Peningaglýja er ekki til

Ritdeila dr. Ólafs Margeirssonar og dr. Ásgeirs Daníelssonar, hjá Seðlabanka Íslands, heldur áfram. Ólafur svarar hér grein Ásgeirs.

Auglýsing

Skýr­ing Ásgeirs þess efnis að ég sé hald­inn hinni svo­kall­aðri pen­ingag­lýju þegar ég bendi honum rétti­lega á að láns­fram­boð hafi stór­auk­ist á 8. ára­tugnum er ófull­nægj­andi. Það dugir skammt fyrir hann að hylja spor sín með þeirri ábend­ingu að útlán inn­láns­stofn­ana, tölu­lega minnkuð með hlut­falls­legri breyt­ingu verð­lags, hafi staðið í stað.

Ástæðan er ein­fald­lega sú að fram­boð á lánsfé er ekki mælt með né í öðru formi en pen­ing­um. Og allt það sem pen­ingar mæla er ófrá­víkj­an­lega í nafn­stærð­um, nefni­lega þeirri mæli­ein­ingu sem við­kom­andi gjald­mið­ill er, hvort sem það eru íslenskar krónur eða aðrir gjald­miðl­ar. 

For­sendur skipta máli

Þessi greina­röð okkar Ásgeirs byrj­aði á því („Hag­fræðin og verð­trygg­ingin”) að ég setti fram þá skoðun mína að ástæða þess að ég væri ósam­mála svo mörgum (ný­klass­ískum) hag­fræð­ingum um ágæti hag­fræð­innar væri m.a. fólgið í því að ég beitti annarri aðferða­fræði og for­sendum við mína lík­ana­gerð af hag­kerf­inu en umræddir hag­fræð­ing­ar: post-Key­nes­ian aðferða­fræði er önnur en nýklass­ísk. 

Auglýsing

Ég tók grein Ásgeirs, Verð­trygg­ing og pen­inga­stefna, sem nýklass­ískt dæmi: jafn­vel eftir að hafa fjallað um mis­mun­andi eðli greiðslu­flæða (nafn­stærð) verð­tryggðra og óverð­tryggðra lána kemst hann að þeirri nið­ur­stöðu að það sé ekki það sem skipti máli heldur m.a. að “ekki hefur verið sýnt fram á að verð­­trygg­ingin á lánum til ein­stak­l­inga skerði getu pen­inga­­stefn­unnar til að hafa áhrif á lang­­tíma­vext­i.” 

Nú ætla ég að vekja athygli á orðum mínum úr fyrstu grein­inni:

„Ástæðan fyrir því að nýklass­ískir hag­fræð­ingar hugsa svona er m.a. sú for­­senda þeirra að pen­ingar séu hlut­­laus­ir, a.m.k. til langs tíma: pen­ingar eru hlut­­laus hula í við­­skiptum þar sem öll ákvörð­un­­ar­­taka bygg­ist á raun­­töl­um, s.s. raun­vöxt­um, frekar en nafn­­töl­um, s.s. samn­ings­bundnu greiðslu­flæði. Jafn­­vel þótt samn­ingar séu aug­­ljós­­lega rit­aðir í nafn­­töl­um, á borð við „kr.“, þá er fólk, í þeirra huga, haldið pen­ingag­lýju hugsi það í nafn­­töl­um, á borð við mán­að­­ar­­lega greiðslu­­byrði af lán­um, frekar en í raun­­töl­um, á borð við raun­vexti af lán­­um.“

Í nýj­ustu grein sinni fellur Ásgeir því miður einmitt í þessa gildru sem ég benti á í fyrstu grein­inni: for­senda hag­fræð­inga um hlut­leysi pen­inga og létt­vægi nafn­stærða í efna­hags­legu sam­hengi er einmitt ein af ástæðum þess að þeir átta sig ekki á þeim efna­hags­legu afleið­ingum sem almenn verð­tryggð lán til ein­stak­linga hafa. Og til upp­rifj­unar um hverjar þær afleið­ingar eru: 

- Þau tryggja lán­­tökum ekki lægri raun­vexti m.v. óverð­­tryggð lán

- Þau ýta undir áhætt­u­­töku á fast­­eigna­­mark­aði

- Þau ýta undir lík­­­urnar á fjár­­­mála­­legum óstöð­ug­­leika

- Þau draga úr áhrifa­­mætti vaxta­­stefnu Seðla­­banka Íslands

- Þau valda því að vaxta­­stig verður almennt hærra m.v. ef lán væru almennt óverð­­tryggð

- Þau valda því að vaxta­­stig verður almennt sveiflu­­kennd­­ara m.v. ef lán væru almennt óverð­­tryggð

- Þau ýta undir sveiflur í gengi krón­unnar

- Þau ýta undir verð­­bólgu

En hví skipta nafn­stærðir máli?

Þeirri spurn­ingu er auðsvar­að: samn­ingar eru gerðir í nafn­stærðum og þróun hag­kerf­is­ins bygg­ist á þessum samn­ing­um. 

Sem dæmi: samn­ingar um vexti og afborg­anir lána eru gerðir með krónu­tölu í huga, jafn­vel þótt sú krónu­tala sé háð samn­ings­á­kvæðum um t.d. verð­trygg­ingu, breyti­lega vexti eða hlé á afborg­unum svo dæmi sé tek­ið. Samn­ings­bundið greiðslu­flæði láns hjá banka eða líf­eyr­is­sjóði er und­an­tekn­ing­ar­laust nafn­stærð, jafn­vel þótt umrætt lán sé verð­tryggt. Þessu samn­ings­bundna greiðslu­flæði (út­flæði pen­inga) þarf lán­tak­inn að mæta með inn­flæði pen­inga, þ.e. tekjum eða öðrum upp­sprettum (t.d. annað láns­fé). 

Það er hér sem t.d. nafn­hækk­anir launa skipta máli. Ástæðan fyrir því að fólk væri ánægð­ara með 3% launa­hækkun í umhverfi 3% verð­bólgu heldur en 0% launa­hækkun í 0% verð­bólgu er að samn­ings­bundnar greiðslur lána verða í fyrra til­vik­inu 3% lægri sem hlut­fall af laun­um. Hið sama gildir um verð á fram­leiðslu­vöru fyr­ir­tæk­is: ef hún hækkar í verði, hver sem ástæðan er, og sama magn er selt lækkar greiðslu­flæð­is­byrði við­kom­andi fyr­ir­tækis vegna útlána sem hlut­fall af tekj­u­m. 

Þessi áhrif breyt­ast vit­an­lega ef lán eru verð­tryggð eða samn­ings­bundið greiðslu­flæði lán­anna breyt­ist full­kom­lega í sam­ræmi við verð­bólgu - sem ger­ist vit­an­lega aldrei í hinum raun­veru­lega heimi. En lán eru (bless­un­ar­lega) ekki öll verð­tryggð. Og þess vegna skipta nafn­stærð­ir, á borð við greiðslu­flæði, máli.

Pen­ingar eru ekki hlut­lausir

Þegar Key­nes rit­aði General The­ory of Employ­ment, Inter­est and Money á 4. ára­tugnum hafði hann það að orði í inn­gangi bók­ar­innar að „vand­inn felst ekki í hinum nýju hug­myndum [sem eru kynntar í þess­ari bók] heldur að sleppa frá hinum gömlu sem, í til­viki okkar flestra, kvísl­ast inn í hvert okkar hug­ar­skot.” Hin aldna hug­mynd um hlut­leysi pen­inga, ýtt áfram af hag­fræð­ingum sem virtu skrif Key­nes og Mises, sem dæmi, að vettugi er ein af þessum gömlu hug­mynd­um. 

Það er rétt að benda Ásgeiri á að Key­nes taldi fólk ekki haldið pen­ingag­lýju heldur sam­þykkti Key­nes þá stað­reynd, og skamm­aði nýklass­íska hag­fræð­inga fyrir að afneita henni í sínum lík­ön­um, að fólk hugs­aði í nafn- en ekki raun­stærð­um. „Mik­il­vægi pen­inga, í grund­vall­ar­at­rið­um, sprettur af þeirri stað­reynd að þeir eru teng­ing milli nútíðar og fram­tíð­ar” (General The­ory, 21. kafli) eins og hann orð­aði það. Og þessi teng­ing er gerð með samn­ingum sem, líkt og fyrr seg­ir, eru allir rit­aðir með nafn­stærð­um.

Ásgeir hugsar út frá þeirri for­sendu að það sem skipti máli í efna­hags­legum ákvörð­unum séu svo­kall­aðar raun­stærð­ir, þ.e. nafn­stærðir sem hafa verið „leið­rétt­ar” með þróun verð­lags í huga. Þess vegna heldur hann því fram að lána­fram­boð á 8. ára­tugnum hafi minnkað þegar aug­ljóst er að það jókst, bæði af ein­földum gögnum að dæma sem og af þeirri stað­reynd hversu há verð­bólga var (aukið lána­fram­boð var nauð­syn­legt til þess að verð­hækk­anir gætu átt sér stað, þ.e. fjár­magna þær). Það er ekk­ert sem bendir til að þessi for­senda Ásgeirs og ann­arra nýklass­ískra hag­fræð­inga sé raun­hæf og því verður að fara mjög var­lega í að sam­þykkja efna­hags­legar nið­ur­stöður og líkön sem byggja á henn­i. 

Verk­efni hag­fræð­inga á ekki að vera að byggja hag­fræði­módel sem standa og falla með þeirri for­sendu að pen­ingar séu hlut­laus­ir, ein­fald­lega vegna þess að í raun­veru­leik­anum eru pen­ingar ekki hlut­laus­ir. Verk­efn­ið, líkt og Minsky tal­aði um, er að þróa hag­fræði­módel sem sam­þykkja raun­veru­leik­ann eins vel og hægt er, t.d. þá stað­reynd að fólk hugsar og hagar sér með nafn­stærðir en ekki „raun­stærð­ir" í huga.

Hug­takið „pen­ingag­lýja” á sér rætur að rekja til þeirrar stað­reyndar að fólk, í raun­veru­leik­an­um, hagar sér ekki eins og for­sendan í mód­el­inu segir að það geri. Of margir hag­fræð­ingar telja þá að vanda­málið sé hegðan fólks frekar en að for­sendan sé e.t.v. ekki rétt. 

Með öðrum orðum er pen­ingag­lýja ekki til í raun­veru­leik­an­um: hún er það lík­ana­lega vanda­mál sem kemur upp þegar fólk hagar sér ekki í raun­veru­leik­anum eins og nýklass­íska mód­elið gerir ráð fyrir að það hagi sér. 

Vanda­málið er þá vit­an­lega ekki raun­veru­leik­inn heldur mód­elið og for­sendur þess.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Climate Strikes and Societal Responsibility
Kjarninn 22. október 2019
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – English
Samtal við samfélagið – Women in prison
Kjarninn 21. október 2019
Curio hlaut Nýsköpunarverðlaunin
Elliði Hreinsson er framkvæmdastjóri og stofnandi Curio.
Kjarninn 21. október 2019
Ef ég væri VG þá myndi ég láta mig hverfa
Björn Leví Gunnarsson, þingmaður Pírata, gagnrýndi stjórnvöld fyrir stefnuleysi í málefnum fjármálakerfisins og mögulega sölu á eignarhlutum í ríkisbönkunum.
Kjarninn 21. október 2019
Samkvæmisleikur að geta til um stefnu stjórnvalda í bankamálum
Oddný Harðardóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, var málshefjandi umræðu um sölu á ríkisbönkunum. Bjarni Benediktsson, fjármála- og efnahagsráðherra, minnti hana á að hún hefði mælt fyrir frumvarpi sem ráðherra um sölu á bönkum.
Kjarninn 21. október 2019
Jón Grétar Guðjónsson
Ekki láta góða kreppu fara til spillis – nýttu hana sem tækifæri
Kjarninn 21. október 2019
Þórður Snær Júlíusson
Það er ekki ósmekklegt að segja satt
Kjarninn 21. október 2019
Sigurður Ingi Jóhannsson
„Sárt og óþolandi að vera bendlaður við þessi spillingarmál“
Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra sést bregða fyrir í nýrri kvikmynd um Panamaskjölin og lögfræðistofuna Mossack Fonseca. Hann segir að eins og honum þyki það sárt og óþolandi að vera bendlaður við þessi spillingarmál þá verði myndinni vart breytt.
Kjarninn 21. október 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar