#samfélagsmál

Hvað liggur á að fullorðnast?

Björg Árnadóttir hvetur til þess að ungt fólk búi lengur í foreldrahúsum í grein sem fjallar meðal annars um menntamál og hjól atvinnulífsins, ferðamál og framtíðina.

Er það endi­lega nei­kvætt að ungt fólk búi lengur í for­eldra­húsum en áður? Með þess­ari spurn­ingu er ég alls ekki að gera lítið úr núver­andi hús­næð­is­vanda þjóð­ar­innar heldur aðeins að velta fyrir mér hvort ungu fólki á tutt­ug­ustu og fyrstu öld­inni liggi lífið á að full­orðn­ast, ljúka námi og flytja að heim­an. 

Sjálf bý ég með upp­kominni dóttur og tengda­syni á fimm­tíu og tveimur fer­metrum undir súð. Það er frá­bært fyr­ir­komu­lag. Þau leigja ódýrt og ég fæ örlitlar auka­tekj­ur. Við skiptum með okkur heim­il­is­störfum og deilum dýrum tækjum sem óþarfi er að ég noti ein. Ég yng­ist í nær­veru þeirra og vona að þau þrosk­ist af umgengni við mig. Þrengslin skapa náin tengsl sem mér finnst for­rétt­indi að eiga við næstu kyn­slóð á snemm­full­orð­ins­árum henn­ar. 

Kunn­ingi minn einn er ekki jafn­sáttur við að hýsa enn ómegð sína. Hann notar gjarnan sam­lík­ingar úr dýra­rík­inu og segir að ungum hljóti að vera ákveðin mörk sett. Það sé gangur nátt­úr­unnar að for­eldrar hætti að bera mat í ung­viðið til að því lærist að standa á eigin fótum og fljúgi úr hreiðr­inu. Ég tek undir það en bendi hins vegar á að sam­fé­lög fólks og fugla séu ekki að fullu sam­bæri­leg. Fólk fyllir ekki hreiður sín af nýjum ungum árlega og þekkir yfir­leitt full­orðin afkvæmi sín, að minnsta kosti í sjón. Feg­urð mann­fé­lags­ins felst meðal ann­ars í því að kyn­slóð­irnar hverfa ekki hver annarri heldur halda alla tíð áfram að hafa áhrif á líf hinna. Ég tek þó undir með kunn­ingja mínum að æski­legt sé að hver kyn­slóð hefji hreið­ur­gerð þegar von er á fjölg­un. 

Auglýsing

Öllu skal afmarka stund

Ég fædd­ist inn í barn­mergð eft­ir­stríðs­ár­anna. Jafn­aldrar mínir fóru sumir að heiman um ferm­ingu, jafn­vel alfarn­ir. Aðrir voru komnir með eigin fjöl­skyldur á aldri sem við skil­greinum nú sem barns­ald­ur. Slíkt gætum við varla hugsað okkur í dag. Um tví­tugt voru flestir jafn­aldrar mínir byrj­aðir að búa enda gáfu ætt­ingjar okkar snemma upp alla von um að við gengjum út á sama hátt og þeir efuð­ust um frjó­semi okkar ef ekki kom bráð­lega barn und­ir. Mín kyn­slóð fjölg­aði sér á meðan hún mennt­aði sig. Mín kyn­slóð fjölg­aði sér og mennt­aði sig á meðan hún byggði sér hús. Þessi athafna­semi er svo sem ekk­ert leið­in­leg í minn­ing­unni en ekki óska ég börnum mínum þess að þurfa að lifa á slíkum hraða. Yngri kyn­slóðir hafa bless­un­ar­lega til­einkað sér siði nágranna­þjóð­anna sem afmarka öllu stund og láta sér­hvern hlut undir himn­inum hafa sinn tíma. 

Þegar ég stóð á tví­tugu var með­al­aldur íslenskra kvenna sjö­tíu og sjö ár. Ég skipu­lagði líf mitt með þær lífslíkur í huga en með hverju árinu sem ég hef lifað hefur ólifað líf mitt lengst. Nú býst ég allt eins við að verða ald­ar­gömul og börnin mín gætu hæg­lega orðið hund­rað og tutt­ugu. Hví skyldi þeirri kyn­slóð sparkað úr hreiðr­inu um tví­tugt? Hún er hvort sem er ekki að fara að fjölga sér að ráði fyrr en á fer­tugs-, ef ekki fimm­tugs­aldri. 

Fyrir hverja eru hús­in? 

Margir af minni kyn­slóð búa enn í stórum húsum með pláss fyrir fleiri en gamla sett­ið. Ung­viðið getur vel reynt væng­ina þótt það búi í for­eldra­húsum enda er víðar hægt að hefja sig til flugs. Hér vil ég taka það fram að ég veit að það geta ekki allir hýst börnin sín og auð­vitað finnst mér súrt að hvorki sé hægt að kaupa né leigja sér þak yfir höf­uðið á við­ráð­an­legu verði vegna þess að allar íbúðir eru fullar af túrist­um. En gætum við kannski séð skort á íbúðum sem vaxt­ar­verki nýrrar atvinnu­greinar og sætt okkur við hann um skeið? Þar sem ég hef ferð­ast í Asíu og Mið-Am­er­íku er heimagist­ing algengur gisti­máti. Mér skilst að stjórn­völd hvetji íbúa til að opna hús sín til að koma í veg fyrir að drauga­borgir auðra hót­el­bygg­inga standi sem minn­is­varði um ferða­manna­straum sem breytti um stefnu eins og virð­ist nátt­úru­lög­mál að ger­ist.

Nú þekki ég ekki vel hug­mynda- og hag­fræði heimagist­ingar í ólíkum heims­álfum né van­kanta fyr­ir­komu­lags­ins en mér hefur alltaf þótt ein­kenni­legt hvað þessi aðferð þjóð­ar­innar til að létta undir við upp­bygg­ingu ferða­þjón­ust­unnar – þessi aðferð almenn­ings til tekju­öfl­unar og gjald­eyr­is­sköp­unar – er lít­ils virt. Reynsla mín er sú að fátt sé eins fræð­andi á ferða­lögum og að búa á heim­ilum ann­arra og ég geri fast­lega ráð fyrir að til­gangur fólks með ferða­lögum sé að fræð­ast og upp­ræta eigin for­dóma um fram­andi sam­fé­lög. 

Til hvers er mennt­un­in? 

En talandi um fræðslu og mennt­un, þar er ég á heima­velli. Ég hef lagt stund á hag­nýta fræði­grein sem heitir námskrár­fræði (curriculum stu­dies) og spannar allt skóla­starf, frá vali á töflutússi til ákvarð­ana stjórn­valda. Nýlega var hér tekin stór námskrár­á­kvörðun um að stytta fram­halds­skól­ann og einnig virð­ast stjórn­völd vilja skerða aðgang full­orð­inna að því skóla­stigi. Í ljósi þess hve þjóðin er að eld­ast finnst mér þessi stefna nokkuð skamm­sýn. Af hverju þarf fólk sem verður æva­gam­alt að útskrif­ast úr fram­halds­skóla átján ára? Hvað liggur ungu fólki á? Hvað liggur okkur á að láta það full­orðn­ast?

Framan af ævi stóð ég í þeirri trú að eini við­ur­kenndi veg­ur­inn til mennta lægi beinn og breiður um Haga­skóla Íslands og Mennta­skóla Íslands og lyki með emb­ætt­is­prófi úr Háskóla Íslands. Þetta væri grunn­stef mennt­unar og annað ómerki­leg til­brigði. En svo kynnt­ist ég mis­lægum gatna­mótum mennta­kerfa heims­ins. Ég hef í þrjá­tíu ár starfað við full­orð­ins­fræðslu, mennta­stigið sem end­ur­menntar fólk í takt við sífelldar breyt­ingar á þörfum ein­stak­linga og vinnu­mark­aðar en hvorki ein­stak­lingar né atvinnu­líf haga sér alltaf eins og opin­ber mennta- og atvinnu­stefna býð­ur. Segja má að það sé eitt af hlut­verkum full­orð­ins­fræðsl­unnar að leið­rétta ákvarð­anir sem fólk hefur tekið um náms­val sitt og ákvarð­anir sem yfir­völd hafa greypt í stein í aðal­námskrám og annarri reglu­setn­ingu um mennta­mál. 

Atvinnu­lífið er ég og þú

Bless­un­ar­lega eru náms­brautir ekki jafn­ein­stefnu­legar nú og þær voru þegar ég valdi mitt fyrsta nám. Í dag er í senn flókn­ara og ein­fald­ara að velja nám, flókn­ara af því að úrvalið er meira en auð­veld­ara af því að vel hefur tek­ist að opna blind­götur og gera fólki þannig kleift að skapa sam­fellu úr menntun sem aflað er á ýmsum ævi­skeiðum í ólíkum mennta­stofn­unum og jafn­vel utan þeirra. Ég held að það hljóti að vera þjóð­hags­lega hag­kvæmt að fólk sé sveigj­an­legt á vinnu­mark­aði og okkur bjóð­ist að mennta okkur eftir aðstæðum í hvikulum heimi. 

Æðri mátt­ar­völd greyptu ekki atvinnu­lífið í gullnar töflur í fornöld. Hjól atvinnu­lífs­ins er tví­hjól sem snýst ann­ars vegar um þarfir fólks­ins og hins vegar þekk­ingu þess. Annað hjólið snýst um það sem hvert og eitt okkar hefur að fram að færa í formi mennt­un­ar, reynslu og þekk­ingar en hitt um það sem okkur vantar í formi þjón­ustu og fram­leiðslu­vara. Þar á milli liggur drif­kerfi sem heldur hjólum atvinnu­lífs­ins gang­andi. 

Í árþús­undir hafa námskrár­kenn­ingar um til­gang og mark­mið mennt­unar verið smíð­að­ar. Sumar leggja höf­uð­á­herslu á menntun í þágu atvinnu­veg­anna á meðan aðrar telja ­meg­in­mark­mið ­mennt­unar vera að færa menn­ing­ar­auð frá kyn­slóð til kyn­slóð­ar. Enn aðrar segja að hlut­verk mennt­unar hljóti að vera að stuðla að auknum per­sónu­þroska ein­stak­ling­anna. Opin­ber mennta­stefna er oft­ast blanda þess­ara þátta. Mik­il­vægt hlýtur að telj­ast að skól­inn færi menn­ing­ar­verð­mæti milli kyn­slóða en einnig að mennta­kerfið tryggi að hæft fólk fáist til að sinna grunn­þörfum sam­fé­laga. Í mínum huga renna hins vegar saman þau mark­mið að mennta fólk fyrir atvinnu­lífið og að efla per­sónu­þroska ein­stak­ling­anna. Þetta er eitt og sama mark­miðið af því að atvinnu­lífið er ein­stak­ling­arn­ir. Mér finnst mik­il­væg­asta verk­efni mennta­kerf­is­ins vera að hjálpa hverjum og einum að finna sterkar hliðar sínar og styrkja þær enn fremur til að fólk geti staðið föstum fótum í einka­lífi, atvinnu­lífi og sam­lífi þjóð­ar. 

Vanda­málið 50+

Full­orð­ins­fræðsla er mik­il­vægt skóla­stig sem gerir fólki kleift að víkka sjón­deild­ar­hring­inn og byggja ofan á eldri mennt­un. Þrennt vakti athygli mína þegar ég kynn­ist full­orð­ins­fræðslu í öðrum lönd­um. Í fyrsta lagi það að kollegar mín­ir, sem vinna í vel upp­byggðu kerfi full­orð­ins­fræðslu á Norð­ur­lönd­um, hálf­öf­unda okkur af þeim mögu­leika að geta nýtt fram­halds­skól­ann fyrir full­orðna en þá ein­földu lausn opn­aði smæð sam­fé­lags­ins okk­ur. Í öðru lagi undrað­ist ég þá orku sem Evr­ópu­þjóðir leggja í aðstoð við fólk sem villst hefur af leið á mennta­braut­inni. Það opn­aði mér nýjar víddir að kynn­ast full­orð­ins­fræðsl­unni og því hvernig menntun er ævi­langur leið­angur með ótal útúr­dúrum og síbreyti­legum mark­mið­um. 

Það þriðja sem vakti athygli mína var að kynn­ast fjölda átaks­verk­efna sem unnin eru á meg­in­land­inu til að bæta stöðu mið­aldra fólks á vinnu­mark­aði. Ég ólst nefni­lega upp við að atvinnu­lífið væri einkum fyrir þá eldri. Nú er hið sama að ger­ast á Íslandi og ann­ars staðar í Evr­ópu, að það þrengir að fólki yfir fimm­tugu á vinnu­mark­aði. Hvað liggur á að pumpa inn nýjum árgöngum í atvinnu­lífið ef henda þarf út vel brúk­an­legu vinnu­afli á besta aldri? 

Er æsku­lýð­ur­inn lýð­ur? 

Í evr­ópskri mennta­sam­vinnu er ald­urs­hóp­ur­inn 18-40 ára skil­greindur sem youth, æsku­lýð­ur. Fólk tekur því mis­vel hér heima þegar ég minn­ist á að við ættum kannski að færa efri ald­urs­mörk æsku­ár­anna ofar í hugum okk­ar. Okkur finnst gjarnan að æsku­lýð­ur­inn eigi að ganga í gegnum sömu reynslu og við til að öðl­ast nokkurn þroska. Ég man að ég sagði oft við börnin mín að ég hefði sko verið farin að vinna í fiski fjórtán ára og gaf þannig í skyn að það væri þeirra sök að vinnu­mark­að­ur­inn þarfn­að­ist ekki lengur barna. Ég veit ekki af hverju ég var sífellt að nefna þetta vegna þess að ég hefði ekki sent þau í frysti­hús fjórtán ára fremur en ég hefði selt þau í barna­þrælkun og man­sal. 

Ungt fólk í dag er dásam­lega laust við að reyna að sýn­ast ráð­sett. Það er leit­andi og mátar sig við marg­vís­legt nám eða breiðir út væng­ina á nýskap­andi hátt á óþekktum slóð­um. Æsku­lýð­ur­inn ferð­ast um heim­inn í leit að not­hæfri heims­mynd á nýhöfnu árþús­undi og hefur kannski vet­ur­setu vinn­andi á kaffi­húsi í borg eins og Berlín á meðan berlínskur æsku­lýður reynir væng­ina á kaffi­húsum í öðrum álfum og fær að búa í for­eldra­húsum ein­hvers ann­ars á með­an. 

Ég hef hýst far­andæsku­lýð á meðan ung­arnir mínir unnu ann­ars stað­ar. Ég hef líka orðið þeirrar gæfu aðnjót­andi að fá nýlega að vinna á veit­inga­húsi. Ég sé því kaffi­hús heims­ins sem gróð­ur­reit fjöl­menn­ingar og skap­andi hugs­un­ar. Eitt sinn þegar ég skrif­aði um það á vegg­inn minn svar­aði kona og sagði að þetta væri ekki ver­öld sem hún vildi enda væri hún komin af harð­dug­legu verka­fólki. Ég varð að hryggja hana með þeim fréttum að hún hefði ekk­ert val, þessi heimur er hér. Unga fólkið sem hleypur tólf tíma vaktir á kaffi­húsi á milli þess sem það vinnur að sköpun sinni er einmitt harð­dug­legt verka­fólk. 

Blessuð fram­tíðin

Ungt fólk í dag býr sig undir aðra fram­tíð en við hin eldri gerð­um. Við héldum veislu sem unga fólkið þarf nú að taka til eft­ir. Vissu­lega skiljum við margt gott eftir okkur í formi upp­finn­inga og gjör­breyttra hug­mynda um jafn­rétti og mann­rétt­indi. Nýjar kyn­slóðir taka við því kefli en stóra verk­efni þeirra verður að skapa vinnu­markað sem gengur minna á auð­lindir jarð­ar. Ungt fólk virð­ist sem betur fer með­vitað um verð­mæti hins óefn­is­lega, um gildi hugs­ana og hug­mynda. Í fram­tíð­inni verða til fram­leiðslu­vörur sem þarfn­ast ekki efn­is­legrar útfærslu enda mun innra afl ein­stak­ling­anna knýja hjól atvinnu­lífs­ins. 

Skap­andi greinar eru alltaf skrefi á undan öðrum atvinnu­grein­um. Í list­inni hefur um árþús­unda skeið mátt finna vís­bend­ingar um hvað koma skal. Litlar sprænur sem eiga upp­tök sín í listum sam­ein­ast í þungri undir­öldu meg­in­straums­ins sem mótar sam­fé­lag­ið. Listir kenna útsjón­ar­semi og þess vegna eru skap­andi greinar hag­nýt­ar. Um þessi árþús­unda­mót horfum við á list­formin renna saman og leita aftur til upp­runans, til vís­ind­anna sem listin er sprottin úr. Við sjáum líka að öll sam­setn­ing mennt­unar er að breyt­ast. Bráðum verða sjálf­sagt gerðar kröfur um and­lega iðkun lækna­nema og eðli­legt mun þykja að spyrða saman heim­speki og verk­fræði í háskóla­gráðu.   

Gefum ungu fólki lausan taum­inn í leit sinni að nýjum lausnum í þágu okkar allra og skjótum yfir þau skjóls­húsi á með­an!

Meira úr sama flokkiAðsendar greinar