Ísland í einstakri stöðu - Hægt að breyta kerfinu

Auglýsing

Íslenska ríkið rekur nú umfangs­mikla fjár­mála­þjón­ustu fyr­ir­ lands­menn, í gegnum dótt­ur­fyr­ir­tæki sín, en á bil­inu 2.200 til 2.300 starfs­menn vinna við fjár­mála­þjón­ustu á vegum þess, í Lands­bank­anum (1.100 starfs­menn), Ís­lands­banka (1.000 starfs­menn), Íbúða­lána­sjóði (100 starfs­menn), auk ­Byggða­stofn­unar og LÍN.

Ein­stakt tæki­færi

Ísland stendur nú frammi fyrir sögu­legu tæki­færi til að breyta fjár­mála­kerf­inu og tak­marka ábyrgð rík­is­ins á fjár­mála­þjón­ustu. Ástæð­an ­fyrir því að þetta er hægt núna, má rekja til neyð­ara­lag­anna, end­ur­reisn­ar ­banka­kerf­is­ins, fjár­magns­hafta og nú síð­ast áætl­unar um afnám hafta.

Ísland er lík­lega eina þró­aða ríkið í heim­inum sem get­ur ­tek­ist á við „Too Big To Fail“ vand­ann, það er að einka­reknir bankar séu það stórir og um­fangs­miklir, að rík­is­sjóðir og seðla­bankar verði að bjarga þeim ef þeir eru reknir illa og lenda í vand­ræð­um. Íslenska ríkið á næstum allt banka­kerf­ið, er ­með það inn­siglað í höft­um, og getur gert breyt­ingar ef vilji er til þess, þar sem þetta vanda­mál er leyst, eða að minnsta kosti minnkað veru­lega að umfangi.

Auglýsing

Loka­nið­ur­staða: Íslenskur lok­aður mark­aður

Segja má að nú sé komin loka­nið­ur­staða úr til­raun­inni sem ­stjórn­mála­menn stýrðu á árunum 1998 til 2003, þegar þeir töldu skyn­sam­legt að hvetja þá sem stýrðu fjár­mála­fyr­ir­tækjum og bönk­um, til þess að veita banka­þjón­ust­u er­lendis á grunni íslenskra lög­að­ila, þar sem vitað var að Seðla­banki Íslands­ væri þrauta­vara­lán­veit­andi og banki bank­anna. Þetta voru megin rökin fyrir sölu ­ís­lenska rík­is­ins á bönk­unum á sínum tíma, og marg­tuggið var mik­il­vægi þess að ­tengsl við erlenda fjár­mála­mark­aði yrðu efld, meðal ann­ars á grund­velli EES-­samn­ings­ins. Útrásin byggði bein­línis á þessum hug­mynd­um.

Til­raun sem mistókst

Það sem er vitað núna – eftir for­dæma­laust hrun og neyð­ar­lög til að verja efna­hags­legt sjálf­stæði lands­ins – er að þessi til­raun var byggð á röngu mati á stöð­unni. Íslenskir bankar munu lík­lega aldrei aftur fara til­ út­landa, safna inn­lánum hjá almenn­ingi þar og hefja útlána­þjón­ustu í miklu­m ­mæli. Nema það komi til miklar breyt­ingar í pen­inga­mála­stefnu þjóð­ar­innar og ný ­mynt tekin upp. Þá hugs­an­lega mun það ger­ast, en samt er ekk­ert víst að það ­ger­ist.



Þetta er ekki eft­ir­sókn­ar­verð staða, enda býður hún hætt­unni af ein­angrun heim, í alþjóða­væddum heimi. Stjórn­mála­menn hafa ekki sýnt því mik­inn áhuga að breyta um pen­inga­mála­stefnu og hafa engin frum­vörp komið fram um það í þing­inu, eða um­ræða farið fram sem heitið get­ur. Skiptar skoð­anir eru á með­al­ ­stjórn­mála­manna um hvort það eigi að taka upp aðra mynt, og ekki fyr­ir­sjá­an­leg­t að miklar breyt­ingar séu framund­an. Á meðan svo er, þarf að huga að því hvern­ig ­megi end­ur­skipu­leggja kerf­ið, og hvaða þættir fjár­mála­þjón­ust­unnar eigi að ver­a ­með rík­is­á­byrgð og hvaða þættir ættu ekki að vera með rík­is­á­byrgð.

Hefð­bundin þjón­usta á sér­stæðum mark­aði

Hin hefð­bundna banka­þjón­usta, nær­þjón­ustan við fólk og ­fyr­ir­tæki, verður fyrst og fremst á Íslandi og þeim örmark­aði sem land­in­u til­heyr­ir. Ísland er rúm­lega 170 þús­und manna vinnu­mark­aður með eigin mynt, sem er staða sem þekk­ist hvergi. Meðal ann­ars af þess­ari ástæðu er ekki hægt að bera Ísland saman við önnur ríki þegar kemur að upp­bygg­ingu fjár­mála­mark­aða. ­Bank­arnir hafa stigið lítil skref þegar kemur að því að sækja fé á erlenda ­mark­aði, og ekki er fyr­ir­sján­an­legt að þeir muni veita alhliða banka­þjón­ust­u utan Íslands á næst­unni, enda hræða spor sög­unnar í því sam­hengi.

Erlendir bankar nú þegar með bestu bit­ana

Erlendir bankar eru nú þegar með flesta „bestu bit­ana“ í ís­lenska hag­kerf­inu, ef svo má að orði kom­ast. Þeir eru stærstu lán­veit­end­ur orku­geirans (Lands­virkun og Orku­veita Reykja­vík­ur), stærstu alþjóð­leg­u ­fyr­ir­tækja lands­ins (Marel og Öss­ur) og hafa sótt í sig veðrið í íslenskum ­sjáv­ar­út­vegi. Ástæðan er sú að þeir geta boðið betri kjör og þjón­ustu, dýpri ­tengsl við fjár­mála­mark­aði og trú­verð­ugri sókn­ar­á­ætl­anir til fram­tíð­ar, eins og ­fyrir alþjóð­leg nýsköp­un­ar­fyr­ir­tæki.

Draga lín­una

Í þeim aðstæðum sem nú eru, getur íslenska ríkið ákveð­ið hvar sé best að draga lín­una, þegar rík­is­á­byrgðin á fjár­mála­þjón­ustu er ann­ar­s ­veg­ar. Aðskiln­að­ur­inn á milli við­skipta- og fjár­fest­inga­banka­starf­semi  er mögu­leg­ur, og ólíkt flestum ríkj­u­m heims­ins þá hafa lobbý­istar á Íslandi enga stöðu til að marka sér gagn­var ­stjórn­völdum og almennningi.  Fjár­fest­inga­banka­starf­semin þarf þó að ver­a vel skil­greind.



Staðan er sú, að íslenska ríkið á nú um 80 pró­sent íslenska fjár­mála­mark­að­ar­ins, þegar kemur að hefð­bund­inni nær­þjón­ustu við fólk og ­fyr­ir­tæki. Arion banki er í sölu­ferli, en ríkið mun fá sölu­and­virði hans til sín. Ef að líf­eyr­is­sjóð­irnir koma sér saman um að kaupa hann, eins og sagðar hafa verið fréttir af, þá verður það færsla úr einum vasa almenn­ings í ann­an.



Þetta þýðir að almenn­ingur er kom­inn með allt kerfið í hend­urn­ar. Eigið fé er ­yfir 600 millj­arðar og inn­lán, miðað við lok síð­asta árs, voru yfir 1.700 millj­arðar króna.

Íslensku bankarnir. Efnahagsleg staða þeirra. Mynd: Morgunblaðið.

Tæki­færi fyrir einka­að­ila – án rík­is­á­byrgðar

Í þess­ari stöðu fel­ast tæki­færi fyrir vel menntað fólk með mikla reynslu, sem nóg er af í fjár­mála­kerf­inu, sem getur tekið til sín stóran hluta þeirrar þjón­ust­u ­sem bankar rík­is­ins veita í dag. Má þar nefna dótt­ur­fyr­ir­tæki Lands­bank­ans og Ís­lands­banka, VÍB og Lands­bréf, en þessi fyr­ir­tæki mætti selja út úr bönk­un­um, og þau yrðu þá alveg sjálf­stæð og án allrar rík­is­á­byrgð­ar. Þess vegna mætt­i ­gera það í gegnum kaup­höll­ina, þar sem allir áhuga­samir fjár­festar sitja við sama ­borð.



Eigna­stýr­ing­ar- og sjóðs­stýr­ing­ar­þjón­usta, og fjár­fest­inga­ráð­gjöf af ýmsu tagi, þarf ekki – og ætti ekki – að ver­a undir vernd­ar­væng fyr­ir­tækja sem njóta rík­is­á­byrgðar þegar illa geng­ur. Fyr­ir­tæki eins og GAMMA, ­Ís­lensk verð­bréf, Arct­ica Fin­ance, Fossar og Virð­ing eru dæmi um fyr­ir­tæki sem rek­in hafa verið með hagn­aði, en eru um margt að sinna þjón­ustu sem dótt­ur­fyr­ir­tæki ­ís­lenska rík­is­ins þurfa ekki að sinna, þar á meðal er umfangs­mik­il ­eigna­stýr­ing­ar­þjón­usta, miðlun og ýmis­legt fleira. Með end­ur­skipu­lagn­ingu á mark­aðn­um, gæti komið auk­inn kraftur í þessa hlið fjár­mála­þjón­ust­unn­ar, og þá á réttum for­send­um.

Hið opin­bera þarf síðan að gera það upp við sig - og þar koma stjórn­mála­menn óhjá­kvæmi­lega til sög­unnar - hvernig það geti rétt­lætt það gagn­vart ýmsu sér­fræði­mennt­uðu fólki, að borga því sam­kvæmt BHM-kjara­samn­ing­um, en að starfs­menn hins opin­bera í fjár­mála­þjón­ustu njóti allt ann­arra og betri kjara. Þetta virð­ist vera alveg skýr þver­sögn, og til lengdar litið mun þetta vafa­lítið ala á tor­tryggni og van­trausti, á örmark­aðnum íslenska, sem ekki hreyf­ist eða þró­ast í takt við alþjóð­legt sam­keppn­isum­hverf­i. 

Í þeirri starf­semi sem sann­ar­lega er alfarið á ábyrgð eig­enda fyr­ir­tækj­anna, þá má vel vera með annan launa­veru­leika eða aðra launa­stefnu. Það er verk­efni þeirra sem reka þau fyr­ir­tæki, að móta launa­stefn­una.

Af­mörkun þjón­ust­unnar

Nær­þjón­ust­una við fólk og fyr­ir­tæki, á hins vegar vel heima hjá rík­inu, einkum og sér í lagi á meðan það er óum­deilt, að Seðla­banki Íslands­ er banki bank­anna, og að inn­lán almenn­ings njóti rík­is­á­byrgðar þegar á reyn­ir. Á meðan þetta er í gildi, þá er órök­rétt að bjóða fjár­festum upp á að einka­væða gróð­ann en síðan verði tapið þjóð­nýtt ef hlut­irnir ganga ekki upp.

Stjórn­mála­menn hafa þetta í höndum sér, en eng­inn ætti að velkj­ast í vafa um það, að nú er tæki­færi til end­ur­upp­stokk­un­ar. Það er hægt að af­marka almanna­þjón­ust­una ann­ars veg­ar, sem hið opin­bera sinnir á meðan það liggur fyrir að rík­is­á­byrgð virkj­ast ef illa fer, og síðan þá þjón­ustu sem ekki nýt­ur ­neinnar rík­is­á­byrgðar og er á ábyrgð fólks sem hefur þekk­ingu og þor til að ­bjóða þjón­ustu sína á eigin ábyrgð. 

Kanntu vel við Kjarnann?

Við á Kjarnanum þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Aukning í byggingu dýrra íbúða átti sinn þátt í aukinni fjármunamyndun.
Fjármunamyndun í húsnæði ekki hærri síðan árið 2007
Alls jókst fjármunamyndun í íbúðarhúsnæði um 167 milljarða króna á árinu 2019 þrátt fyrir að dregið hafi verulega úr hækkun húsnæðisverðs. Nýjar íbúðir á markaði, margar hverjar í dýrari kantinum, og hagstæðari skilyrði til niðurgreiðslu lána skiptu máli.
Kjarninn 29. febrúar 2020
Eigið fé Landsvirkjunar aukist um 34 milljarða á þremur árum
Samanlagt eigið fé þriggja stærstu ríkisfyrirtækjanna nemur nú um 700,7 milljörðum króna.
Kjarninn 28. febrúar 2020
EVE Fanfest frestað vegna COVID-19 veirunnar
Hátíðin hefur verið lykilatburður í markaðsstarfi CCP undanfarin ár.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Stefán Jón Hafstein
Elliðaárdalur: Góð tillaga
Kjarninn 28. febrúar 2020
Þórður Snær og Magnús Halldórsson
Þórður Snær og Magnús tilnefndir til Blaðamannaverðlauna Íslands
Dómnefnd Blaðamannaverðlauna hefur ákveðið tilnefningar sínar í öllum fjórum flokkum verðlaunanna en þau verða afhent eftir viku.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Fyrsta tilfelli COVID-19 kórónuveiru greinist á Íslandi
Íslenskur karlmaður á fimmtugsaldri hefur verið færður í einangrun á Landspítala eftir að sýni úr honum reyndist jákvætt fyrir nýju kórónuveirunni, COVID-19.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Skipa sérstakan stýrihóp um samfélagsleg og hagræn viðbrögð við Covid-19 veirunni
Stýrihópurinn mun leggja mat á stöðuna og nauðsynleg samfélagsleg og efnahagsleg viðbrögð á hverjum tíma.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Hörður Arnarson, forstjóri Landsvirkjunar.
Landsvirkjun hagnaðist um 13,6 milljarða króna í fyrra
Lágt álverð á heimsmarkaði, sem tryggir minni tekjur af raforkusölu til stærsta viðskiptavinar Landsvirkjunar, og stöðvum á kerskála Rio Tinto í Straumsvík, drógu úr hagnaði Landsvirkjunar í fyrra. Eigið fé ríkisfyrirtækisins er um 271 milljarður króna.
Kjarninn 28. febrúar 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari
None