#Viðskipti#saga#Efnahagsmál

Stutt tilsögn í hugmyndasögu handa Heiðari Guðjónssyni

Ásgeir Berg Matthíasson og Jóhann Helgi Heiðdal

Heiðar Guð­jóns­son birti nýlega grein í Kjarn­anum sem nefnd­ist „Dóms­dagur og Marx­is­mi“ og hefur vakið nokkra athygli. Grein Heið­ars er því miður skrifuð af yfir­grips­mik­illi van­þekk­ingu og slæmum álykt­unum og ætlum við hér að gera gang­skör að því að segja honum til í sumu, en því miður ekki öllu, sem hann fer rangt með.

Áður en lengra er haldið er lík­lega best að nefna að flest af því sem Heiðar kallar „marx­is­ma“ hefur lítið sem ekk­ert með marx­isma að gera— og það að hann skuli blanda saman marx­isma og almennum skoð­unum vinstri manna (og lofts­lags­vís­inda­manna, af ein­hverjum ástæð­u­m), sem ekki allar eru af marxískri rót, bendir því miður til þess að hann viti ekk­ert hvað hann er að tala um. Skoðum þetta nán­ar.

Falskar for­sendur Heið­ars

Í fyrsta hluta greinar sinnar gagn­rýnir Heiðar Karl Marx fyrir falskar for­sendur í gagn­rýni sinni á kap­ít­al­ismann og mark­aðs­hag­kerf­ið. Vand­inn við þessa gagn­rýni er að hún sjálf byggir á full­kom­lega fölskum for­sendum um hvað gagn­rýni Marx felur í sér og hverjar kenn­ingar hans voru.

Auglýsing

Van­þekk­ing Heið­ars á þessu sést vel þegar hann full­yrðir að Marx hafi ekki stuðst  við tölu­legar stað­reynd­ir. Það nægir að opna rit Marx, t.d. Das Kapi­tal, hvar sem er til að sýna fram á hversu röng sú full­yrð­ing er— eitt­hvað sem við getum verið örugg um að Heiðar hefur aldrei gert í ljósi þessa, því rök­semda­færsla Marx er full af „tölu­legum stað­reynd­um“ og grein­ingu á raun­veru­legri stöðu efna­hags­mála. Það er þó ekki þar með sagt að grein­ing Marx sé rétt, en að segja að hún styðj­ist ekki við tölu­legar stað­reyndir er frá­leitt.

Grein­ing Heið­ars nær þó hámarki þegar hann full­yrðir að ein af for­sendum Marx væri sú að gróði eins væri tap ann­ars og að það brjóti gegn kenn­ingu hans þegar laun á vinnu­mark­aði hækka og hagur fyr­ir­tækja batn­ar. Hér gerum við ráð fyrir að Heiðar sé að vísa til kenn­ingar Marx um að hagn­aður skýrist af arðráni á verka­fólki. Nú er sú kenn­ing vissu­lega umdeild, og hægt er að færa ýmis rök gegn henni.

En það að laun hækki og kjör vinnu­fólks batni eru þó ekki slík mótrök—þetta er grund­vall­armis­skiln­ing­ur. Í þessu sam­bandi nægir að benda á að Marx sjálfur skrif­aði um og spáði fyrir um þetta fyr­ir­bæri, sem nauð­syn­legt við­bragð kap­ít­al­ism­ans, þar sem ein­hver þyrfti jú að hafa efni á að kaupa allar þær vörur sem kap­ít­aliskt hag­kerfi fram­leið­ir, ann­ars myndi kerfið hrynja—og að það er grund­vall­ar­at­riði í kenn­ingum hans um kap­ít­al­isma að hann sé sífellt að þróa og bæta fram­leiðslu­tæk­in.

Annar vandi við þetta er að þetta ruglar saman frjálsum við­skipt­u­m—­sem Marx var í öllum meg­in­at­riðum sam­mála Adam Smith um—og kap­ít­al­ism­anum sem sam­fé­lags­skip­an, en þetta tvennt er ekki hið sama í huga Marx. Ef verka­maður sam­þykkir að vinna eitt­hvert starf fyrir lús­ar­laun vegna þess að hann ótt­ast að verða heim­il­is­laus og svelta má vissu­lega segja að bæði hann og atvinnu­rek­and­inn hafi af starfi hans gagn­kvæman ávinn­ing—verka­mað­ur­inn forð­ast jú hungrið og kuld­ann. En þá er ekki þar með sagt að verka­mað­ur­inn hefði ekki getað borið meira úr býtum ef hann tæki þátt í stétta­bar­áttu, eins og Marx mælir með.

Þá er það einnig und­ar­legt að full­yrða í því sam­hengi sem Heiðar gerir að „Marx byggði á frá­leitum for­sendum um vinnu­afl sem hlut­lægan mæli­kvarða verð­mæta“. Hér gerum við ráð fyrir að Heiðar eigi við vinnu­gildis­kenn­ing­una. Það er rétt að hún er ekki sam­þykkt meðal hag­fræð­inga dags­ins í dag og er oft­ast sá punktur sem Marx er gagn­rýndur fyr­ir­—kannski rétti­lega—en það hefur lítið sem ekk­ert að gera með hug­mynd­ina um gagn­kvæman ábata við­skipta, sem Marx var ekki á móti.

Það er svo í sjálfu sér óljóst hvað Heiðar á við með að segja að verð­gildi sé hug­lægt en ekki hlut­lægt, og hvernig það á að vera gagn­rýni á kenn­ingu Marx að öðru leyti. Það má vel vera að virði hluta sé mis­mun­andi eftir mis­mun­andi ein­stak­ling­um. Það er ein­fald­lega ekki það sem Marx var að tala um—en hann var að reyna að kom­ast að því hvernig sam­fé­lagið í heild lagði mat á virði og hug­takap­arið hug­lægt/hlut­lægt virð­ist passa illa til að hugsa um það.

Með öðrum orðum þá er það hvorki kenn­ing Marx að eins dauði sé ann­ars brauð í þeim skiln­ingi að kjör verka­fólks í heild geti ekki batnað né að í ein­stökum við­skiptum sé alltaf ein­hver sem tapi. Í raun og veru var Marx mjög trúr læri­sveinn Adams Smith þegar kom að hag­fræði­legum efn­um, jafn­vel, ótrú­legt en satt, þegar kom að gildi verka­lýðs­fé­laga og stétta­bar­áttu til að hækka laun verka­fólks.

Heiðar og Piketty

Full­yrð­ingar Heið­ars um franska hag­fræð­ing­inn Thomas Piketty eru álíka furðu­legar (en hann er alls ekki marx­isti og raunar frekar borg­ara­legur hag­fræð­ing­ur). Um hann segir Heið­ar: „Pi­ketty áttar sig ekki á að sagan og öll hag­fræði sem snýr að fjár­­­málum hefur fyrir löngu afsannað kenn­ingu hans.  Ef fjár­­­magn yxi af sjálfu sér væru ættir land­­náms­­manna Íslands gríð­­ar­­lega ríkar og þræl­­arnir hefðu aldrei kom­ist til bjarg­álna.“

Þessi til­vitnun er frekar dæmi­gerð fyrir grein Heið­ars og er í raun og veru frekar vand­ræða­leg. Það er til merkis um alveg ótrú­legan hroka og sjálfs­á­lit að Heiðar haldi að hann geti slegið eina helstu hag­fræði­kenn­ingu síð­ari ára út af borð­inu með því að benda á algjör­lega aug­ljósa og ómerki­lega stað­reynd—að ríkt fólk geti tapað pen­ing­um. Lít­il­lát­ari maður hefði lík­lega dregið þá ályktun að fyrst hann gæti fellt kenn­ingu Pikettys með einni setn­ingu, aug­ljósri í þokka­bót, að þá væri eitt­hvað athuga­vert við skiln­ing hans á henni, en ekki Heið­ar. Nei, ríkt fólk getur tapað pen­ing­um. Skák og mát, Piketty!

Skýr­ingin á þessu—og þetta ætti ekki að koma á óvart—er auð­vitað að þetta er bara alls ekk­ert kenn­ing Pikett­ys. Hann heldur því fram að almennt sé arður af fjár­fest­ingum meiri en hag­vöxtur (r > g) en ekki að allar fjár­fest­ingar skili slíkum arði, og allra síst að til­teknir ein­stak­lingar eða fjöl­skyldur geti ekki tapað fé. Af þess­ari almennu kenn­ingu leiðir ekki að ein­stakar fjár­fest­ingar geti ekki verið óskyn­sam­legar né að ekki sé hægt að sólunda fé á annan hátt, eins og Heiðar virð­ist halda. Allra síst heldur Piketty því fram að ein­stök svæði eða tíma­bil geti ekki verið und­an­tekn­ingar frá þeirri reglu sem hann þyk­ist sjá. Þetta eru ein­fald­lega rangar álykt­anir hjá Heið­ari, byggðar á ein­feldn­ings­legum skiln­ingi á kenn­ingu Pikett­ys.

Þetta teng­ist svo því sem Heiðar telur vera skoð­anir Marx og Pikettys á rekstri fyr­ir­tækja en sam­kvæmt skiln­ingi hans telja þeir að „fjár­magn vaxi af sjálfu sér“ og að fyr­ir­tækja­rekstur sé „nokk­urs konar kaffi­klúbbur þar sem skipu­lagðar eru næstu árs­há­tíðir og lax­veiði­ferð­ir“ þar sem engir ytri þættir hafi áhrif á starf­sem­ina. Eins og við höfum séð er það frá­leitt, enda er eðli sam­keppni eitt af því sem Marx hugs­aði hvað mest um og sjón­ar­horn Pikettys er ekki á ein­stök fyr­ir­tæki eða ein­stak­linga.

Heið­ar, nátt­úru­vernd og raun­veru­leik­inn

Þrátt fyrir allt þetta eru skoð­anir Heið­ars á nátt­úru­vernd (sem hann vill endi­lega tengja við nas­isma af ein­hverjum furðu­legum ástæð­um) og lofts­lags­breyt­ingum eitt það skrýtn­asta í grein hans. Sam­kvæmt honum eru áhyggjur umhverf­is­vernd­ar­sinna og vís­inda­manna af lofts­lags­málum ann­ars vegar marx­ismi og hins vegar ekki á rökum reist­ar, vegna þess að einn vís­inda­mað­ur, Freem­ann Dyson—­sem ekki er lofts­lags­vís­inda­mað­ur, heldur stærð­fræð­ingur og eðl­is­fræð­ing­ur—heldur því fram að jörðin geti orðið grænni vegna auk­ins koltví­sýr­ings í and­rúms­loft­inu (en það skiptir raunar litlu, því koltví­sýr­ingur er ekki flösku­háls í vexti plantna, heldur vatn og nær­ing).

Þessi mál­flutn­ingur er svo snældu­vit­laus að það er erfitt að trúa því að Heið­ari sé alvara. Í fyrsta lagi við­ur­kennir Dyson sjálfur að hann viti lítið um tækni­legar hliðar lofts­lags­mála, auk þess að trúa raunar á lofts­lags­breyt­ing­ar. Í öðru lagi gengur þessi skoðun gegn yfir­gnæf­andi meiri­hluta­á­liti vís­inda­sam­fé­lags­ins alls og öllu sem við best vitum um þetta efni í dag.

Það er eitt­hvað meira en lítið furðu­legt að gera lítið úr áhyggjum fólks vegna lofts­lags­breyt­inga (marx­ista eða ann­arra) og hafa svo ekk­ert upp á að bjóða nema orð eins vís­inda­manns sem ganga gegn orðum vís­inda­sam­fé­lags­ins alls—­vís­inda­manns sem trúir á lofts­lags­breyt­ingar af manna­völdum í þokka­bót! Heiðar segir bók­staf­lega ekk­ert annað til að styðja þá skoðun sína að lofts­lags­breyt­ingar séu ekki raun­veru­legt áhyggju­efni en lætur samt eins og þeir sem hann stimplar sem marx­ista, en ekki hann sjálf­ur, séu ekki í tengslum við raun­veru­leik­ann. Það væri ekki hægt annað en að hlæja að svona mál­flutn­ing­i—væri þetta ekki svona alvar­legt.

For­tíðin og fram­tíðin

Í lok greinar sinnar heldur Heiðar því fram að nú liggi marx­istar sjúkir af áhyggjum vegna auk­innar vél­væð­ingar og telji hana af hinu illa, rétt eins og lúd­dítar 19. aldar sem brutu vefstóla vegna þess að þeir töldu þá ógn við lifi­brauð sitt. Þeir skilja ekki að það er aukin tækni­væð­ing og fram­þróun sem hafi fært okkur betri lífs­gæði, meðal ann­ars 40 stunda vinnu­viku (en Heiðar sleppir að minn­ast á alla þá bar­áttu verka­lýðs­fé­laga sem leiddu til henn­ar).

Lík­lega á Heiðar hér við háværar áhyggjur um að aukin sjálf­virkni og gervi­greind muni koma til með að útrýma mörgum hefð­bundnum störfum sem myndi leiða til mik­ils atvinnu­leys­is. Þessar raddir koma úr öllum átt­um, bæði frá hægri og vinstri, meðal ann­ars frá hag­fræð­ingum úr röðum frjáls­hyggju­manna, til að mynda Tyler Cowen. Hins vegar eru það ekki marx­istar sem líta svona á mál­in, enda sjá þeir slíkt sem eðli­lega fram­þróun kap­ít­al­ism­ans og gera bylt­ing­una sem þeir von­ast eftir mun lík­legri.

Það er hins vegar rétt hjá Heið­ari að í for­tíð­inni hefur það ekki gerst að tækni­fram­farir leiði til atvinnu­leys­is. Það þýðir hins vegar ekki að slíkt geti ekki gerst í fram­tíð­inn­i—það er ein­föld rökvilla. Heim­spek­ing­ur­inn Bertrand Russell líkti henni, í öðru sam­hengi þó, við kjúkling sem heldur að bónd­inn komi alltaf að fóðra sig—þangað til bónd­inn snýr hann úr háls­liðn­um. Vel má þó vera að Heiðar hafi rétt fyrir sér um þetta en hann hefur hins vegar ekk­ert gert til að sýna fram á það (og eins gleymir hann að lúd­dít­arnir höfðu rétt fyrir sér um eitt: þeir misstu vinn­una).

Leið­ar­stefið í grein Heið­ars er að leggja marx­isma að jöfnu við dóms­dags­spár. Það er mjög skrýt­inn skiln­ing­ur. Aðdrátt­ar­afl og áhrifa­máttur marx­isma á 20. öld lá einmitt í von­inni sem hann boð­ar­—von­inni um betri heim. Marx­ism­inn boðar vissu­lega bylt­ingu en fáir marx­istar myndu líta á hana sem dóms­dag, nema hugs­an­lega yfir for­rétt­indum mik­ils minni­hluta mann­kyns, sem vill svo til að Heiðar til­heyr­ir.

Ásgeir Berg Matth­í­as­son, rök­fræð­ingur og dokt­or­snemi í heim­speki við háskól­ana í St Andrews og Stir­l­ing.

Jóhann Helgi Heið­dal, þriggja barna faðir og marx­isti.

Morgunpósturinn berst til þín á hverjum degi
Meira úr Kjarnanum