Ár valdeflingar og venjubundinna átaka

Þegar ég lít yfir árið, þá sé ég hefða­helguð átök um sömu mál­efnin og árið þar á und­an, ára­tug­inn þar á und­an, öld­ina þar áður. Alltaf það sama í mis­mun­andi bún­ingum nýrra og nýrra leik­enda fyrir sömu teg­und af ólíkum hags­mun­um. Það sem stóð helst upp var m.a. að sú mann­eskja sem margir hrædd­ust og var oft kölluð Móri er orðin að dúllu­legum karli sem eng­inn ótt­ast leng­ur. Þá er ljóst að við erum með tvo keis­ara, annan alger­lega nak­inn í sinni hubris bólu, tak­andi ein­kenni­legar ákvarð­anir um hluti sem vart falla undir emb­ætt­ið. Sá hinn sami skilur engan og eng­inn skilur hann og hefur þá þurft að fá sér­stakan Útskýr­ara til að útskýra fyrir þingi og þjóð hvað Keis­ar­inn átti við í alvör­unni.

Stjórn­ar­farið er eins og frekar illa skrifað útþynnt til­brigði af örsögu eftir H.C. And­er­sen með Samuel Beckett útfærslu á sögu­þræði í anda Beðið eftir Godot. Ef maður les gamlar sög­ur, hvort heldur ævi­sögur eða skáld­sögur eftir Atóm­skáld, þá er ekki erfitt að sjá að alltaf er tek­ist á um sömu hlut­ina, per­sónur og leik­endur mis áhuga­verðir eða skil­virk­ir. Meðal ann­ars þess vegna tók ég þátt í að búa til kerf­is­breyt­inga­flokk­inn Pírata. Píratar eru hvorki vinstri né hægri flokk­ur. Það er í raun og veru eng­inn vinstri né hægri flokkur til, það er þrá­lát mýta. Spyrja ætti, hvernig sam­fé­lag er hér­lend­is, er það sós­íal­ískt eða er það kapital­ískt eða kannski blanda? En hvernig sam­fé­lag vill þessi þjóð vera? Ég held að lang­flestir líti til hins nor­ræna vel­ferð­ar­sam­fé­lags sem það módel sem fólk vill halda áfram að byggja á, þar sem grund­vallar þjón­usta á að vera fjár­mögnuð úr sam­eig­in­legum sjóðum. 

Ég er mjög fylgj­andi því að grund­vallar borg­ara­rétt­indi séu virt en vil helst ekki að kerfið verði for­eldri mitt. Ég er EKKI vinstri mann­eskja, ég er EKKI hægri mann­eskja, ég er raun­sæ­is­mann­eskja sem á mér stóran draum um sam­fé­lag þar sem fólk tekur virkan þátt í að móta bæði nærum­hverfi sitt sem og heild­ræna stefnu um sam­fé­lag sitt. Píratar leggja mikla áherslu á að beint lýð­ræði verði lög­fest. Okkar mark­mið er að yfir­færa meiri ábyrgð og vald til fólks­ins. Kannski erum við eins­konar nútíma Hrói Hött­ur, sem tekur valdið frá hinum valda-­meiru og færir það til fólks­ins, svona fyrst að við erum að tala um ævin­týr í þess­ari grein. En það er ekki eitt­hvað sem ger­ist á einni nóttu né endi­lega víst að fólk vilji yfir­höfuð þiggja þetta vald, því með valdi fylgir ábyrgð og aðgengi að upp­lýs­ingum og þess vegna finnst mér ógæfu­leg­asta þró­unin hér­lendis á þessu ári vera það sem er að ger­ast á fjölmiðla­mark­aði, en hlut­verk fjöl­miðla er að stuðla að upp­lýstri umræðu um mik­il­væg þjóð­fé­lags­mál. 

Auglýsing

Það er mjög lítið ef nokk­urt gagn­sæi um það hver fjár­magn­aði t.d. DV og bæj­ar­blöðin sem voru keypt upp á einu bretti. Fram­sókn eign­að­ist sitt litla fjöl­miðla­veldi sem vex og vex á meðan fót­unum er kippt undan RÚV með ótrú­lega skringi­legum svikum á lof­orðum ráð­herra sem hrein­lega var sendur til baka með skottið á milli lapp­anna á sér eftir ítrek­aðar til­raunir til að koma lof­orði og stefnu sinni í gegnum rík­is­stjórn­ina. En þetta er ekk­ert nýtt, það virð­ist ganga illa fyrir ráð­herra þess­arar rík­is­stjórnar að ná fram lof­orðum sínum vegna þess að það eru stíflur í rík­is­stjórn­ar­sam­starf­inu sem má ekki segja upp­hátt hverjar eru en allir vita samt af, þess vegna er þessi keis­ari nak­inn að teikna jóla­kort í gömlu fang­elsi á milli þess að hann leitar að for­tíð­inni í gömlu eyði­býli á Norð-Aust­ur­landi.

En þó að margt sé hægt að læra af for­tíð­inni þá búum við í nútíð­inni og þurfum að horfa til fram­tíðar en ekki for­tíðar nema til að end­ur­taka ekki mis­tök þau sem eru við­var­andi vanda­mál í stjórn­sýsl­unni okk­ar, vanda­mál sem ein­kenn­ast af vold­ugu fram­kvæmda­valdi og óskilj­an­legu flækju­stigi á öllum sviðum þar sem land­læg spill­ing fær að grass­era án þess að hægt sé almenni­lega að koma höndum á það né beina kast­ljósi að vanda­mál­un­um, því þessi vefur er orð­inn svo sam­of­inn ætt­ar­veldum og hags­munum að ómögu­legt er að sá hver ber ábyrgð á hverju.

Píratar hafa áhuga á búa til öðru­vísi kerfi sem myndi leysa af hólmi hin gömlu, en það er ekki hægt að gera það nema að kafa ofan í núver­andi kerfi og opna þau upp á gátt svo hægt sé að rekja þau í sundur án þess að almenn­ingur líði fyrir það. En áður en til kerf­is­breyt­inga verður snúið þarf að byrja á réttum stað og það eru for­sendur kerf­is, ramm­inn, kass­inn sem hýsir stýri­kerf­ið. Það vill svo vel til að kass­inn er nú þegar til: nýja  stjórn­ar­skráin okkar sem var búin til með ríkri aðkomu almenn­ings sem núver­andi þing hefur alger­lega kosið að hunsa eftir sögu­lega upp­gjöf fyrr­ver­andi þings sem var komin á loka­sprett­inn og lagði upp laupana þrátt fyrir að leiðin að loka­mark­inu hafi verið snert­an­leg.

En það þurfti þriðja stærsta fjár­mála­hrun heims­sög­unnar til að vekja fólk til með­vit­undar um rétt sinn til að hafa áhrif á vald­hafa í krafti fjöld­ans. Sitj­andi rík­is­stjórn var vikið frá ásamt seðla­banka­stjóra og stjórn­endur fjár­mála­eft­ir­lits­ins voru þving­aðir til að segja af sér vegna algers van­trausts á þær stofn­anir sem þeir fóru með for­ystu um eftir hrun. Það er ein­stakt í sögu lands­ins. Í kjöl­far þess þá varð fólk sér með­vit­aðri um vald sitt og settar voru fram kröfur um grund­vall­ar­breyt­ingar í sam­fé­lagi okkar til að fyr­ir­byggja að sam­bæri­legir við­burðir gætu átt sér stað að nýju. Kröf­urnar end­ur­óm­uðu í stjórn­ar­skrár­vinnu þeirri sem átti sér stað á síð­asta kjör­tíma­bili. Ferlið í þeirri vinnu var alger­lega ein­stakt á heims­mæli­kvarða vegna aðkomu og sam­ráðs við almenn­ing og frum­varpið sem lagt var fram inni­hélt vald­til­færslu frá yfir­stjórn lands­ins til fólks­ins í land­inu. Það er því ekk­ert skringi­legt að þeir sem fara fyrir emb­ættum sem um vald­tauma lands­ins hafa haldið um ára­tuga­skeið hafi ekki verið skemmt og gert sitt til að tryggja að þessi stjórn­ar­skrá fólks­ins færi ofan í dimm­ustu skúma­skot og allt gert til að tryggja að þetta aðhalds­tæki og upp­gjör við gamla Ísland yrði aldrei að veru­leika. 

En hvað er það í nýrri stjórn­ar­skrá sem vald­hafar óttast? Er það 6. grein­in? Öll erum við jöfn fyrir lögum og skulum njóta mann­rétt­inda án mis­mun­un­ar, svo sem vegna kyn­ferð­is, ald­urs, arf­gerð­ar, búsetu, efna­hags, fötl­un­ar, kyn­hneigð­ar, kyn­þátt­ar, lit­ar­hátt­ar, skoð­ana, stjórn­mála­tengsla, trú­ar­bragða, tungu­máls, upp­runa, ætt­ernis og stöðu að öðru leyti. Konur og karlar skulu njóta jafns réttar í hví­vetna.  Eða er það 9. grein­in: Yfir­völdum ber ætíð að vernda borg­ar­ana gegn mann­rétt­inda­brot­um, hvort heldur sem brotin eru af völdum hand­hafa rík­is­valds eða ann­arra. Kannski er það 11. grein­in:  Frið­helgi einka­lífs, heim­ilis og fjöl­skyldu skal tryggð. Ekki má gera lík­ams­rann­sókn eða leit á manni, leit í húsa­kynnum hans eða mun­um, nema sam­kvæmt dóms­úr­skurði eða sér­stakri laga­heim­ild. Það sama á við um rann­sókn á skjölum og póst­send­ing­um, sím­tölum og öðrum fjar­skipt­um, svo og hvers konar sam­bæri­lega skerð­ingu á einka­lífi manns. 

Þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. má með sér­stakri laga­heim­ild tak­marka á annan hátt frið­helgi einka­lífs, heim­ilis eða fjöl­skyldu ef brýna nauð­syn ber til vegna rétt­inda ann­arra.  Varla getur það verið 13. grein­in; Eign­ar­rétt­ur­inn er frið­helg­ur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína nema almenn­ings­þörf krefji. Þarf til þess laga­fyr­ir­mæli og komi fullt verð fyr­ir. Eign­ar­rétti fylgja skyld­ur, svo og tak­mark­anir í sam­ræmi við lög. Von­andi ótt­ast vald­hafar ekki 14. grein­ina; Allir eru frjálsir skoð­ana sinna og sann­fær­ingar og eiga rétt á að tjá hugs­anir sín­ar. Rit­skoðun og aðrar sam­bæri­legar tálm­anir á tján­ing­ar­frelsi má aldrei í lög leiða. Þó má setja tján­ing­ar­frelsi skorður með lögum til verndar börn­um, öryggi, heilsu, rétt­indum eða mann­orði ann­arra, svo sem nauð­syn ber til í lýð­ræð­is­legu þjóð­fé­lagi. Stjórn­völd skulu tryggja aðstæður til opinnar og upp­lýstrar umræð­u. 

Óheim­ilt er að skerða aðgang að net­inu og upp­lýs­inga­tækni nema með úrlausn dóm­ara og að upp­fylltum sömu efn­is­skil­yrðum og eiga við um skorður við tján­ing­ar­frelsi. Hver og einn ber ábyrgð á fram­setn­ingu skoð­ana sinna fyrir dómi. Kannski er 15. greinin sem veldur titr­ing í her­búðum keisar­anna, kæmi mér ekki á óvart; Öllum er frjálst að safna og miðla upp­lýs­ing­um. Stjórn­sýsla skal vera gegnsæ og halda til haga gögn­um, svo sem fund­ar­gerð­um, og skrá­setja og skjal­festa erindi, upp­runa þeirra, ferli og afdrif. Slíkum gögnum má ekki eyða nema sam­kvæmt lög­um. Upp­lýs­ingar og gögn í fórum stjórn­valda skulu vera til­tæk án und­an­dráttar og skal með lögum tryggja aðgang almenn­ings að öllum gögnum sem opin­berir aðilar safna eða standa straum af. 

Listi yfir öll mál og gögn í vörslu hins opin­bera, upp­runa þeirra og inni­hald, skal vera öllum aðgengi­leg­ur. Söfn­un, miðlun og afhend­ingu gagna, geymslu þeirra og birt­ingu má aðeins setja skorður með lögum í lýð­ræð­is­legum til­gangi, svo sem vegna per­sónu­vernd­ar, frið­helgi einka­lífs, öryggis rík­is­ins eða lög­bund­ins starfs eft­ir­lits­stofn­ana. Heim­ilt er í lögum að tak­marka aðgang að vinnu­skjölum enda sé ekki gengið lengra en þörf krefur til að varð­veita eðli­leg starfs­skil­yrði stjórn­valda. Um gögn sem lög­bundin leynd hvílir yfir skulu liggja fyrir upp­lýs­ingar um ástæður leyndar og tak­mörkun leynd­ar­tíma. Nú eða 16. greinin um Frelsi fjöl­miðla; Frelsi fjöl­miðla, rit­stjórn­ar­legt sjálf­stæði þeirra og gegn­sætt eign­ar­hald skal tryggja með lög­um. Vernd blaða­manna, heim­ild­ar­manna og upp­ljóstr­ara skal tryggja í lög­um. Óheim­ilt er að rjúfa nafn­leynd án sam­þykkis þess sem veitir upp­lýs­ingar nema við með­ferð saka­máls og sam­kvæmt dóms­úr­skurði.

Það eru ótal­margar greinar í nýju stjórn­sýsl­unni sem myndi breyta svo miklu og búa til traust­ari grunn en þessi stöðugi kvik­sandur sem virð­ist vera undir stjórn­skipan lands­ins, ráð­herra­grein­arnar eru hrein og bein nauð­syn en lítið um þær fjall­að.



I.

86. gr. Ráð­herrar eru æðstu hand­hafar fram­kvæmd­ar­valds hver á sínu sviði. Þeir bera hver fyrir sig ábyrgð á mál­efnum ráðu­neyta og stjórn­sýslu sem undir þá heyr­ir. Geti ráð­herra ekki fjallað um mál vegna van­hæf­is, fjar­veru eða ann­arra ástæðna felur for­sæt­is­ráð­herra það öðrum ráð­herra. Eng­inn getur gegnt sama ráð­herra­emb­ætti lengur en átta ár.

88. gr. Hags­muna­skrán­ing og opin­ber störf. Ráð­herra er óheim­ilt að hafa með höndum önnur launuð störf á meðan hann gegnir emb­ætti. Sama gildir um störf í þágu einka­fyr­ir­tækja og opin­berra stofn­ana þótt ólaunuð séu. Í lögum skal kveðið á um skyldu ráð­herra til að veita upp­lýs­ingar um fjár­hags­lega hags­muni sína.



89. gr. Ráð­herrar mæla fyrir frum­vörpum og til­lögum frá rík­is­stjórn, svara fyr­ir­spurnum og taka þátt í umræðum á Alþingi eftir því sem þeir eru til kvadd­ir, en gæta verða þeir þing­skapa. Ráð­herrar hafa ekki atkvæð­is­rétt á Alþingi. Sé alþing­is­maður skip­aður ráð­herra víkur hann úr þing­sæti á meðan hann gegnir emb­ætt­inu og tekur vara­maður þá sæti hans.



90. gr. Stjórn­ar­mynd­un. Alþingi kýs for­sæt­is­ráð­herra. Eftir að hafa ráð­fært sig við þing­flokka og þing­menn gerir for­seti Íslands til­lögu til þings­ins um for­sæt­is­ráð­herra. Er hann rétt kjör­inn ef meiri­hluti þing­manna sam­þykkir til­lög­una. Að öðrum kosti gerir for­seti Íslands nýja til­lögu með sama hætti. Verði sú til­laga ekki sam­þykkt fer fram kosn­ing í þing­inu milli þeirra sem fram eru boðnir af þing­mönn­um, þing­flokkum eða for­seta Íslands. Sá er flest atkvæði hlýtur er rétt kjör­inn for­sæt­is­ráð­herra. Hafi for­sæt­is­ráð­herra ekki verið kjör­inn innan tíu vikna skal Alþingi rofið og boðað til nýrra kosn­inga. For­sæt­is­ráð­herra ákveður skipan ráðu­neyta og tölu ráð­herra og skiptir störfum með þeim, en ráð­herrar skulu ekki vera fleiri en tíu. For­seti Íslands skipar for­sæt­is­ráð­herra í emb­ætti. For­seti veitir for­sæt­is­ráð­herra lausn frá emb­ætti eftir alþing­is­kosn­ing­ar, ef van­traust er sam­þykkt á hann á Alþingi, eða ef ráð­herr­ann óskar þess. For­sæt­is­ráð­herra skipar aðra ráð­herra og veitir þeim lausn. Ráð­herrar und­ir­rita eið­staf að stjórn­ar­skránni þegar þeir taka við emb­ætti.



91. gr. Van­traust. Leggja má fram á Alþingi til­lögu um van­traust á ráð­herra. Í til­lögu um van­traust á for­sæt­is­ráð­herra skal fel­ast til­laga um eft­ir­mann hans. Ráð­herra er veitt lausn úr emb­ætti ef meiri­hluti þing­manna sam­þykkir til­lögu um van­traust á hann. Rík­is­stjórn er veitt lausn ef meiri­hluti þing­manna sam­þykkir til­lögu um van­traust á for­sæt­is­ráð­herra.



92. gr. Starfs­stjórn. Eftir að for­sæt­is­ráð­herra hefur verið veitt lausn ásamt rík­is­stjórn sinni situr hún áfram sem starfs­stjórn uns ný rík­is­stjórn er skip­uð. Sama gildir ef þing er rof­ið. Ráð­herrar í starfs­stjórn taka aðeins þær ákvarð­anir sem nauð­syn­legar eru til rækslu starfa þeirra.



93. gr. Upp­lýs­inga- og sann­leiks­skylda. Ráð­herra er skylt að veita Alþingi eða þing­nefnd allar upp­lýs­ing­ar, skjöl og skýrslur um mál­efni sem undir hann heyra, nema leynt skuli fara sam­kvæmt lög­um. Þing­menn eiga rétt á upp­lýs­ingum frá ráð­herra með því að bera fram fyr­ir­spurn um mál eða óska eftir skýrslu, sam­kvæmt nán­ari fyr­ir­mælum í lög­um. Upp­lýs­ingar sem ráð­herra veitir Alþingi, nefndum þess og þing­mönnum skulu vera rétt­ar, við­eig­andi og full­nægj­andi.



95. gr. Ráð­herra­á­byrgð. Ráð­herrar bera laga­lega ábyrgð á stjórn­ar­fram­kvæmdum öll­um. Bóki ráð­herra and­stöðu við ákvörðun rík­is­stjórnar ber hann þó ekki ábyrgð á henni. Ábyrgð vegna emb­ætt­is­brota þeirra skal ákveðin með lög­um. Stjórn­skip­un­ar- og eft­ir­lits­nefnd Alþingis ákveð­ur, að und­an­geng­inni könn­un, hvort hefja skuli rann­sókn á meintum emb­ætt­is­brotum ráð­herra. Nefndin skipar sak­sókn­ara sem ann­ast rann­sókn­ina. Hann metur hvort nið­ur­staða rann­sókn­ar­innar sé nægi­leg eða lík­leg til sak­fell­ingar og gefur þá út ákæru og sækir málið fyrir dóm­stól­um. Nánar skal kveðið á um rann­sókn og með­ferð slíkra mála í lög­um.

Hetja árs­ins er án efa Umboðs­maður Alþingis. Jákvæð þróun er að fjöld­inn allur af mjög fram­bæri­legum óháðum fjöl­miðlum hafa sprottið fram og er það ein­læg ósk mín að næsta ár muni ein­kenn­ast af upp­lýstri umræðu um grund­vall­ar­breyt­ingar þær sem við þurfum að ráð­ast í til að geta nýtt okkur skap­andi hugsun með tækni­þróun til að nýta þau tæki­færi sem í þeim fel­ast til að búa til rétt­lát­ara sam­fé­lag þar sem hags­munir almenn­ings séu hafðir að leið­ar­ljósi til langrar fram­tíðar en ekki þessi hringa­vit­leysa sem við búum við í dag.



Höf­undur er þing­maður Pírata.

Viltu styrkja sjálfstæða íslenska fjölmiðlun?
Lesendur Kjarnans geta kosið að greiða fast mánaðarlegt framlag til fjölmiðilsins til að efla starfsemi hans enn frekar. Markmiðið er upplýstari, gagnrýnni og málefnalegri umræða. Hjálpið okkur við að ná því markmiði með því að ganga til liðs við Kjarnasamfélagið.
Meira úr sama flokkiÁrið 2015
None