#efnahagsmál#stjórnmál

Staðreyndir um misskiptingu gæða á Íslandi

Það er vin­sæl söluræða hjá ráð­andi stjórn­völdum að allir hafi það betra á Íslandi - jöfn­uður hér sé meiri í mörgum öðrum löndum - og því eigi fólk að vera ánægt með stöð­una í stað þess að vera alltaf að kvarta. Þessi skoðun kom síð­ast fram í morgun í stöðu­upp­færslu á Face­book sem Bjarni Bene­dikts­son, fjár­mála- og efna­hags­ráð­herra, setti inn. Þar tengir hann við frétt Frétta­blaðs­ins um að helm­ingur allra greiddra launa á árinu 2015 hafi farið til rík­asta fimmt­ungs launa­manna. Auk þess hafi eignir rík­ustu tíundar lands­manna, um 20 þús­und manns, auk­ist um 20 pró­sent frá árinu 2013 á meðan að eignir allra hinna hafi hækkað um 13 pró­sent. Nið­ur­staðan er skýr: hinir ríku verða rík­ari.

Það eru nokkur atriði sem stand­ast þó ekki nán­ari skoðun í mál­flutn­ingi stuðn­ings­manna brauð­mola­kenn­ing­ar­inn­ar, sem útleggst þannig að að sé eft­ir­sókn­ar­vert að þeir ríku verði rík­ari svo að allir hinir hafi það aðeins skárra. Hér eru þau helstu.

Hlut­falls­legt segir ekk­ert

Í raun er að eiga sér stað á Íslandi klass­ísk bar­átta um skipt­ingu gæða. Þ.e. hvort að lít­ill hópur yfir­stéttar eigi að taka miklu meira til sín en hinir - líkt og er nú - eða hvort að skipta eigi gæð­unum jafn­ar.

Auglýsing

Pils­fald­ar­kapita­listar í hug­mynda­fræði­legu gjald­þroti brauð­mola­kenn­ing­ar­innar sveipa sig iðu­lega frjáls­hyggju­fána þegar þeir boða fyrri leið­ina. Inni­hald sölu­ræðu þeirra er þó fyrst og síð­ast það að reyna að festa í sessi stjórn­mála­flokka sem standa þeim nærri og geta tryggt þeim gnótt bit­linga sem hent er í þá úr valda­stöð­um. Og leik­ur­inn felst í því að láta fólk horfa á hlut­falls­lega aukn­ingu á laun­um, í stað raun­veru­lega skipt­ingu gæða í krónum og aur­um.

Þetta er snið­ugt her­bragð. Launa­munur er enda nokkuð lít­ill á Íslandi. Laun eru reyndar almennt lág hér í sam­an­burði við önnur svæði í kringum okk­ur, jafnt háu og lágu laun­in.

En mis­skipt­ingin sem við búum við, og litar alla sam­fé­lags­gerð okk­ar, snýst ekki um laun. Hún snýst um eign­ir. Á Íslandi er lít­ill hluti þjóð­ar­innar sem á mikið af þeim og hefur miklar tekjur af. Svo er stór hluti sem vinnur hjá litla hlut­an­um.

Hinir ríku verða rík­ari

Kjarn­inn hefur und­an­farið birt tvær frétta­skýr­ingar sem sýna þessa þróun svart á hvítu. Sú fyrri, sem birt­ist 4. októ­ber, byggði á nýjum tölum frá Hag­stofu Íslands um eignir og skuldir Íslend­inga. Sam­kvæmt þeim hefur eigið fé Íslend­inga tvö­fald­ast á sex árum, eða auk­ist um 1.384 millj­arða króna.

Þessi nýi auður skipt­ist ekki jafnt á milli hópa. Af hreinni eign sem orðið hefur til frá árinu 2010 hefur rík­asta tíu pró­sent lands­manna, alls 20.251 fjöl­skyldur (ein­stak­lingar og sam­skatt­að­ir), tekið til sín fjórar af hverjum tíu nýjum krónum sem orðið hafa til í íslensku sam­fé­lagi. Þessi 20 þús­und manna hópur átti 1.880 millj­arða króna í lok síð­asta árs, eða 64 pró­sent af eignum lands­manna. Á sama tíma skuld­aði fátæk­ari helm­ingur þjóð­ar­inn­ar, rúm­lega 100 þús­und vinn­andi manns, 211 millj­arða króna umfram eignir sín­ar. Það þýðir að mun­ur­inn á eig­in­fjár­stöðu fátæk­asta helm­ings þjóð­ar­innar og rík­ustu tíu pró­senta hennar var 2.091 millj­arðar króna.

Auður hinna ríku van­met­inn

Þegar þessi staða er falin í hlut­falls­tölum kemur þetta ekki jafn skýrt fram. Þegar eign fátæk­lings­ins hækkar úr 100 þús­und krónur í 120 þús­und krónur þá er það hlut­falls­leg hækkun um 20 pró­sent. Þegar eign eigna­manns­ins eykst úr einum millj­arði króna í 1,1 millj­arð króna þá er sú hækkun hlut­falls­lega minni en hækkun hins fátæka, eða tíu pró­sent. En eign­ar­mað­ur­inn eign­að­ist samt sem áður 100 millj­ónir króna á sama tíma og sá fátæk­ari eign­að­ist 20 þús­und krón­ur.

Þess utan er vert að benda á að tölur Hag­stof­unnar van­meta hversu mikið hinir ríku á Íslandi efn­ast ár frá ári. Ástæðan er sú að hún mælir að fullu leyti t.d. hækkun fast­eigna­verðs (sem útskýrir 82 pró­sent af allri eig­in­fjár­aukn­ingu Íslend­inga á síð­ustu sex árum og nán­ast alla eigna­aukn­ingu fátæk­ari hluta lands­manna) en færir eignir í verð­bréfum inn á nafn­virði.

Alls nam verð­bréfa­eign þjóð­ar­innar 422,3 millj­örðum króna í lok árs í fyrra og hafði þá auk­ist um 38,3 millj­arða króna á einu ári. Rík­asta tíu pró­sent Íslend­inga átti 361,5 millj­arða króna í verð­bréfum um síð­ustu ára­mót og því liggur fyrir að 86 pró­sent allra verð­bréfa var í eigu þess hóps. Af þeirri 38,3 millj­arða króna virð­is­aukn­ingu verð­bréfa sem varð í fyrra fóru 35,5 millj­arðar króna, eða 93 pró­sent, til rík­ustu 20 þús­und Íslend­ing­anna á vinnu­mark­aði.

Þá vantar auð­vitað inn allar erlendu eign­irnar sem þessi hópur á, og er ekki talin fram hér­lend­is. Sam­kvæmt tölum Seðla­bank­ans eiga Íslend­inga rúm­lega eitt þús­und millj­arða króna erlend­is. Þar af eru t.d. 32 millj­arðar króna á Tortóla-eyju, sem er þekkt lág­skatta­svæði. Í Pana­ma-skjöl­unum var upp­lýst að tæp­lega 600 Íslend­ingar ættu um 800 félög sem Mossack Fon­seca, lög­fræði­stofa sem sér­hæfir sig í „skatta­hag­ræði“ og í að fela eign­ir, sá um fyrir þá. Ljóst er að aflands­fé­laga­eign Íslend­inga er mun víð­tæk­ari vegna þess að Mossack Fon­seca var ekki eina stofan sem þjón­u­staði Íslend­inga.

Rík­asta eina pró­sentið

Á föstu­dag birti Kjarn­inn svo frétta­skýr­ingu sem byggði á nýjum tölum Rík­is­skatt­stjóra um stað­tölur skatta. Í þeim tölum var hægt að sjá út hversu mikið Íslend­inga þén­uðu í fjár­magnstekjur í fyrra. Það eru tekjur sem þeir höfðu af eignum sín­um: t.d. vöxtum af inn­láns­reikn­ingum eða skulda­bréfa­­eign, tekjur af útleigu hús­næð­is, arð­greiðsl­­ur, hækkun á virði hluta­bréfa eða hagn­aður af sölu fast­­eigna eða verð­bréfa.

Í töl­unum kom í ljós að tekju­hæsta eitt pró­sent lands­manna þén­aði sam­tals 42 millj­arða króna í fjár­magnstekjur í fyrra. Um er að ræða undir tvö þús­und fram­telj­end­ur. Þessi hópur tók til sín 44 pró­sent af öllum fjár­magnstekjum sem urðu til hér­lendis í fyrra. Það þýðir að 99 pró­sent þjóð­ar­innar skipti með sér 56 pró­sent fjár­magnstekna.

Sam­an­dregið þá liggur fyrir svart á hvítu að það er stað­reynd að lít­ill hópur eigna­fólks hagn­ast á sam­fé­lags­gerð okkar langt umfram það sem þorri þjóð­ar­innar ger­ir.

Aðgengi val­inna að tæki­færum

Það er auð­vitað mats­at­riði hvort að þessi staða sé í lagi eða ekki. Sumir eru sann­ar­lega á þeirri skoðun að svona eigi það að vera. Frelsi til að græða gríð­ar­lega fjár­muni sé for­senda þess að sam­fé­lagið þró­ist áfram. Aðrir eru ósam­mála þess­ari leið og telja að sam­þjöppun auðs á fárra hendur sé ein helsta sam­fé­lags­lega mein­semdin sem við stöndum frammi fyr­ir.

Það á sér­stak­lega við á Íslandi þar sem ævin­týra­legar álnir verða oft­ast nær til af tveimur ástæð­um: vegna nýt­ingar á nátt­úru­auð­lindum eða vegna aðgengis að tæki­færum í gegnum stjórn­mála­flokka eða aðrar valda­klík­ur. Aðgengi og tengsla­net skipta meira máli en hæfi­leikar í hag­sæld­ar­leit­inni.

Hér­lendis var fisk­veiði­kvót­inn gef­inn litlum hópi lands­manna sem mátti síðan selja hann áfram og hirða afrakst­ur­inn. Frá lokum hrunsárs­ins 2008 og fram til loka árs 2014 jókst eigið fé sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja um 265 millj­arða króna. Hagn­aður þeirra var 242 millj­arðar og arð­greiðslur til eig­enda, sem er að stærstu leyti fámennur hópur nokk­urra tuga ein­stak­linga, voru tæp­lega 50 millj­arðar króna. Á sama tíma fóru veiði­gjöld, sem renna í sam­neysl­una fyrir afnot af auð­lind sem þjóðin á, úr 12,8 millj­örðum króna í 4,8 millj­arða króna. Með ákvörðun stjórn­valda var ákveðið að færa nokkra tugi millj­arða króna í við­bót í vasa eig­enda sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækja.

Aðgengi sumra að betri tæki­færum er líka ber­sýni­legt. Ríkt fólk og rétt tengt er bein­línis hand­valið til að græða pen­inga á Íslandi. Sví­virði­leg­asta dæmið var einka­væð­ing bank­anna árin 2002 og 2003, þegar gjör­sam­lega van­hæfir hópar fengu að eign­ast banka án þess að hafa getu til að reka þá eða leggja fram pen­inga til að kaupa þá, með ömur­legum afleið­ingum fyrir íslenskt sam­fé­lag. Nýlegri dæmi má sjá í útdeil­ingu end­ur­reistu bank­anna á eignum sem þeir fengu í arf frá föllnu bönk­un­um, t.d. með söl­unni á Borgun og sölu Arion banka á bréfum í Sím­anum á und­ir­verði til rík­ustu við­skipta­vina í einka­banka­þjón­ustu hans fyrir ári.

Mis­skipt­ing hefur auk­ist und­an­farna ára­tugi

Það er líka hamrað mikið á því þessa dag­anna að mis­skipt­ing sé ekki að aukast á Íslandi. Það er bein­línis ósatt.

Árið 1997 átti rík­asta tíund lands­manna 56,3 pró­sent af öllu eigin fé í land­inu. Tíu árum síðar hafði eigið fé Íslend­inga fjór­faldast, enda banka- og eigna­bóla þá þanin til hins ítrasta, og rík­ustu tæp­lega 20 þús­und Íslend­ing­arnir áttu 2,5 sinnum meira eigið fé en öll þjóðin hafði átt sam­an­lagt tíu árum áður. Þá nam hlut­deild þess­arar rík­ustu tíundar í heildar eigin fé Íslend­inga 62,8 pró­sent­um.

Eftir banka­hrunið tap­aði stór hluti lands­manna miklu af eignum sín­um. Það átti sér­stak­lega við um þá sem áttu ekki mikið annað en t.d. eigið fé í hús­næði. Þótt ríkir Íslend­ingar hafi einnig tapað miklu áttu þeir enn mikið eigið fé í lok árs 2009. Alls lá 77,3 pró­sent alls eigin fjár hjá rík­ustu tíund lands­manna á þeim tíma. Rík­asti fimmt­ungur lands­manna átti á þeim tíma 103 pró­sent af öllu eigin fé lands­manna. Það þýðir að rest­in, 80 pró­sent lands­manna, var sam­an­lagt með nei­kvætt eigið fé.

Í lok síð­asta árs átti rík­asta tíund lands­manna 64 pró­sent af öllu eigin fé sem til var hér­lend­is. Rík­ustu 20 pró­sentin áttu 87 pró­sent þess. Staðan hefur vissu­lega batnað frá því eftir hrun­ið, þegar þorri Íslend­inga sem ekki til­heyrir efsta lag­inu var eign­ar­laus, en mis­skipt­ingin er samt sem áður mun meiri en hún var fyrir 20 árum síð­an. Hún er meira að segja meiri en hún var á hápunkti fyr­ir­hruns-vit­firr­ing­ar­innar á árinu 2007.

Það er hægt að breyta kerfum

Pen­ingar og eignir tryggja völd og áhrif. Því meiri pen­ingar og eignir sem safn­ast á fáar hendur því meiri verða völdin og áhrif­in. Hér­lendis eru þau að safn­ast á svo fárra hend­ur, sökum þess að hópur íslenskra fjöl­skyldna er að verða súper­ríkur á alþjóð­legan mæli­kvarða, að færa má sterk rök fyrir því að þessi hópur geti hagað sér eins og léns­herr­ar. Hann hefur keypt upp allskyns þjón­ustu­fyr­ir­tæki sem varin eru með stjórn­valds­á­kvörð­un­um, á þorra auð­linda­nýt­ing­ar­fyr­ir­tækj­anna, dælir pen­ingum í ósjálf­bæra fjöl­miðla sem sinna grófri hags­muna­gæslu fyrir þá og borga undir stjórn­mála­menn og -flokka sem þeir telja að muni verja þeirra sér­hags­muni frekar en almanna­hags­muni.

Það eru til tvær þjóðir á Íslandi. Sú sem á fullt og græðir mikið á því, og hin sem vinnur hjá henni. Þessi staða er afleið­ing kerfis og það er hægt að mæta henni með því að breyta kerf­inu. Það er val að gera það.

Fyrir stærstan hluta þjóð­ar­inn­ar, sem sækir sín helstu lífs­gæði til öfl­ugrar sam­neyslu og þeirrar þjón­ustu sem haldið er úti með henni, ætti þetta að vera auð­velt val. En af ein­hverjum ástæðum tekst alltaf að sann­færa nægi­lega marga um að svo sé ekki.

Viltu styrkja sjálfstæða íslenska fjölmiðlun?
Lesendur Kjarnans geta kosið að greiða fast mánaðarlegt framlag til fjölmiðilsins til að efla starfsemi hans enn frekar. Markmiðið er upplýstari, gagnrýnni og málefnalegri umræða. Hjálpið okkur við að ná því markmiði með því að ganga til liðs við Kjarnasamfélagið.
Meira úr sama flokkiLeiðari
None