Áræðni, ný hugsun og djörf framtíðarsýn

Sigurður Hannesson, framkvæmdastjóri Samtaka iðnaðarins, skrifar um helstu verkefnin framundan.

Auglýsing

Aukin sam­keppn­is­hæfni Íslands og mótun fram­tíð­ar­sýnar er helsta verk­efni stjórn­valda, atvinnu­lífs og raunar sam­fé­lags­ins alls árið 2018. Sam­keppn­is­hæfni eykst með umbótum í mennta­kerfi þannig að þörfum atvinnu­lífs­ins verði betur mætt, með því að búa nýsköpun umhverfi á heims­mæli­kvarða, með nauð­syn­legri upp­bygg­ingu inn­viða og með bættum starfs­skil­yrðum fyr­ir­tækja. Hug­vit verður drif­kraftur vaxtar á 21. öld­inni rétt eins og hag­kvæm nýt­ing nátt­úru­auð­linda var und­ir­staða vaxtar á 20. öld­inni. Hug­vits­drif­inn iðn­aður hefur stundum verið nefndur fjórða stoð hag­kerf­is­ins. Umbætur til þess að auka sam­keppn­is­hæfni lands­ins gagn­ast ekki aðeins atvinnu­líf­inu heldur eru til hags­bóta fyrir sam­fé­lagið í heild sinni enda verður Ísland þannig áfram í fremstu röð, hag­kerfið mun standa á fleiri stoð­um, stöð­ug­leiki eykst sem og verð­mæta­sköp­un, lífs­kjör lands­manna batna enn frekar, atvinnu­tæki­færi verða fjöl­breytt­ari og Ísland verður eft­ir­sókn­ar­vert fyrir ungt fólk.

Atvinnu­lífið er mik­il­vægt tann­hjól i viða­miklu gang­verki sam­fé­lags­ins. Íslenskur iðn­aður er fjöl­breytt­ur. Allt frá ein­yrkjum til fjöl­mennra fyr­ir­tækja, fyr­ir­tækja sem starfa á lands­byggð­inni, höf­uð­borg­ar­svæð­inu eða um víða ver­öld, fyr­ir­tækja í mat­væla­fram­leiðslu, bygg­ing­ar­iðn­aði, hug­bún­að­ar­gerð, hátækni og arki­tektúr svo eitt­hvað sé nefnt. Íslenskur iðn­aður skiptir lands­menn alla miklu máli þar sem hann skapar grunn að lífs­kjörum í land­inu. Einn af hverjum fimm starfa í iðn­aði, iðn­aður skapar ríf­lega þriðj­ung útflutn­ings­tekna og um 29% lands­fram­leiðslu. 

Árið 2017 var krefj­andi ár á margan hátt fyr­ir­ ­fyr­ir­tæki. Árið ein­kennd­ist af óstöð­ug­leika á ýmsum sviðum eins og í stjórn­mál­um, í starfs­skil­yrð­um, á vinnu­mark­aði, á íbúða­mark­aði, í gengi krónu og svo mætti áfram telja. Allt hefur þetta áhrif á íslenskt atvinnu­líf og minnir okkur á að sam­keppn­is­hæfni lands­ins verður að verja öllum stund­um. Tals­verðan tíma tók að mynda þá rík­is­stjórn sem tók við stjórn­ar­taumum í upp­hafi árs. Sú stjórn varð ekki lang­líf og boða varð til kosn­inga. Óvissa um stjórn lands­ins hefur tals­verð áhrif á hag­kerf­ið. Ákvörð­unum er þá gjarnan slegið á frest og minni verð­mæti skap­ast fyrir vik­ið.

Auglýsing

Losun fjár­magns­hafta á almenn­ing og atvinnu­líf var lang­þráð skref í átt að opnun hag­kerf­is­ins eftir að hindr­unum hafði verið rutt úr vegi. Sú áætlun um losun fjár­magns­hafta sem kynnt var 8. júní 2015 hefur stað­ist, slita­búin voru gerð upp án eft­ir­mála og krónan styrkt­ist þvert á þær vænt­ingar sem uppi voru nokkur ár á und­an. Aðferða­fræðin átti sér margra ára aðdrag­anda og hún gekk upp. Orð og efndir fóru sam­an.

Vöru­merkið Ísland

Orð­spor þjóða hefur mikil áhrif á efna­hag þeirra. Gott orð­spor eykur eft­ir­spurn eftir land­inu og því sem þaðan kem­ur. Dæmi um það eru þýskir bílar, sviss­nesk úr og frönsk vín. Þannig getur orð­spor leitt til þess að vörur og þjón­usta eru seldar með auka­á­lagn­ingu. Slíkt skapar verð­mæti sem styður við betri lífs­kjör í land­inu.

Orð­spor þjóða byggir á stöðu og ein­kennum sem leiða til upp­lif­un­ar. Undir hið fyrr­nefnda heyra m.a. lífs­gæði og sam­keppn­is­hæfni. Má þar nefna frelsi, öryggi, aukna mennt­un, nýsköp­un, betra rekstr­ar­um­hverfi fyr­ir­tækja og trausta inn­viði. Undir hið síð­ar­nefnda heyra menn­ing og arf­leifð þjóða, nátt­úra, matur og ferða­þjón­usta. Allt þetta skapar umgjörð upp­lif­unar þeirra sem njóta hvort sem það eru lands­menn sjálfir, ferða­menn sem sækja landið heim eða fólk um víða ver­öld í gegnum „sendi­herra“ sem bera þjóð­inni gott vitni. Slíkir sendi­herrar eru dæmi um menn­ing­ar­á­hrif landa. Á alþjóð­legum vett­vangi er Björk einn frægasti slíki sendi­herra Íslands. Ísland stendur vel í alþjóð­legum sam­an­burði og er í 15. sæti yfir vöru­merki landa. Ná má enn hærra á þeim lista ef unnið væri mark­visst að því að bæta orð­spor. Rækta þarf betur vöru­merkið Ísland og búa til fleiri sendi­herra sem bera þjóð­inni gott vitni. Það verður gert með auk­inni sam­keppn­is­hæfni, með því að draga fram sér­kenni lands og þjóðar og með fram­leiðslu sem byggir á gæð­um.

Við fram­leiðum gæði

Fram­leiðsla sem byggir á sér­stöðu og gæðum getur svo sann­ar­lega verið sendi­herra sinnar þjóðar og stuðlað að góðu orð­spori henn­ar, sér­stak­lega ef mörkun og mark­aðs­færsla er mark­viss og hags­munir ólíkra atvinnu­greina eru flétt­aðir saman á skipu­legan hátt. Með slíkum menn­ing­ar­á­hrifum má auka áhrif Íslands á erlendum vett­vangi.

Með stefnu­mörkun og réttu vali má hafa jákvæð áhrif og skapa ný verð­mæti. Hið opin­bera eyðir 45 krónum af hverjum 100 krónum sem eytt er í hag­kerf­inu. Það skiptir máli hvernig þeim fjár­munum er varið og ef vel tekst til má skapa nýjar lausnir og aukin verð­mæti. Gott dæmi um þetta má finna í Nor­egi. Þar­lend yfir­völd vilja stuðla að orku­skiptum í sam­göngum og höfðu því áhuga á því að knýja ferjur með raf­magni í stað olíu. Þar til gerður bún­aður var ekki til þannig að stjórn­völd ósk­uðu eftir slíkum bún­aði. Fyr­ir­tæki þró­uðu búnað þannig að ferjur gætu gengið fyrir raf­magni og mark­miðum norskra stjórn­valda var náð. Það áhuga­verða við þessa sögu er að upp úr þessu sýndu aðrar þjóðir því áhuga að raf­væða ferjur og nýta þann búnað sem norsk fyr­ir­tæki höfðu þró­að. Úr þess­ari stefnu­mörkun norskra stjórn­valda varð því til útflutn­ings­iðn­aður með til­heyr­andi verð­mæta­sköp­un. 

Í hönnun geta falist ein­stök tæki­færi til þess að skapa aukið virði fram­leiðslu sem getur stutt við orð­spor lands­ins og aukið menn­ing­ar­á­hrif. Draga þarf fram sér­stöðu íslenskrar hönn­unar og fram­leiðslu til að byggja upp gott orð­spor lands­ins. Það tekur tíma og því er mik­il­vægt að hefj­ast handa sem fyrst. Sam­tök iðn­að­ar­ins munu taka þátt í end­ur­skoðun á íslenskri hönn­un­ar­stefnu en verk­efnið hefur þegar verið sett af stað í atvinnu­vega- og nýsköp­un­ar­ráðu­neyt­inu í sam­vinnu við mennta- og menn­ing­ar­mála­ráðu­neytið og Hönn­un­ar­mið­stöð Íslands. Hið opin­bera á að ganga á undan með góðu for­dæmi og prýða opin­berar bygg­ingar með íslenskum hús­gögnum og inn­rétt­ing­um, ekki síst þær bygg­ingar sem ferða­menn og aðrir gestir leggja leið sína um. Nefna má Bessa­staði í þessu sam­bandi. Ef mörkuð væri opin­ber stefna í inn­kaupum þar sem áherslan væri á íslenska hönnun og fram­leiðslu myndi það ýta enn frekar undir vöxt á þessum sviðum og byggja upp blóm­legan iðn­að, jafnt í hönnun sem og í fram­leiðslu.

Hug­vit er drif­kraftur vaxtar

Fram­tíð­ar­vöxtur hag­kerf­is­ins bygg­ist á hug­viti meðan vöxtur hingað til hefur að miklu leyti grund­vall­ast á hag­kvæmri nýt­ingu nátt­úru­auð­linda. Nátt­úru­auð­lindir eru tak­mark­aðar og stað­bundnar en hug­vit er ótak­markað og án landamæra. Þessi síð­ast­nefnda stað­reynd krefst þess að starfs­um­hverfi nýsköp­unar hér á landi stand­ist sam­keppni við önnur lönd þannig að hug­myndum sé breytt í verð­mæti hér á landi en ekki ann­ars staðar í heim­in­um. Sam­tök iðn­að­ar­ins hafa sett það mark­mið að Ísland verði í fremstu röð í heim­inum þegar kemur að nýsköp­un.

Nýsköpun á sér stað í stórum fyr­ir­tækjum og smá­um, ungum fyr­ir­tækjum jafnt og þeim sem starfað hafa um ára­tuga skeið, fyr­ir­tækjum í nýjum greinum sem og fyr­ir­tækjum sem starfa í rót­grónum iðn­aði. Vís­inda- og tækni­ráð gaf út stefnu og aðgerða­á­ætlun um mitt ár 2017. Vinnur ráðið að því mark­miði að útgjöld til rann­sókna og þró­unar verði 3% af lands­fram­leiðslu. Þetta hlut­fall nemur ríf­lega 2% nú. Um tveir þriðju af þessum útgjöldum koma frá atvinnu­líf­inu og um þriðj­ungur frá hinu opin­bera.

Mörg ríki hafa hvatt til rann­sókna og þró­unar til þess að skapa aukin verð­mæti og fleiri störf. Þessir hvatar fel­ast í end­ur­greiðslum vegna rann­sókna og þró­un­ar. Hér á landi er þak á slíkar end­ur­greiðsl­ur. Með því eru stjórn­völd að senda þau skila­boð að nýsköpun eigi heima í smáum fyr­ir­tækjum en um leið og vel gengur og fyr­ir­tækin vaxa úr grasi eigi þau betur heima ann­ars stað­ar. Það eru röng skila­boð. Stærri fyr­ir­tæki sem byggja sína starf­semi á hug­viti eru að sjálf­sögðu eft­ir­sótt þar sem þau treysta fjórðu stoð­ina í sessi. Vegna þessa þarf að afnema þak á end­ur­greiðslur vegna rann­sókna og þró­unar hér á landi. Ánægju­legt var að sjá slíka áherslu í stjórn­ar­sátt­mála nýrrar rík­is­stjórnar og verður slíkt von­andi lög­fest á vor­þingi 2018.

Nauð­syn­legt sam­spil mennta­kerfis og atvinnu­lífs

Það mik­il­væga verk­efni bíður nýrrar rík­is­stjórnar að marka skýra stefnu um það hvernig nem­endur á Íslandi verða und­ir­búnir til að mæta kröfum fram­tíð­ar­innar á vinnu­mark­aðn­um. Mennta­kerfið gegnir þeim mik­il­væga til­gangi að und­ir­búa kom­andi kyn­slóðir undir störf fram­tíð­ar­inn­ar. Aukið fjár­magn í mennta­kerfið er ekki nauð­syn­leg for­senda fyrir breyt­ing­ar. Miklu frekar þarf nýja hugsun og nýjar áherslur til að leysa vand­ann. Það velk­ist eng­inn í vafa um að mennta­kerfið er mik­il­vægt fyrir gang­verk sam­fé­lags­ins en það er langt frá því að vera eyland. Með öðrum orðum þarf mennta­kerfið að mæta þörfum atvinnu­lífs­ins til þess að tryggja verð­mæta­sköp­un. Það má engan tíma missa því ekki viljum við að íslenskir nem­endur verði eft­ir­bátar ann­arra ung­menna né viljum við draga úr sam­keppn­is­hæfni Íslands. Ný hugsun í mennta­málum skilar sér marg­falt til sam­fé­lags­ins.

Það verður alltaf þörf fyrir iðn­menntað fólk þrátt fyrir miklar tækni­fram­farir og breyt­ingar í sam­fé­lag­inu. Mað­ur­inn hefur unnið með málm og tré í þús­undir ára, gerir enn og mun áfram gera. Iðn­nám hér á landi þarf að efla að sama skapi og virð­ingu fyrir iðn­menntun þarf að auka. Mun færri fara í iðn- og starfs­nám hér á landi en í nágranna­lönd­un­um. Við­horf nýs mennta­mála­ráð­herra og vil­yrði í stjórn­ar­sátt­mála nýrrar rík­is­stjórnar lofa góðu. Það er mik­ill skortur á iðn­mennt­uðu fólki og því mik­il­vægt að efnt verði til meira sam­starfs við atvinnu­lífið til þess að bæta úr.

Með tækni­fram­förum verður aukin þörf fyrir tækni- og raun­greina­menntað starfs­fólk. Í námi nem­enda á öllum skóla­stigum þarf að leggja áherslu á vit­neskju um tækni­þró­un, skap­andi hugs­un, grein­ing­ar­hæfni og lausn­a­mið­aða nálgun enda mun það skipta meira máli á tímum auk­innar sjálf­virkni en áður. Í því skyni mætti gjarnan end­ur­vekja þátt­inn Nýjasta tækni og vís­indi en sá þáttur vakti áhuga almenn­ings á tækni og vís­ind­um, ekki síst þeirra sem yngri voru. Sam­tök iðn­að­ar­ins vilja gera for­ritun að skyldu­fagi í grunn- og fram­halds­skólum sem lið í þessum breyt­ing­um.

Upp­bygg­ing inn­viða er nauð­syn­leg fjár­fest­ing

Inn­viðir skapa hag­vöxt, störf og lif­andi sam­fé­lag. Með fjár­fest­ingu í innviðum er fjár­fest í lífs­gæðum þjóð­ar­inn­ar, sam­keppn­is­hæfni atvinnu­lífs­ins og hag­vexti fram­tíð­ar­inn­ar. Sam­tök iðn­að­ar­ins ásamt félagi ráð­gjafa­verk­fræð­inga gáfu út skýrslu um ástand og fram­tíð­ar­horfur inn­viða á Íslandi og eru inn­viðir á ábyrgð hins opin­bera teknir fyr­ir. Skýrslan, sem er sjálf­stæð úttekt sér­fræð­inga, er fyrsta heild­stæða úttekt á stöðu inn­viða sem gerð hefur verið á Íslandi. End­urstofn­virði inn­viða nemur um 3.500 millj­örðum króna sem er af svip­aðri stærð­argráðu og allar eignir líf­eyr­is­sjóð­anna. Upp­söfnuð við­halds­þörf nemur 372 millj­örðum króna til þess að inn­viðir lands­ins geti sinnt hlut­verki sínu sem skyldi. Mest er þörfin í vega­kerf­inu, flutn­ings­kerfi raf­orku, frá­veitum og fast­eignum hins opin­bera. Þessu til við­bótar koma nýjar fram­kvæmdir þannig að ljóst má vera að fjár­fest­inga­þörfin hleypur á hund­ruðum millj­arða þegar allt er talið. Við­haldi inn­viða hefur verið veru­lega ábóta­vant á ýmsum svið­um. Nefna má flutn­ings­kerfi raf­orku í því sam­bandi og sem dæmi hamlar skortur á orku á Norð­ur­landi frek­ari atvinnu­upp­bygg­ingu og verð­mæta­sköpun þar. Áherslur rík­is­stjórn­ar­innar á upp­bygg­ingu inn­viða vekja upp vonir um að gert verði átak á kjör­tíma­bil­inu í þeim efnum þó nauð­syn­legt sé að setja meira fé í mála­flokk­inn heldur en gert verður árið 2018. Brýnt er að sam­göngu­á­ætlun og rík­is­fjár­mála­á­ætlun verði upp­færð í ljósi þess að auka þarf fjár­magn í inn­viða­fram­kvæmdir á næstu árum. Nýlega voru sagðar fréttir af 1,2 millj­arða við­bót­ar­fram­lagi til vega­fram­kvæmda til þess að stemma stigu við alvar­legum slysum vegna stór­auk­ins fjölda veg­far­enda. Þetta er skýr sönnun þess að nú þegar verður að ráð­ast í stór­á­tak í vega­málum til að bæta öryggi veg­far­enda.

Ráð­ast verður nú þegar í við­hald inn­viða þannig að þeir geti sinnt hlut­verki sínu sem skyldi. Nú er rétti tím­inn til að huga að slíkum fjár­fest­ing­um. Á næstu árum mun draga úr hag­vexti og þar með losnar um fram­leiðslu­þætti sem nýta má til inn­viða­upp­bygg­ing­ar. Hafa ber í huga að það geta liðið nokkur ár frá því ákveðið er að ráð­ast í fram­kvæmdir þar til þeim lýk­ur. Ljúka þarf hönn­un­ar­ferli og bjóða þarf verk út áður en fram­kvæmdir hefj­ast. 

Í anda ígrund­aðrar stefnu­mót­unar ættu stjórn­völd að móta heild­stæða stefnu um upp­bygg­ingu inn­viða, inn­viða­stefnu, þannig að yfir­sýn og skil­virkni náist á þessu sviði.

Stöð­ug­leiki óskast

Stöð­ug­leiki í augum hins opin­bera er fyrst og fremst verð­stöð­ug­leiki sem mældur er með vísi­tölu neyslu­verð, eða verð­bólgu eins og það er kallað í dag­legu tali. Á þennan mæli­kvarða hefur stöð­ug­leiki ríkt á Íslandi und­an­farin ár. Á aðra mæli­kvarða hefur stöð­ug­leiki ekki ríkt. Vinnu­mark­að­ur, gengi krónu, stjórn­mál, starfs­um­hverfi og íbúða­mark­aður hafa ein­kennst af óstöð­ug­leika. Laun hafa hækkað um tugi pró­senta á nokkrum árum, á einu ári var tvisvar kosið til Alþing­is, á árinu hefur gengi krónu sveifl­ast tals­vert, ójafn­vægi á íbúða­mark­aði og skortur á lóðum hefur leitt til mik­illa verð­hækk­ana og svo mætti áfram telja. Erfitt er að gera áætl­anir í slíku umhverfi og slík óvissa kostar sam­fé­lagið tals­vert í töp­uðum tæki­fær­um. Eigi stöð­ug­leiki að ríkja þurfa pen­inga­stefna, vinnu­mark­aður og opin­ber fjár­mál að ganga í takt. Sú hefur ekki verið raunin und­an­farin ár. Góð fyr­ir­heit eru í stjórnarsátt­mál­anum um vinnu­mark­að­inn og von­andi kemst á lang­þráður friður þar. Ný rík­is­stjórn mun hins vegar draga úr aðhaldi rík­is­fjár­mála og er það mið­ur. Nær væri að sýna aðhald meðan hag­kerfið vex hratt og bæta í útgjöld þegar mögru árin koma. Þá er minnt á að aukin rekstr­ar­út­gjöld eru ekki ávísun á bætta þjón­ustu heldur getur þurft umbætur til. Með bættum rekstri og með for­gangs­röðun á að vera unnt að ráð­ast í arð­bærar fjár­fest­ingar og áfram­hald­andi nið­ur­greiðslu skulda.

End­ur­skoðun pen­inga­stefnu stendur yfir og má vænta til­lagna á kom­andi ári. Það er öllum ljóst að end­ur­skoð­unar er þörf sem og að núver­andi rík­is­stjórn­ar­flokkar eru sam­mála um það að íslensk króna sé fram­tíð­ar­gjald­mið­ill lands­ins. Það ein­faldar málið tals­vert þar sem fyrri rík­is­stjórn hafði þrjár ólíkar skoð­anir um gjald­mið­il­inn.

Í fremstu röð

Með nauð­syn­legum umbótum eins og raktar eru hér að framan má bæta sam­keppn­is­hæfni Íslands, atvinnu­lífi og lands­mönnum öllum til hags­bóta. Aukin verð­mæti má skapa með því að bæta enn frekar gott orð­spor Íslands og með fram­leiðslu sem ein­kenn­ist af gæðum og góðri hönn­un. Til þess að vinna að slíkum umbótum þarf áræðni, nýja hugsun og djarfa fram­tíð­ar­sýn. Mark­miðin eru þó skýr: að atvinnu­líf sé blóm­legt um land allt, að auka eft­ir­spurn eftir Íslandi, íslenskri fram­leiðslu og þjón­ustu, að aukin verð­mæta­sköpun standi undir bættum lífs­kjörum og að landið sé eft­ir­sókn­ar­verður staður til þess að búa á og starfa. Þannig verður Ísland áfram í fremstu röð.

Netflix vex og vex
Nýjustu tölur frá Netflix komu fjárfestum á óvart og jókst markaðsvirði félagsins um fjögur prósent í dag.
Kjarninn 16. október 2018
Enn hægir á hækkun fasteignaverðs
Íbúðir í fjölbýli á höfuðborgarsvæðinu hafa hækkað um 3,4 prósent á undanförnu ári. Á vormánuðum í fyrra var hækkun 23,5 prósent.
Kjarninn 16. október 2018
Unnur Rán Reynisdóttir
Það er kominn tími til að almenningur móti samfélagið
Kjarninn 16. október 2018
Aðförin
Aðförin
Aðförin – Nýr Landspítali, nýtt þorp
Kjarninn 16. október 2018
Vilja að refsingar vegna ærumeiðinga verði afnumdar
Verði nýtt frumvarp að lögum verða refsingar vegna ærumeiðinga afnumdar. Auk þess verður ómerking ummæla, sem úrræði vegna ærumeiðinga, afnumin, sem og núgildandi heimild til þess að dæma fjárhæð til þess að standast kostnað af birtingu dóms.
Kjarninn 16. október 2018
Þórdís Lóa Þórhallsdóttir og Jón Steindór Valdimarsson
Förum vel með almannafé
Kjarninn 16. október 2018
Írabakki
Stjórn Félags leigjenda hjá Félagsbústöðum gagnrýnir rekstur Félagsbústaða
Stjórn Félags leigjenda hjá Félagsbústöðum segir vonda fjármálastjórn Félagsbústaða aðeins hluti vandans. Hún gagnrýnir að Félagsbústaðir hafi hagað sér eins og leigufélag á almennum markaði.
Kjarninn 16. október 2018
Kröfur í þrotabúi Primera air komnar upp í rúma 16 milljarða
Í kringum 500 fyrirtæki og einstaklingar hafa lýst kröfum í þrotabú flugfélagsins Primera Air. Flugfélagið varð gjaldþrota á dögunum en forstjórinn og stærsti eigandinn hefur tekið yfir rekstur ferðaskrifstofunnar.
Kjarninn 16. október 2018
Meira úr sama flokkiÁlit