Auglýsing

Barack Obama, for­seti Banda­ríkj­anna, hefur ítrekað hald­ið því fram á seinna kjör­tíma­bili sínu, sem hófst árið 2012 og lýkur í nóv­em­ber, að Wall Street hafi breyst. „Þetta er ekki eins og það var. Wall Street hef­ur breyst. Reglu­verkið er breytt, og það á eftir að breyt­ast enn meira,“ sagð­i hann meðal ann­ars í ræðu sinni, þegar hann átti starfs­fund með aðil­u­m fjár­mála­mark­að­ar­ins í mars á þessu ári.

Alvar­legar afleið­ingar

Hann byrj­aði fund­inn á því að segja að það væri tákn­rænt, að eiga þenn­an ­stöðu­mats­fund, átta árum upp á dag, frá því að Bear Sterns hrundi. Hann fór svo í stuttu máli yfir afleið­ingar fjár­málakrepp­unnar frá­ 2007 til 2009. Millj­ónir misstu allan sparn­að, atvinnu og fast­eign­ir. Bara í Banda­ríkj­unum ein­um.

Stór hluti af skýr­ing­unni fyrir krepp­unni var léleg­t fjár­mála­eft­ir­lit á fjár­mála­mörk­uð­um, og ónæg yfir­sýn. Eng­inn (eða fáir) sá vanda­mál­in hrann­ast upp og lítið sem ekk­ert var gert. Í stuttu máli má skýra flókna atburða­rás með­ þessum hætti.

Auglýsing

Obama segir sjálf­ur, að það sé til vin­sælda fallið að tala um að „ekk­ert hafi breyst“ og „Wall Street ráði öllu“. „Ég end­ur­tek, að þetta er ekki rétt. Okkar aðgerðir hafa virk­að. Eft­ir­litið er strang­ara og ­banka­kerfið er sterkara fyrir vikið [...] Þetta hefur líka hjálpað við að kom­ast til botns í málum þar sem óábyrg hegðun leiddi til vanda­mála,“ sagð­i Obama.



Inn­við­irnir hafa styrkst

En hvað hefur breyst? Þannig var upp­leggið á fundi Sam­taka fjár­mála­fyr­ir­tækja á dög­un­um, þar sem ný skýrsla um breyt­ingar á reglu­verk­inu á fjár­mála­mörk­uðum í Evr­ópu og Banda­ríkj­unum var kynnt. Höf­undar hennar eru Dr. Ás­geir Jóns­son, kenn­ari í hag­fræði við Háskóla Íslands og fyrr­ver­andi aðal­hag­fræð­ing­ur ­Kaup­þings, Jónas Fr. Jóns­son, fyrr­ver­andi for­stjóri FME, og Yngvi Örn Krist­ins­son, hag­fræð­ingur og fyrr­ver­andi for­stöðu­maður verð­bréfa­sviðs Lands­bank­ans gamla.

Það er ekki hægt að segja ann­að, en að höf­undar séu að vissu ­leyti að horfa í eigin barm, og skoða banka­kerfið ræki­lega, enda voru þeir í fram­varða­sveit banka­kerf­is­ins sem hrundi eins og spila­borg á þremur dög­um, 7. til­ 9. októ­ber 2008.

Í skýrsl­unni er fjallað nokkuð ítar­lega um breyt­ing­arnar sem ­gerðar hafa ver­ið. Málið að miklu leyti tækni­legt, en sam­an­dregið má segja að ­nið­ur­staða þeirra sé svipuð og sú sem Obama hefur margend­ur­tek­ið: Fjár­mála­kerfið er gjör­breytt. Inn­við­irnir eru örugg­ari, og eft­ir­litið er skil­virkara. Kröfur um sterk­ari veð fyrir lán­um, betri ferla við ákvarð­anir og ör­ugg­ari starf­semi (meira af sterku eigin fé), hafa verið leiddar í lög.

Sárs­auka­fullt upp­gjör mik­il­vægt

Á Íslandi hefur þetta verið gert, og vafa­at­riði meðal ann­ar­s verið skýrð í gegnum sárs­auka­fullt upp­gjör fyrir dóm­stól­um, sem ekki sér fyrir end­ann á enn­þá. Það upp­gjör er hluti af mik­il­vægum lær­dómi sem kom­andi kyn­slóðir mun­u ­búa að, og það er óhjá­kvæmi­legt, í ljósi hvernig hlutafé hinna föllnu íslensku ­banka var fjár­magnað að stórum hluta. Af þeim sjálf­um.

Ólíkt því sem margir halda, þá eru umfangs­mikil mál enn­þá til rann­sóknar í Banda­ríkj­unum vegna hruns­ins árið 2008, fyrir utan síð­an ­sekt­ar­greiðslur sem fjár­mála­fyri­tæki hafa greitt í rík­is­sjóð. Þær nema sam­tals ­yfir 50 millj­örðum Banda­ríkja­dala, og ekki öll kurl komin til grafar enn­þá. 

Dóms­mála­ráð­herra ­Banda­ríkj­anna, Sally Yates, sagð­i í ræðu sem hún hélt við laga­­deild NYU fyrir rúm­lega ári síð­an, að nú væri kom­inn upp tími þar sem ekki væri verið að velja úr til­­­tekin mál. Með þess­­ari ný­legu stefn­u­breyt­ingu, væri verið að horfa til langs tíma, og að áherslan yrði að vera á öll afbrot ein­stak­l­inga en ekki fyr­ir­tækja­­sam­­steyp­­ur. „Það er allt, eða ekk­ert,“ sagði hún og lagði áherslu á að eng­inn ætti að ­geta verfið haf­inn yfir lögin eða geta samið sig frá lög­­broti sem sann­­ar­­lega var framið. Þá væri ekki fram­hjá því horft, að ef það festi rætur í við­­skipta­heim­in­um, að það væri raun­veru­­lega hægt að kom­­ast upp með umfangs­­mikla glæpi, sem hefðu mikl áhrif á almanna­hag, þá væri það alvar­­legt mál. Slíkt mætti ekki ­ger­­ast.

Hvergi nærri lokið

Andrew Ross Sork­in, höf­und­ur ­bók­ar­innar Too Big to Fail og rit­stjóri Deal­book hluta vef New York Times, hefur sjálfur sagt að þessi orð Yates hafi gefið banka­mönnum vís­bend­ingu um að rann­sókn­um sé langt í frá lok­ið. Sá tími verður tek­inn í þær sem þarf.

Ísland er eyland og eins og mál standa nú er fjár­mála­kerf­ið að litlu leyti sam­bæri­legt við það sem þekk­ist ann­ars stað­ar. Ríkið á 80 ­pró­sent af því, og mun fá til sín sölu­and­virði Arion banka, hvernig sem fer með­ þá sölu á end­an­um. Kannski eign­ast ríkið þann banka líka, hver veit. Síðan er það hin ein­staka staða, að vera með eigin mynt og sjálf­stæðan seðla­banka á vinnu­mark­aði sem telur 190 þús­und manns. Sú staða mun alltaf hafa afger­and­i á­hrif á það hvernig fjár­mála­kerfið verður upp­byggt.

Hvað ger­ist næst?

Too Big to Fail-­vanda­málið er ekki farið neitt og baká­byrgð ­seðla­banka – hug­myndin um að seðla­bankar séu bankar bank­anna ef í harð­bakk­ann slær – er ennþá grund­völlur fjár­mála­kerf­anna. Þrátt fyrir að inn­við­irnir hafi mik­ið breyt­st, þá er þetta staða sem er umhugs­un­ar­efni fyrir mark­aði. Þetta er ekki einka­mál­efni fjár­mála­fyr­ir­tækj­anna til að ræða né heldur stjórn­mála­manna. Í grunn­inn er þetta sið­ferð­is­legt mál að miklu leyti, og almanna­hags­munir eru und­ir í því að tryggja, að hvat­arnir í fjár­mála­kerf­inu virki í réttar átt­ir. Þeir ­mega ekki ýta undir fífldirfsku, í ljósi þessa grund­vall­ar.

Almenn­ingur fjár­magnar íslenska fjár­mála­kerfið með inn­lán­um sín­um, og enn sem komið hafa bank­arnir ekki stigið stór skref inn á alþjóð­lega ­mark­aði þegar kemur að fjár­mögn­un. En þau skref sem hafa verið stigin eru ­mik­il­væg, engu að síð­ur, enda er teng­ing íslenska hag­kerf­is­ins við útlönd afar ­mik­il­væg til langs tíma lit­ið, og þá á ekki að van­meta það hversu mik­il­vægt er að við­halda henni.

Skýrsla SFF gefur tón í þá átt, að íslenska fjár­mála­kerf­ið þurfi að þró­ast í takt við það sem er að ger­ast alþjóð­lega. Þetta er stóri punkt­ur­inn í skýrsl­unni, eins og ég með­tek þessar upp­lýs­ing­ar. Þetta held ég að sé rétt mat höf­unda, í það minnsta upp að vissu marki. Ísland stendur þó á öðrum stað með sitt fjár­mála­kerfi, eftir hremm­ing­arnar og end­ur­reisn­ar­starfið á und­an­förnum árum. Ef það er hægt að stíga stór skref í þá átt, að tak­marka ­rík­is­á­byrgð á mis­tökum banka­manna og minnka Too Big to Fail-­vand­ann, þá væri það ósk­andi.

Það er vinnan sem að hluta til er í undir í því að skýra ít­ar­lega hvernig fjár­mála­kerfið á að virka, sem almenn­ingur á að næstum öllu ­leyti, og hvaða starf­semi það er sem á að starfa án nokk­urrar rík­is­á­byrgð­ar. Á að brjóta bank­anna upp og aðskilja við­skipta­banka- og fjár­fest­inga­banka­starf­sem­i al­veg? Þetta er stór spurn­ing í þessu sam­hengi.

Rík­is­stjórnin sem tekur við stjórn­ar­taumunum eft­ir ­kosn­ing­arnar 29. októ­ber mun óhjá­kvæmi­lega þurfa að marka stefnu í þessum ­mál­um. Það verður spenn­andi að fylgj­ast með henni. Mik­il­væg­ast er að hún fari fram fyrir opnum tjöld­um.

Ert þú í Kjarnasamfélaginu?

Kjarninn er opinn vefur en líflínan okkar eru frjáls framlög frá lesendum, Kjarnasamfélagið. Sú stoð undir reksturinn er okkur afar mikilvæg.

Með því að skrá þig í Kjarnasamfélagið gerir þú okkur kleift að halda áfram að vinna í þágu almennings og birta vandaðar fréttaskýringar, djúpar greiningar á efnahagsmálum og annað fréttatengt gæðaefni. 

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur undanfarin sjö ár og við ætlum okkur að standa vaktina áfram. 

Fyrir þá sem nú þegar eru stoltir styrkjendur Kjarnans þá leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka mánaðarlega framlagið með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Efsta lagið á Íslandi á nær öll verðbréf í beinni eigu einstaklinga hérlendis
Á sex ára tímabili hefur verðbréfaeign Íslendinga vaxið um 192 milljarða króna, eða um 52 prósent. Af þeirri upphæð hefur 175 milljarðar króna farið til þeirra tíu prósenta landsmanna sem mest eiga, eða 91 prósent.
Kjarninn 27. september 2020
Vörur Gaza Company byggja hvort tveggja á íslenskum og palenstínskum hefðum í saumaskap.
Gjöf frá Gaza
Markmið verkefnisins Gjöf frá Gaza er að hjálpa palestínskum konum að halda fjárhagslegu sjálfstæði sínu svo þær geti framfleytt sér og fjölskyldum sínum. Nú má kaupa vörur Gaza Company á Karolinafund og styðja þannig við verkefnið.
Kjarninn 27. september 2020
Eggert Gunnarsson
Stórihvellur
Kjarninn 27. september 2020
Sólveig Anna Jónsdóttir
Nokkur orð um stöðuna
Kjarninn 27. september 2020
Halldór Benjamín var gestur í Silfrinu í dag.
Segir algjöran skort hafa verið á samtali
Halldór Benjamín Þorbergsson sagði í Silfrinu í morgun að verkalýðshreyfingin hefði hafnað því að eiga í samtali um útfærsluatriði Lífskjarasamnings. Kosning fyrirtækja innan SA um afstöðu til uppsagnar kjarasamninga hefst á morgun.
Kjarninn 27. september 2020
Tuttugu ný smit innanlands – fjölgar á sjúkrahúsi
Fjórir einstaklingar liggja nú á sjúkrahúsi vegna COVID-19 og fjölgar um tvo milli daga. Einn sjúklingur er á gjörgæslu.
Kjarninn 27. september 2020
Framundan er stór krísa en við höfum val
„Okkar lærdómur af heimsfaraldrinum er sá að við höfum gengið of hart fram gagnvart náttúrunni og það er ekki víst að leiðin sem við vorum á sé sú besta,“ segir Stefán Gíslason, umhverfisstjórnunarfræðingur.
Kjarninn 27. september 2020
James Albert Bond er hér til vinstri ásamt Daniel Craig sem hefur farið með hlutverk njósnarans James Bond síðustu ár.
Bond, James Bond
Margir kannast við eina frægustu persónu hvíta tjaldsins, James Bond njósnara hennar hátignar. Sem ætíð sleppur lifandi, þótt stundum standi tæpt. Færri vita að til var breskur njósnari með sama nafni, sá starfaði fyrir Breta í Póllandi.
Kjarninn 27. september 2020
Meira úr sama flokkiLeiðari
None