#jafnréttismál

Jafnlaunastaðall og launamunur milli kynja

Elsa S. Þorkelsdóttir lögfræðingur kom að því að gera jafnlaunastaðalinn. Hún segir ýmsan misskilning í umræðunni um staðalinn, sem sé eitt stærsta skrefið í jafnréttismálum hérlendis undanfarin ár.

Elsa S. Þorkelsdóttir
Elsa S. Þorkelsdóttir

Þau áform rík­is­stjórnar Íslands að inn­leiða í lög ÍST 85:2012, eða jafn­launa­stað­al­inn eins og hann er nefnd­ur, hafa kallað fram umfjöllun og efa­semd­ir. Þar sem öll umfjöllun er af hinu góða, langar mig að leggja orð í belg. Ég kom að samn­ingu texta stað­als­ins sem óháður sér­fræð­ingur fyrir vel­ferð­ar­ráðu­neytið og hef einnig kennt á nám­skeiði End­ur­mennt­unar Háskóla Íslands fyrir vott­un­ar­að­ila. Í umfjöllun síð­ast liðna daga um stað­al­inn hefur komið fram all­nokkur mis­skiln­ingur að mínu mati um til­gang stað­als­ins, launa­kann­anir og um launa­mun kynja. Notuð eru hug­tök eins og launa­mun­ur, kyn­bund­inn launa­munur og launa­mis­rétti eða launa­mis­mun­un. Mik­il­vægt er að við gerum okkur grein fyrir því hvað í þessum hug­tökum felst og hver til­gangur jafn­launa­stað­als­ins er. 

Ýmsar kann­anir sýna að hefð­bundnar starfs­greinar kvenna eru lægra laun­aðar en hefð­bundnar starfs­greinar karla. Þessar kann­anir sýna stöðu kynja á vinnu­mark­aði og vissu­lega má nota orðið launa­mun kynja þegar um þær er rætt. En þær segja á engan hátt til um mögu­lega kyn­bundna launa­mis­munun sem er óheimil sam­kv. lög­um. Helgi Tóm­as­son, pró­fessor í töl­fræði, hefur því mikið til síns máls í grein sinni í Frétta­blað­inu þann 15 febr­úar sl. þegar hann seg­ir:

„Töl­fræði­á­lykt­anir í könn­unum um kyn­bund­inn launa­mun byggja á því að unnt sé að skýra launa­myndun með mjög ein­földum breytum á borð við starfs­heiti og starfs­ald­ur. Því er síðan haldið fram að það sem ekki tekst að skýra með þessum ein­földu breyti­stærðum sé kynja­mis­mun­un. Það sem öllu máli skiptir er að í slíkum útreikn­ingum liggja ekki fyrir neinar upp­lýs­ingar um ástæður þess að starfs­fólk með sama starfs­heiti og starfs­aldur í mis­mun­andi fyr­ir­tækjum getur verið með mishá laun ….“ (let­ur­breyt­ing mín). Undir þetta get ég tek­ið.

Auglýsing

Í lögum nr. 10 frá 2008, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, jafn­rétt­islög­um, segir að konum og körlum er starfa hjá sama atvinnu­rek­anda skulu greidd jöfn laun og njóta sömu kjara fyrir sömu eða jafn­verð­mæt störf. Þá segir að með jöfnum launum sé átt við að laun skuli ákveðin á sama hátt fyrir konur og karla og að þau við­mið sem lögð séu til grund­vallar launa­á­kvörð­unum skuli ekki fela í sér kynja­mis­mun­un. Í lög­unum er hug­takið laun jafn­framt skil­greint þannig að um sé að ræða almennt end­ur­gjald fyrir störf og hvers konar frek­ari þókn­un, beina eða óbeina, hvort heldur með hlunn­inda­greiðslum eða með öðrum hætti sem atvinnu­rek­andi greiðir starfs­manni sínum fyrir vinnu hans. Í jafn­launa­staðl­inum eru hug­tökin laun, jafn­launa­við­mið og launa­jafn­rétti skil­greind með sama hætti. Þá eru í staðl­inum að finna aðrar mik­il­vægar skil­grein­ingar eins og á hug­tök­unum jafn­verð­mæt störf og flokkun starfa. 

Mik­il­vægt er að hafa í huga að bæði lögin og jafn­launa­stað­all­inn afmarkast við sér­hvern atvinnu­rek­anda og starfs­manna hans/henn­ar. Lög­unum er þannig ætlað útrýma launa­mis­munun innan sér­hvers fyr­ir­tæk­is. Honum er ekki ætlað að útrýma þeim mun sem kann­anir sýna að eru til staðar milli kvenna og karla almennt á vinnu­mark­aði þó svo vissu­lega sé það von mín að inn­leið­ing hans verði til þess að þar dragi sam­an.

Almennt er ekki vafi á hvaða störf telj­ist þau sömu. Það er hins vegar krafan um að sömu laun og kjör skuli gilda óháð kyn­ferði fyrir störf sem metin eru jafn­verð­mæt sem getur verið flókið í fram­kvæmd. Hvaða störf innan fyr­ir­tækis eru jafn­verð­mæt? Hvernig á að finna það út? Rétt er að nefna að bann við mis­munun vegna jafn­verð­mætra starfa er ekki sér­ís­lenskt fyr­ir­bæri heldur á sér stoð í sam­þykktum Alþjóða­vinnu­mála­stofn­unar og til­skip­unum Evr­ópu­sam­bands­ins og sam­bæri­leg ákvæði er að finna í lög­gjöf nágranna­ríkja okk­ar. En aftur að spurn­ing­unni um hvaða störf telj­ist jafn­verð­mæt. Í jafn­rétt­islög­unum segir að laun skuli ákveðin með sama hætti óháð kyn­ferði þeirra sem þeim gegna og að þau við­mið sem lögð eru til grund­vallar launa­á­kvörðun skuli ekki fela í sér kynja­mis­mun­un. 

Jafn­launa­stað­all­inn er mik­il­vægt tæki fyrir sér­hvern atvinnu­rek­anda til að tryggja þá laga­skyldu sínu að greiða sömu laun fyrir jafn­verð­mæt störf. Hann gefur fyr­ir­tækjum og stofn­unum tæki til að inn­leiða mark­vissar og fag­legar aðferðir við ákvörðun launa og þar með við­halda og bæta stjórnun jafn­launa­mála innan fyr­ir­tæk­is/­stofn­un­ar. For­senda inn­leið­ingar er m.a. að fram fari launa­grein­ing innan fyr­ir­tæk­is, að ákveða þau við­mið sem lögð skuli til grund­vallar flokkun starfa innan fyr­ir­tæk­is­ins og flokka störfin síðan á grund­velli þess­ara við­miða þannig að saman flokk­ist sömu eða jafn­verð­mæt störf. Jafn­launa­við­mið verða að vera mál­efna­leg og við­eig­andi og skulu ákveðin út frá þeim kröfum sem starf gerir til starfs­manns, óháð því hver sinnir því. Jafn­launa­stað­all­inn kemur ekki í veg fyrir að horft sé til ein­stak­lings­bund­inna þátta við launa­á­kvörðun en slíkir þættir verða einnig að eiga sér stoð í fyrir­fram ákveðnum jafn­launa­við­mið­um. Í ofan­greindri grein Helga Tóm­as­sonar eru tvenn jafn­launa­við­mið nefnd, menntun og starfs­reynsla. Önnur algeng við­mið eru ábyrgð, álag og ýmsir umhverf­is­þættir s.s. óhrein­indi og hávaði. Það er hins vegar sér­hvers atvinnu­rek­anda að ákveða sín jafn­launa­við­mið út frá inn­taki starf­anna í við­kom­andi fyr­ir­tæki/­stofn­un. Þá leggur jafn­launa­stað­all­inn mikla áherslu á skjala­stýr­ingu og reglu­bundna innri rýni svo nokkuð sé nefnt.

Við upp­bygg­ingu og efn­is­tök jafn­launa­stað­als­ins horfðum við sem að samn­ingu hans komu til ýmissa alþjóð­legra stjórn­un­ar­staðla sem margir hverjir eru mjög vel þekktir meðal atvinnu­rek­anda hér á landi. Má þar nefna bæði s.k. umhverf­is­stjórn­un­ar­staðal og gæða­stjórn­un­ar­stað­al. Þessi efn­is­tök ættu að auð­velda atvinnu­rek­endum inn­leið­ingu hans. Þá vil ég einnig nefna að eitt af því sem ein­kennir íslenskan vinnu­markað er að vinnu­staða­samn­ingar um kaup og kjör eru mun sjald­gæfari hér en í nágranna­ríkjum okk­ar. Þetta þýðir að á til­teknum vinnu­stað starfar fólk sem tekur laun sam­kvæmt mis­mun­andi kjara­samn­ing­um. Sér­hver kjara­samn­ingur mis­munar ekki en mis­mun­andi kjara­samn­ingar geta leitt til þess að tveir starf­menn/hópar starfs­manna sem taka laun sam­kvæmt sínum kjara­samn­ingi er mis­munað á grund­velli jafn­rétt­islaga. Það hefur verið marg stað­fest af dóm­stólum að mis­mun­andi kjara­samn­ingar geta ekki rétt­lætt launa­mun milli kvenna og karla. Atvinnu­rek­anda er hér oft vandi á hönd­um. Með inn­leið­ingu jafn­launa­stað­als­ins gefst tæki til að skoða ólík störf, flokka þau og þannig tryggja að saman flokk­ist störf sem á grund­velli mál­efna­legra sjón­ar­miða, jafn­launa­við­miða, hafa verið metin jafn­verð­mæt. 

Það er mín skoðun að samn­ing og útgáfa jafn­launa­stað­als­ins ÍST 85:2012 sé eitt af merk­ari skrefum sem stigin hafa verið á síð­ustu árum á sviði jafn­rétt­is­mála. Vanda þarf til verka við inn­leið­ingu hans og hún má aldrei verða til að gefa okkur falskt öryggi. Inn­leið­ing jafn­launa­stað­als­ins er mik­il­vægt tæki til að tryggja að á sér­hverjum vinnu­stað við­gang­ist ekki launa­munur milli kvenna og karla sem telst launa­mis­mun­un. Lög­fest­ing jafn­launa­stað­als­ins og fag­leg inn­leið­ing er liður að því mark­miði.

Höf­undur er lög­fræð­ing­ur. 

Viltu styrkja sjálfstæða íslenska fjölmiðlun?
Lesendur Kjarnans geta kosið að greiða fast mánaðarlegt framlag til fjölmiðilsins til að efla starfsemi hans enn frekar. Markmiðið er upplýstari, gagnrýnni og málefnalegri umræða. Hjálpið okkur við að ná því markmiði með því að ganga til liðs við Kjarnasamfélagið.

Virði landbúnaðarins eykst milli ára og var 66 milljarðar

Landbúnaður í landinu hefur átt í vök að verjast á síðustu árum. Heildarframleiðsluviði hans jókst milli ára.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 20:55

Sjö reikistjörnur á stærð við jörðina finnast

Stjörnufræðingar finna sjö reikistjörnur á stærð við Jörðina, þar af þrjár sem gætu haft fljótandi vatn á yfirborði sínu, í kringum stjörnuna TRAPPIST-1. Frá þessu greindi NASA rétt í þessu.
Erlent 22. febrúar 2017 kl. 18:30
Guðmundur Ólafsson

Nýjar fréttir – Forsætisráðherra viðurkennir mismunun

22. febrúar 2017 kl. 17:00
Svandís Svavarsdóttir, þingflokksformaður Vinstri grænna.

Svandís: Í raun og veru hreinn meirihluti Sjálfstæðisflokksins við völd

Þingmenn stjórnarandstöðunnar gagnrýndu þingmenn Viðreisnar og Bjartrar framtíðar harðlega í dag fyrir að hafa ekki tekið þátt í sérstökum umræðum í gær.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 15:57
Kvikan
Kvikan

Einkavæðing af því bara

22. febrúar 2017 kl. 14:58
Markaðsvarpið
Markaðsvarpið

Microsoft á Íslandi og sýndarveruleikinn

22. febrúar 2017 kl. 13:09

Benedikt fagnar því ef Arion banki selst á góðu verði

Fjármála- og efnahagsráðherra segir það fagnaðarefni ef Arion banki selst á góðu verði og að eignarhald á bankanum verði dreift. Vogunar- og lífeyrissjóðir vinna að því að kaupa um helming í bankanum. Ríkið getur gengið inn í viðskiptin.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 13:00

Svanhildur Konráðsdóttir ráðin forstjóri Hörpu

Svanhildur Konráðsdóttir var talin hæfust 38 einstaklinga til að vera forstjóri Hörpu. Hún tekur við 1. maí næstkomandi.
Innlent 22. febrúar 2017 kl. 12:03