Fordómar, fegurð og hið óvenjulega

Hertha Richardt Úlfarsdóttir skrifar um áhrif útlitsdýrkunar á einstaklinga með psoriasis/exem.

Auglýsing

„Af hverju lítur húðin á þér svona út?“ 

Spyrj­and­inn er lítil stúlka sem starir á mig í sturtu­klef­anum í sundi. 

„Af hverju ertu með blett­i.“

Auglýsing

Það er aug­ljóst að ekk­ert nema ein­skær for­vitni liggur að baki spurn­ing­unni. Lík­lega hefur hún aldrei séð slíkt áður. 

„Af því að húðin á mér er bara svona,“ svara ég. „Ég er svo­lítið eins og bletta­tíg­ur.“

Stelpan starir enn og for­vitin end­ur­tekur hún spurn­ing­una. Móðir hennar grípur inn í og segir að fólk sé ólíkt og að þetta sé nú bara fal­legt. Hið óvenju­lega og jafn­vel und­ar­lega getur nefni­lega verið fal­legt. Það er lærð hug­mynd að svo sé ekki. Frá örófi alda hafa verið uppi ólíkar en ávallt ákveðnar hug­myndir um útlit og hvað telst æski­legt og aðlað­andi. 

Í þokka­bót er okkur kennt að hug­mynd­in, og síðar meir krafan, sé óhagg­an­leg og jafn­vel greypt í stein. Reyndin er önn­ur. Hvað þykir fal­legt og aðlað­andi hefur alltaf verið í stöð­ugu ferli umbreyt­inga. Ólíkir menn­ing­ar­heimar fara fram á ólíka lík­ams­þyngd, uppi hafa verið menn­ing­ar­hópar þar sem svertar tennur þykja aðlað­andi sem og litlir og reyrðir fætur eða svo nett mitti að konur gátu varla and­að. For­send­urnar eru ólíkar og flóknar og tengj­ast oft og tíðum umhverfi hvers sam­fé­lags fyrir sig og félags­legri stöðu hópa innan þess. 

Til að mynda þykir fal­legt að vera ljós á hör­und í Ind­landi, og má rekja þá hug­mynd að miklu leyti til breskra nýlendu­herra. Í vest­rænum löndum er einnig fylgni á milli þess að þykja aðlað­andi og vera með hærri fitu­pró­sentu þegar lítið er um mat og svo öfugt á tímum góð­ær­is. 

En hópar og sam­fé­lög breyt­ast og hug­myndin um hverslags útlit þykir eft­ir­sókn­ar­vert fylgir straum­inum en mótar hann líka. Stundum þarf að hrófla vís­vit­andi við far­vegi hug­mynda þegar gild­andi krafa er ekki heil­brigð og jafn­vel skemm­andi og skerðir lífs­gæði þeirra hópa sem hún bein­ist að. 

Á ég að fela mig? 

Und­an­farið hef ég verið þakin litl­um, rauðum blettum frá toppi til táar vegna skyndi­legs áhlaups frá sjálfsof­næm­inu mín­u, psori­asis. Sumir blettir koma ef til vill til með að taka sér end­an­lega búsetu á hold­inu, þrátt fyrir alla pöss­un­ar­sem­ina með ljós, krem, stress og matar­æði. Þetta vitum við sem þurfum að kljást við þetta. Margt í kringum exem og psori­asis skerðir lífs­gæði; kláði, sár, bruni í húð og aðrir duldir fylgi­kvillar – ásamt þeim fjár­munum sem fara í umhirðu og með­ferð af ýmsu tagi.

Á eigin skinni 

Í sumar upp­lifði ég fyrst hvernig það er að vera með psori­asis bletti frá toppi til táar og því aldrei þekkt hvernig það er að vera svona til lang­tíma. Aftur á móti hef ég séð hvern­ig psori­asis og við­horf gagn­vart því og exemi leikur fólk sem er mér náið grátt. Iðu­lega hef ég sloppið með hæfi­legar skellur og stuttar syrp­ur f skrauf­þurrum og rauðum hönd­um. 

Í fyrstu fann ég fyrir þeirri kvöð að klæða blett­ina af mér. Hvað ef öðrum þykir þetta óhuggu­legt að horfa á? Verður glápt á mig? Er ekki rétt­ara að hylja blettótt hold­ið? Þarf ég þá að end­ur­nýja fata­skáp­inn minn?Eftir stuttar vanga­veltur hafn­aði ég hug­mynd­inni að hylja mig, sér­stak­lega með það til hlið­sjónar að mögu­lega væru blett­irnir end­an­leg við­bót við útlit mitt. 

Ég tók þá upp­lýstu ákvörðun að láta sam­fé­lagið ekki velja fyrir mig hvernig ég horfði á blett­ina. Í stað þess að klæða þetta af mér, af ein­hverri mis­skil­inni til­lits­semi við aðra, ákvað ég að halda áfram að klæða mig eins og ég hef ætíð gert; berir leggir í sum­ar­sól­inni á Aust­ur­velli og alles. Ég ætl­aði ekki að neita húð minni og heilsu um það sól­ar­ljós sem hún þarfn­ast svo sár­lega til að halda blett­unum og kláð­anum í skefj­um. 

Það er lífs­gæða­skerð­ing að sam­fé­lags­leg við­horf ýti ein­stak­lingnum út í það að hafna áhrifa­ríkri og ókeypis með­ferð sem var aðgengi­leg fjöl­marga sól­ar­daga á nýliðnu sumri. Vissu­lega mætti ég spurn­ingum og skrítnum augn­gotum og ég ætla ekki að draga úr því að stundum var það pirr­andi. Ég svar­aði þeim samt með því að ég væri bletta­tígur – nú eða hlé­barði. Blettótt alt­ént og jafn­vel flagn­andi. Stundum fylgdi nán­ari útskýr­ing; þetta er bara psori­asis, sjálfsof­næmi. 

Án vafa eru ein­hverjir sem eru fastir í sínu og horfa á ein­stak­linga með psori­asis og finnst eitt­hvað var­huga­vert eða ósmekk­legt við að fela ekki ummerk­in. Hvort sem hann er með­vit­aður eða ómeð­vit­aður þá til­heyrir slíkur hugs­un­ar­háttur for­dómum og þekk­ing­ar­leysi. Ætl­unin að baki kemur ef til vill frá góðum stað, en það er engum raun­veru­legur greiði gerður með því að aðhyll­ast þá skoð­un.

Og hvað svo? 

Ég vil breyta því hvernig sam­fé­lagið nálg­ast útbrotin og exemið útlits­lega séð, sér í lagi þegar stjórnin sem við höfum yfir ein­kenn­unum er oft tak­mörkuð og á köflum eng­in. Fyrir sjálfa mig og mitt sjálfs­traust tala ég enn um blett­ina á hold­inu sem áhuga­verða, ef ekki fal­lega. Húðin á mér er ekki eins og á flest­um. Hún er öðru­vísi og öðru­vísi getur ver­ið fal­leg­t.Úr­eltir for­dómar geta hæg­lega kostað okkur lífs­gæði með orð­ræð­unni einni sam­an. En þetta er orð­ræða sem við getum hróflað við, ef ekki umbylt, með umfjöll­un. Við getum valið að beina ekki for­dómunum gegn okkur sjálfum og við getum valið að fara í þá erf­ið­is­vinnu að upp­ræta for­dómana með upp­lýs­ing­u.Ég vil byrja á því að breyta orða­lag­inu og hvernig talað er um psori­as­is-bletti og exem. 

Verum áhuga­verð og tökum afstöðu með okkur sjálfum í ljósi þess að mann­flóran er afskap­lega fjöl­breytt. Vissu­lega mætum við spurn­ingum og ekki eru allar jafn sak­lausar og hjá lít­illi stúlku í sundi. Hún hafði aldrei séð svona mann­eskju áður en þar sem for­dómar sam­fé­lags­ins höfðu ekki náð tang­ar­haldi á henni rann útskýr­ingin ljúf­lega niður enda tók móðir stúlkunnar mjög heil­brigða afstöðu: blett­irnir voru ekki ljótir eða stórfurðu­leg­ir, þeir voru fal­leg­ir. Svo­lítið öðru­vísi auð­vitað en fjöl­breyti­leiki er jákvæð­ur.

Útlits­for­dómar 

Það er ekki orðum aukið að margt þarf að laga í sam­fé­lag­inu okk­ar. Útlits­for­dómar eru einn angi þessa, sér­stak­lega þar sem þeir valda lífs­gæða­skerð­ingu hvort sem þeir búa innra með okkur sjálfum eða í ytra sam­fé­lagi. Þeir verða til þess að fólk leitar ekki eftir þeirri aðstoð sem það þarf og fær ekki rétta aðstoð þegar það gerir það. Sjálfs­traustið og sjálfs­myndin moln­ar, étandi van­líðan leggst yfir og áfram má telja. Fyrsta skrefið liggur samt alltaf hjá okkur sjálf­um. Við verðum að taka skýra afstöðu með okkur sjálf­um, útlits­leg ein­kenni psori­asis eru hluti af útliti mínu. Af hverju ættum við að fela það sem við höfum enga stjórn yfir og enga rök­rétta for­sendu til þess að skamm­ast okkar fyr­ir? 

Stolt okkar getur hróflað við úreltum við­horf­um. Leyfum okkur að vera áhuga­verð og skorum á for­dómana, hvort sem þeir búa í brjósti okkar sjálfra eða í orðum ann­arra. Feg­urð er menn­ing­ar­lega mótuð hug­mynd og það er í okkar valdi að útlit okkar verði fellt inn í þá mynd. Áhuga­vert getur nefni­lega verið afskap­lega fal­legt.

280 þúsund manns dáið úr of stórum skammti á 5 árum
Gífurleg aukning hefur verið á dauðsföllum úr of stórum skammti vímuefna. Tölur um dauðsföll á Íslandi hjá ungum fíklum þykja „ógnvekjandi“.
20. janúar 2018
Greiðslustöðvun ríkisins á ársafmæli forsetatíðar Trumps
Trump ætlaði sér að fagna árs dvöl sinni í Hvíta húsinu í dag, en fagnaðarviðburði með fjárhagslegum bakhjörlum hefur verið frestað.
20. janúar 2018
Gunnar Hólmsteinn Ársælsson
Kjósum um Borgarlínuna
20. janúar 2018
Kísilmálmverksmiðja United Silicon í Helguvík.
Falsaðir reikningar, breyttir samningar og gervilén í fjárdráttarmáli Magnúsar
Fyrrverandi forstjóri United Silicon er talinn hafa látið leggja greiðslur inn á reikninga í Danmörku og Ítalíu og síðan notað þær í eigin þágu. Alls er grunur um 605 milljóna króna fjárdrátt.
20. janúar 2018
Eyþór á fyrirtæki úti á Granda og vill byggja í Örfirisey
Eyþór Arnalds frambjóðandi í oddvitakjöri Sjálfstæðisflokksins vill að borgin reisi íbúabyggð í Örfirisey. Hann á sjálfur fyrirtæki í rekstri svæðinu en telur hagsmunatengslin ekki þannig að honum sé ókleift að vera talsmaður uppbyggingar á svæðinu.
20. janúar 2018
Stóru málin
Stóru málin
Stóru Málin 19 - Viðar Guðhjonsen, Davíð Oddsson og Donald Trump
20. janúar 2018
Á tímabilinu 2000-2016 voru byggðar um 1.800 íbúðir að meðaltali á hverju ári á Íslandi. Miðað við vænta mannfjölgun þá þarf að byggja rúmlega 2.200 á ári til að mæta þörf.
Þörf á að byggja um 2.200 íbúðir á ári til að mæta eftirspurn
Íbúðalánasjóður vinnur að gerð líkans til að meta undirliggjandi þörf fyrir nýjar íbúðir. Fyrstu niðurstöður benda til þess að mikil mannfjölgun leiði til þess að skortur á nýjum íbúðum hafi verið vanmetinn.
20. janúar 2018
Áreiðanlegir fjölmiðlar munu fá aukið vægi
Mark Zuckerberg heldur áfram að boða miklar breytingar á fréttastraumi notenda Facebook.
20. janúar 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar