Hversu skynsamleg er skynsemin?

Gunnar Jóhannesson guðfræðingur segir að þegar kemur að því að útskýra hvers vegna alheimurinn sé skiljanlegur og hvers vegna við höfum aðgengi að honum í gegnum hugsun okkar og vit, þá eigi kristin guðstrú skynsamlegra svar en guðleysið.

Auglýsing

Hversu áreið­an­leg er hugsun okk­ar? Er hún trausts­ins verð? Hvað með skyn­sem­ina? Er hún jafn skyn­sam­leg og af er lát­ið?

Slíkar spurn­ingar hljóma ef til vill kjána­lega.

Ýmsir af mínum ágætu guð­lausu vinum – þó alls ekki allir – líta svo á að það að vera krist­innar trúar í dag er í besta falli aum afsökun fyrir þá sem ekki nenna að hugsa og nota sína heil­brigðu skyn­semi. Raunin er sú, segja þessir ágætu guð­leys­ingjar, að trú er í mót­sögn við vís­inda­lega og skyn­sam­lega hugs­un.

Auglýsing

Ólíkt guð­leys­inu sjáðu!

Guð­leysi og vís­inda­leg og skyn­sam­leg hugsun falla nefni­lega saman eins og hanski og hönd. Raunar er um eitt og hið sama að ræða. Svo þar sem vís­inda­leg og heil­brigð hugsun ræður ferð hlýtur nið­ur­staðan óhjá­kvæmi­lega að vera á guð­lausum nótum - og lífs­skoð­unin þar með líka. Ef þú sum sé fellst ekki á guð­leysið þá hefur þú gefið alla hugsun og skyn­semi upp á bát­inn.

Eða svo er sagt.

Hér er rétt að staldra við og spyrja okkar ágæta guð­lausa vin áhuga­verðrar spurn­ing­ar:

Hvað er hugs­un? Hvað er skyn­semi? - Það er að segja ef við göngum út frá for­sendum guð­leys­is­ins.

Guð­leysi er jú í eðli sínu smætt­andi. Sam­kvæmt því verður að útskýra allt neðan frá, út frá hinu smáa. Á for­sendum efn­is­legs og nátt­úru­legs ferlis af einum toga eða öðr­um. Önnur útskýr­ing er ekki í boði. Allt á sér, og getur ekki annað en átt sér, nátt­úru­legar orsak­ir. Það er jú skil­grein­ingin á nátt­úru­hyggju. Veru­leik­inn er ekki annað en efni sem lýtur blindum lög­málum nátt­úr­unn­ar.

Og það á auð­vitað líka við um hugsun okk­ar. Hún er ekki und­an­skilin smætt­ar­hyggj­unni. Hugsun er ekki fólgin í öðru en tauga­boðum í heil­anum okk­ar. Í raf­boðum sem skjót­ast frá einum stað til ann­ars. Í raun er eng­inn munur á huga okkar og heila. Um er að ræða eitt og það sama.

Það minnir á vís­inda­mann­inn – sem jafn­framt var sann­færður guð­leys­ingi – sem spurður var hvað hann not­aði þegar hann stund­aði vís­indi.

– Hug­ann, sagði hann.

– Og hvað er hann, var hann spurður til­baka.

Vís­inda­mað­ur­inn velkt­ist ekki í vafa um þá rök­legu nið­ur­stöðu sem leiddi af hans guð­lausu lífs­skoð­un.

Tja, sagði hann, hugur minn er það sama og heil­inn í mér.

– Og hvað er heil­inn?

Tja, hann er til­vilj­un­ar­kennd afurð blinds og hugs­un­ar­lauss nátt­úru­legs ferlis án nokk­urs til­gangs eða merk­ing­ar.

– Jæja, sagði hinn. Af hverju treyst­irðu þá á hugsun þína? Hvers vegna trúir þú nokkru sem hún segir þér?

Já, það er góð spurn­ing.

Ef tölvan þín (eða far­sím­inn þinn) væri ekk­ert annað en til­vilj­un­ar­kennd afurð blinds og hugs­un­ar­lauss nátt­úru­legs ferlis án nokk­urs til­gangs og merk­ing­ar, mundir þú nota hana eða treysta á það sem hún segði þér?

Þegar allt kemur til alls er þetta spurn­ing­in! Hver er áreið­an­leiki hugs­unar okkar og skyn­semi?

Hafa vits­muna­legir eig­in­leikar okkar sann­leik­ann yfir­leitt að leið­ar­ljósi? - Nei! Ekki sam­kvæmt okkar ágæta vini guð­leys­ingj­an­um. Og út frá guð­lausu sjón­ar­horni hefur hann fylli­lega rétt fyrir sér. Það sem rekur þró­un­ina áfram, sam­kvæmt guð­leys­inu, og hefur fram­leitt meðal ann­ars vit okkar og hugs­un, hefur ekk­ert með sann­leika að gera heldur fyrst og síð­ast aðlögun og afkomu.

Hvaða þýð­ingu hefur það?

Jú, eins og efna­fræð­ing­ur­inn J. Haldane minnti á fyrir all­löngu síð­an, ef hugsun mín er ekki fólgin í öðru en atómum á hreyf­ingu í heil­anum á mér – kerfi sem er afleið­ing blinds nátt­úru­legs ferlis – af hverju ætti ég að trúa eða treysta nokkru sem hún segir mér, þar á meðal því að heil­inn í mér sam­an­standi af atóm­um?

Já, hvers vegna? Og hvaða ástæðu hef ég þá til að trúa því og treysta að guð­leysi eða nátt­úru­hyggja sé sönn?

Mér sýn­ist svarið nokkuð aug­ljóst, þótt ég þyk­ist vita að minn ágæti vinur guð­leys­ing­inn sé mér ekki sam­mála.

En burt­séð frá því get ég ekki annað en velt vöngum yfir því hvers vegna honum finnst skyn­sam­legt að gang­ast við því sem grefur undan og gerir að engu þá skyn­semi sem hann þó gerir til­kall til í krafti guð­leysis síns.

Það er eins og saga undan sjálfum sér grein­ina sem maður situr á.

Ef það er rétt, eins og Ric­hard Dawk­ins og allir hinir nátt­úru­hyggju­sinn­arnir halda fram, að við erum ekk­ert annað en afleið­ing blinds og hugs­un­ar­lauss nátt­úr­legs ferl­is, þá hafa þeir gefið okkur góða ástæðu til að efast um áreið­an­leika vits­muna okkar og hugs­un­ar.

Og þá höfum við góða ástæðu til að efast um allt sem hugsun okkar og vit vilja telja okkur trú um – og þar á meðal er guð­leysið sjálft, trú­ar­játn­ing nátt­úru­hyggj­unn­ar!

Það er því ekki að sjá að Guð eða guðs­trú sé í mót­sögn við skyn­sam­lega hugsun heldur þvert á móti guð­leys­ið.

Það þykir mér merki­legt!

Það er ekki bara að höndin virð­ist alltof lítil fyrir hanskann, heldur virð­ist vanta sjálfan hansk­ann.

Þetta hefur að sjálf­sögðu ekk­ert að gera með getu okkar til að hugsa. Minn ágæti vinur guð­leys­ing­inn getur vita­skuld hugsað og notað sína heil­brigðu skyn­semi á sama hátt og ég. Og það gerir hann oft og iðul­lega á mun dýpri og afkasta­meiri hátt en ég. Það yrði í öllu falli efni í annan og alltof langan pistil ef ég ætl­aði að tíunda öll þau skipti sem ég hef hlaupið á undan sjálfum mér í hugs­un­ar­leysi.

Nei, málið snýst um það að án Guðs er ekki að finna neinn grund­völl fyrir hugsun okkar og skyn­semi (burt­séð frá því hvað við ann­ars hugsun og hvernig við notum skyn­sem­ina).

En ef horft er út frá sjón­ar­hóli krist­innar trúar lítur myndin allt öðru­vísi út. Kristin trú minnir okkur á að á undan öllu öðru var ekki ekk­ert, ekki dautt og skiln­ings­vana efni, eða vilja­laust blint afl.

Nei, í upp­hafi var Orð­ið! ν ρχ ν λόγος … eins og segir í upp­hafi Jóhann­es­ar­guð­spjalls.

Logos! Hugs­un, skyn­semi, vit og vilji.

Þegar kemur að því að útskýra hvers vegna alheim­ur­inn er skilj­an­legur og hvers vegna við höfum aðgengi að honum á áreið­an­legan hátt í gegnum hugsun okkar og vit (að minnsta kosti að hluta til), þá á kristin guðs­trú skyn­sam­legra svar en guð­leys­ið. Ástæðan er að hvort tveggja, alheim­ur­inn og hugsun okk­ar, er af sömu rót runnið þegar allt kemur til alls.

Hvort tveggja er afleið­ing hugs­unar og vits, skap­andi orðs Guðs!

Benedikt: Jodie Foster er baráttukona
Stórleikkonan Jodie Foster ætlar sér að endurgera kvikmyndina Konan fer í stríð, sem Benedikt Erlingsson leikstýrði.
Kjarninn 10. desember 2018
Horft til þess að nýta skráðan markað til að selja hluti í ríkisbönkunum
Í Hvítbók stjórnvalda um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið kemur fram að vantraust á fjármálakerfinu sé enn „djúpstætt“. Langan tíma muni taka að ná upp trausti á því á nýjan leik.
Kjarninn 10. desember 2018
Bjarni Benediktsson, fjármálaráðherra.
Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið lítur dagsins ljós
Gott regluverk og öflugt eftirlit, hagkvæmni í bankarekstri og traust eignarhald fjármálafyrirtækja eru þær þrjár meginstoðir sem framtíðarsýn íslensks fjármálakerfis þarf að mótast af.
Kjarninn 10. desember 2018
Sara Dögg Svanhildardóttir
Dýrt húsnæði og há gjöld ýta undir einsleitni
Kjarninn 10. desember 2018
Þögul mótmæli við síðustu þingsetningu
Meirihluti Íslendinga telur það mikilvægt að fá nýja stjórnarskrá
Meirihluti landsmanna segir það mikilvægt að Íslendingar fái nýja stjórnarskrá á yfirstandandi kjörtímabili, samkvæmt nýrri könnun MMR. Konur reyndust líklegri til að segja endurnýjun stjórnarskrár mikilvæga.
Kjarninn 10. desember 2018
Sigþrúður Guðmundsdóttir, Ásmundur Einar Daðason og Ellen Calmon
Efla fræðslu um þjónustu og lagaleg úrræði í þágu kvenna af erlendum uppruna
Konur af erlendum uppruna eru margar hverjar í bagalegri stöðu til að komast úr erfiðum heimilisaðstæðum. Þær kunna margar hverjar ekki tungumálið, þekkja ekki réttindi sín og eru upp á kvalara sína komnar.
Kjarninn 10. desember 2018
Nichole Leigh Mosty
Eitt mikilvægasta skjal tuttugustu aldarinnar og undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum
Leslistinn 10. desember 2018
Uber á leiðinni á hlutabréfamarkað
Bandaríska skutlfyrirtækið Uber stefnir á að skrá félagið á hlutabréfamarkað á næsta ári. Talið er að Uber gæti reynst allt að 120 milljarða dala virði í frumútboðinu. Lyft, helsti samkeppnisaðili Uber, stefnir einnig á skráningu á hlutabréfamarkað.
Kjarninn 10. desember 2018
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar