hafa leyfi til að vera mis­tækir, jafn­vel þó að störf þeirra geti bitnað á lífs­við­ur­væri höf­und­ar­ins. Að sama skapi þurfa þeir að umgang­ast frelsið af ábyrgð.


 


Ég var til dæmis ósátt um árið þegar höf­und­ur, sem ég hafði fengið spurnir af að hefði kvartað undan því að það væri of mikið mokað undir rass­inn á mér hjá for­lag­inu sem við gáfum út hjá, var skyndi­lega mættur í einn áhrifa­mesta fjöl­miðil lands­ins til að dæma bók eftir mig. Mestu visku­brunnar breyt­ast í Fram­sókn í fram­boði í jóla­bóka­flóð­inu (ég sjálf þar með tal­in).


 


Höf­undar tuða yfir athygl­inni sem vin­irnir fá, enda stendur allt og fellur með gengi bókanna. Ári seinna er fram­boðs­ruglið gleymt og grafið og hver getur neitað auka­pen­ingum fyrir jólin þegar það vantar gagn­rýn­anda úr höf­unda­stétt.  Ég hefði vel getað verið þessi gagn­rýn­andi og hver veit nema ég hafi verið það, á einn hátt eða ann­an, því það er óþægi­lega auð­velt að rugla saman hags­munum í fámenn­inu á Íslandi.


 


Gagn­rýnenda­skól­inn



 


Auð­vitað er potið í gagn­rýnendum sárt, á þann hátt að eitt augna­blik langar mann til að deyja af blygð­un. Síðan rofar til og höf­und­ur­inn (alla­vega ég) íhugar hvað sé hæft í orðum gagn­rýn­and­ans. Stundum hefur gagn­rýn­and­inn bent á veiga­mikil atriði sem hefði rétti­lega mátt taka til íhug­unar og má læra af en stundum er hann ein­ungis að varpa upp mögu­leikum sem höf­undur og yfir­les­arar hans ræddu ítar­lega á ein­hverjum tíma­punkti þannig að höf­und­ur­inn ákvað að fara þessa leið því sú sem gagn­rýn­and­inn hefði viljað fara var við nán­ari umhugsun ekki rétt, í ljósi lög­mála verks­ins.


 


Mér finnst ég hafa lært ýmis­legt af gagn­rýnendum í gegnum árin, rétt eins og yfir­lesur­um. Senni­lega af því að ég var óskóla­gengin þegar ég byrj­aði að gefa út skáld­sög­ur, þá var ekki hægt að mennta sig í skap­andi skrif­um, eini skól­inn var djúpa laug­in: Að gefa út bók og fá gagn­rýnendur yfir sig, eins og gráð­ugt hrafna­ger.


 


Mér finnst gaman að lesa bóka­dóma, bæði um bæk­urnar mínar og bækur ann­arra höf­unda, og þá les ég bæði dóma í íslenskum og útlenskum fjöl­miðl­um. Og ég held raun­ar, án þess að hafa vís­inda­lega könnun í hönd­un­um, að dómar í sumum útlenskum fjöl­miðlum séu oft bæði kald­rana­legri og skáld­legri en tíðkast á Íslandi. Gagn­rýnend­urnir hafa víða frelsi til að ... hvað á maður að segja, leyfa per­sónu­leika sínum að fljóta inn í dóm­inn með alls­konar hálærðum fimmaura­brönd­ur­um, spek­úla­sjónum og skáld­legum fim­leik­um. Og það er gaman að því. Svo lengi sem maður er að lesa um ein­hvern annan en sjálfan sig eða þá að dóm­ur­inn sé jákvæður í öllum sínum skáld­skap.


 


Það sem ég vildi sagt hafa



 


Fyrir nokkrum dögum síðan stóð ég mig að því að vera í hópi höf­unda sem köll­uðu bóka­dóm­ara í Víð­sjá ýmsum barna­legum upp­nefnum vegna tveggja dóma um bækur sem ein­hverjum okkar þóttu hljóma óþarf­lega nastí. Okkur sárn­aði fyrir hönd vina okk­ar, kannski eins og Sig­mundi Davíð sárnar fyrir hönd Hönnu Birnu en kannski líka af því að við spegl­uðum okkur í þeim.


 


Í fram­boðs­slag jóla­bóka­flóðs­ins er sárasjald­gæft að höf­undur hendi sér í eld­lín­una til að verja aðra en sjálfan sig og sína bók. En að þessu sinni fannst ýmsum það m.a. vera van­hugsað upp­á­tæki hjá reyndum gagn­rýn­anda að blanda sam­bandi, eða rétt­ara sagt nýlegum sam­bands­slit­um, tveggja höf­unda í litlu Reykja­vík inn í dóm um bók ann­ars þeirra. Þessi til­tekni gagn­rýn­andi er jú hámennt­aður mað­ur, einn af fáum gagn­rýnendum á Íslandi sem hefur fyrir því að krydda dómana sína með skemmti­lega skáld­legum til­þrif­um, svo okkur fannst sumum að hann ætti að vita bet­ur. Svo má auð­vitað deila um rétt­mæti þess að blanda einka­lífi höf­undar á þennan hátt inn í gagn­rýni. Mat fólks á því er ólíkt.


 


Gagn­rýnendur snúa bökum sam­an, í kunn­ug­legum söng um frelsi gagn­rýn­and­ans, þegar þeir eru gagn­rýnd­ir. Og auð­vitað eiga þeir að hafa frelsi til að skrifa allt sem þá lyst­ir, en eins og áður sagði þá fylgir frels­inu ábyrgð. Helj­ar­innar ábyrgð í svona fámennu sam­fé­lagi eins og því íslenska þar sem allir þekkja alla og hags­muna­tengslin liggja víða.


 


Þegar ég eyði Jak­obi Bjarn­ari



 


Það er auð­velt að söngla gamlan söng um að höf­undar verði að þola gagn­rýni, en ég veit ekki betur en að höf­undar á Íslandi þoli hana býsna vel. Ann­ars væru flestir bara hættir að skrifa því það verður alltaf töff að fá vondan dóm, sama þótt fræð­ing­arnir segi að þeir hafi almennt mild­ast með árun­um. Sam­fé­lagið hefur jú mild­ast að svo mörgu leyti, við erum til dæmis hætt að senda ómálga börn í sveit og aflífa dýr með því að skjóta þau. Og rit­dóm­arar eru hættir að fjarg­viðr­ast yfir meintu til­bera­smjöri en nota þá kannski ísmeygi­legra orða­lag.  Höf­undar vita að það er eins og að dansa í kvik­syndi að deila við dóm­ar­ann sem hefur alltaf síð­asta orð­ið, var­inn prinsippum og hefð­um.


 


Að þessu mæltu vil ég þó nota þennan ágæta vett­vang til að biðja umræddan rit­dóm­ara afsök­un­ar. Því ég átti að vita bet­ur, miklu bet­ur, en að kenna hann við sadóma­sókískar til­hneig­ingar á spjall­vef á Face­book – sem ég álp­að­ist reyndar eina ferð­ina enn til að finn­ast vera álíka prí­vat og eld­hús­krók­ur­inn fyrir nokkrum árum þar sem fólk býsnað­ist grá­glettið yfir upp­hróp­unum Kollu Berg­þórs (sú hefur nú aldeilis fengið hressi­legar gusur við hin ýmsu eld­hús­borð rit­höf­unda lands­ins þó að flestum þyki vænt um hana) eða ung­lingum að skrifa um bækur á dag­blöð­un­um, öllu því sem eng­inn fékk nokkru sinni að vita um því stundum er svo nauð­syn­legt að pústa og peppa í þessum jólaslag. En næst þegar ég pústa og peppa og hrauna yfir gagn­rýnendur í góðra vina hópi ætla ég halda mig við eld­hús­krók­inn. Eða að minnsta kosti eyða Jak­obi Bjarn­ari Grét­ars­syni af vina­list­anum á Face­book svo að væl í nokkrum vinum á síð­kvöldi verði ekki að algildum sann­leika í fjöl­miðlum lands­ins dag­inn eftir (tek þó fram að mér finnst gaman að rabba við Jakob Bjarnar á förnum veg­i).


 


Og þá sjálf afsök­un­ar­beiðnin



 


Ég gerði mig seka um að hjóla í mann­inn en ekki mál­efn­ið. Nokkuð sem ég hef sjálf ítrekað ásakað stjórn­mála­menn fyrir að gera, einmitt hér í Kjarn­an­um, og það í hæðn­is­tón. Fram­sókn­ar­mað­ur­inn braust fram í mér með þessum afleið­ing­um. Núna langar mig að finna Ang­elu Merkel í mér, diplómat­íska, dula en fylgna sér, og segja: Ég biðst afsök­un­ar, virðu­legi rit­dóm­ari í Víð­sjá, ég fés­aði á mig á Face­book og það ekki í fyrsta sinn.


 


Já, og gleði­leg jóla­bóka­flóð, rit­höf­und­ar, rit­dóm­arar og þið öll sem nennið að lesa bæk­ur. Og ríf­ast um þær.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Stytta af Leopold II í Brussel. Myndin var tekin þann 10. júní 2020.
Þræla- og framkvæmdakóngurinn
Í Tervuren skammt frá Brussel stendur glæsilegt hús. Innandyra má hinsvegar sjá átakanlega sögu um undirokun, þrældóm og grimmdarverk þjóðarleiðtoga sem einskis sveifst til að láta stórveldisdrauma sína rætast.
Kjarninn 5. júlí 2020
Hrina hópuppsagna í tengslum við COVID-19 faraldurinn virðist gengin niður
Stærst þeirra þriggja hópuppsagna sem áttu sér stað í júní er uppsögn PCC á Bakka sem sagði upp nálægt 85 manns af þeim tæplega 150 manns sem starfa hjá fyrirtækinu.
Kjarninn 4. júlí 2020
Tæplega 35 þúsund hafa látist af völdum COVID-19 á Ítalíu
Dánartíðni vegna COVID-19 hærri hjá ómenntuðum en menntuðum á Ítalíu
Kórónuveirufaraldurinn hefur leikið Ítalíu grátt en það var fyrsta Evrópulandið til að glíma við mikla útbreiðslu veirunnar. Í marsmánuði jókst munur á dánartíðni menntaðra og ómenntaðra þar í landi vegna veirunnar.
Kjarninn 4. júlí 2020
Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir dómsmálaráðherra skrifaði undir reglugerð um útlendinga sem tók gildi 15. júní.
Hægt að senda á brott útlendinga í „ólögmætri dvöl“ þrátt fyrir tilslökun gagnvart öðrum
Skortur á beinum flugum, flugsamgöngum til heimalands eða hár kostnaður við ferðalög eru ekki ástæður sem íslensk stjórnvöld taka gildar fyrir dvöl hérlendis án dvalarleyfis eða áritunar.
Kjarninn 4. júlí 2020
Flennistór mynd af þáttastjórnandanum Tucker Carlson á höfuðstöðvum Fox News.
„Tucker Carlson 2024?“
Áhrifamenn meðal repúblikana og íhaldssamir álitsgjafar í Bandaríkjunum telja raunhæft að Tucker Carlson, þáttastjórnandi á Fox News sem milljónir fylgjast með á hverju kvöldi, gæti náð langt ef hann kysi að fara í forsetaframboð árið 2024.
Kjarninn 4. júlí 2020
Ríkisstjórnin sem vill halda áfram, en mun mögulega ekki geta það
Stjórnmálaflokkarnir vega nú og meta hvenær þeir eru líklegir til að hámarka árangur sinn í kosningum. Og eru fyrir nokkuð löngu síðan farnir að máta sig í næstu ríkisstjórn. Þar virðast, eins og er, aðallega vera tveir skýrir valkostir á borðinu.
Kjarninn 4. júlí 2020
„Keyrt á sama fólkinu sem fær aldrei frídag“
Í nýrri skýrslu Rannsóknamiðstöðvar ferðamála um aðstæður erlends starfsfólks í ferðaþjónustu kemur margt varhugavert fram, m.a. að fólk þurfi að vinna margar vikur í röð og að vikulegur frídagur hafi ekki verið virtur.
Kjarninn 4. júlí 2020
Kortið sýnir útbreiðslu hita í hluta Síberíu 20. júní.
Hitamet staðfest á einum kaldasta stað jarðar
Hæsti hiti: 38°C. Lægsti hiti: -67,8°C. Mismunur: 105,8 gráður. Norðurslóðir eru að hlýna þrisvar sinnum hraðar en önnur svæði í heiminum. Hlýnunin er að eiga sér stað mörgum áratugum fyrr en spár gerðu ráð fyrir.
Kjarninn 3. júlí 2020
Meira úr sama flokkiPistlar
None