Vertu sú manneskja sem þig langar að hitta

„Helvítishugtakið birtist ekki alltaf eins og í ævintýrum, með logandi eldum, pyntingartólum og glottandi skratta djúpt ofan í iðrum jarðar.“

Auglýsing

Á þessum tíma árs­ins fagna hinir ólík­ustu hópar heims­ins líf­inu. Fagna hver með sínum hætti og hver af sinni ástæðu, hvort sem það er af trú­ar­legum toga, vegna þess að er sólin farin að hækka á lofti eða bara fagna því að vera til og njóta lífs­ins. Við lifum að öllum lík­indum bara einu sinni og því ekki að finna sér til­efni til þess að gera sér glaðan dag? Til þess eru jól­in, að staldra við, gleyma um stund amstri hvers­dags­ins og njóta þess að vera til.

Ég velti því nokkuð fyrir mér þegar ég fór að huga að pistli þessum hvort það væri við­eig­andi á þessum tíma­punkti, kl. 18 á aðfanga­dags­kvöldi að gera hel­víti að umtals­efni. Hug­myndir flestra um hel­víti eru ófagrar og stang­ast all­veru­lega á við hið góða og fagra sem við flest leit­umst við að leggja rækt við á jól­un­um. Það ríkir síður en svo jóla­andi í hel­víti. En svo ákvað ég að láta slag standa, jú um hel­víti skal það vera, sem þið sem eruð svo hug­rökk að slökkva ekki á við­tækj­unum fáið að heyra um í dag.

Hel­vít­is­hug­takið birt­ist ekki alltaf eins og í ævin­týrum, með log­andi eld­um, pynt­ing­ar­tólum og glott­andi skratta djúpt ofan í iðrum jarð­ar.

Auglýsing

Árið 1944, þegar Evr­ópa var þjökuð af átökum seinni heims­styrj­ald­ar­innar og Frakk­land var her­setið af nas­istum skrif­aði franski rit­höf­und­ur­inn, heim­spek­ing­ur­inn og húman­ist­inn Jean – Paul Sar­tre leik­rit sem ber tit­il­inn Luktar dyr í íslenskri þýð­ingu. Í leik­rit­inu segir frá þremur ein­stak­ling­um, tveimur konum og einum karli, þeim Inez, Estelle og Garcin. Þre­menn­ing­arnir höfðu ekki verið til fyr­ir­myndar í lif­anda lífi og þegar kemur að dóms­degi eiga þau ekk­ert betra skilið en vist í víti og það vissu þau vel. Þegar Garcin kemur til hel­vítis verður hann vissu­lega nokkuð hissa og spyr „Hvar eru pynt­ing­ar­tól­in?” Ekk­ert bendir til þess að hann sé í raun kom­inn til hel­vít­is. Þar eru engin pynt­ing­ar­tól að sjá, þar eru engir log­andi eldar og eng­inn skratti sem gerir honum mark­visst lífið leitt. Hvers konar hel­víti er þetta eig­in­lega? er sú hugsun sem kemur upp í huga þre­menn­ing­anna. Það hlýtur ein­hver að vera þarna til þess að gera þeim lífið leitt, þau voru jú dæmd til vít­is­vist­ar. Eitt­hvað er þetta hel­víti skrít­ið. Þau eru þrjú sam­an­komin í einu her­bergi. Að vísu eru engin pynt­ing­ar­tól og eng­inn opin­ber skratti til að gera þeim lífið leitt, en hlut­skipti þeirra er þannig að þau geta aldrei yfir­gefið her­bergið sem er þar að auki glugga­laust, þau geta aldrei slökkt ljósið og þau munu hvorki þurfa né geta sof­ið. Smátt og smátt eftir því sem tím­inn líður og þau átta sig á að þau sitja uppi með hvert ann­að, fer að renna upp fyrir þeim ljós. Ein­hver hlýtur að eiga að gera þeim lífið leitt, þau eru jú í víti, en hver? „Hver heldur þú að ég sé?” spyr Garcin Inez og Inez svar­ar, þú ert : „...sá sem átt eftir að pynta mig.” Garcin svar­ar: „...Finnst þér ég virki­lega líkj­ast ein­hverjum sem er lík­legur til þess að gera þér lífið leitt?”

Inez hafði svo sann­ar­lega hitt naglann á höf­uðið því í þeim aðstæðum sem þeim þeim var búin átti Garcin ekki bara eftir að reyn­ast Inez skeinu­hætt­ur. Hún átt­aði sig ekki á því á þessu augna­bliki að hún átti sjálf eftir að verða sú sem gera myndi líf Garcins að hel­víti lík­ast. Estelle, sú þriðja í her­berg­inu átti síðan eftir að koma við sögu og hafa áhrif í þeim mann­lega harm­leik sem var í upp­sigl­ingu og þau gátu með engu móti flú­ið. Þau voru föst í aðstæðum sínum í upp­lýstu, lok­aðu her­bergi , þrjú ein, þar sem þau voru dæmd til að dvelja enda­laust án þess að geta nokkurn tíma fengið frið frá hvert öðru.

Sú mynd sem rit­höf­und­ur­inn Sar­tre dregur upp af hel­víti felst í þeim aðstæðum sem ein­stak­ling­unum er búin og þau Inez, Garcin og Estelle átta sig loks á að þau eru hvert öðru hel­víti. Við­horf þeirra til hvers ann­ars, við­mót allt og sam­skipti er hel­víti lík­ast. „Hel­víti það er annað fólk” eru skila­boð Sar­tres.

Leik­rit þetta rifj­að­ist upp fyrir mér eftir að hafa fylgst með  sam­fé­lags­um­ræð­unni und­an­farnar vik­ur. Við erum öll í ein­hverjum aðstæð­um, eng­inn lifir í tóma­rúmi, og við erum síður en svo ein í heim­in­um, við búum í sam­fé­lagi við annað fólk. Öll hugsum við eitt­hvað, segjum eitt­hvað og gerum eitt­hvað. Hugs­an­ir, orð og breytni okkar kalla fram við­brögð ann­arra. Ein­hverjir hugsa eitt­hvað, segja eitt­hvað og gera eitt­hvað og ein­hverjir aðrir fara að hugsa, tala og gera og fyrr en var­ir, ef við lítum í kringum okkur er íslenskt sam­fé­lag meira og minna fast í ein­hvers­konar hel­víti Sar­tres þar sem „all­ir” hafa skoð­an­ir, „all­ir” eru virkir í athuga­semd­um, „all­ir” eru hand­hafar sann­leik­ans og „all­ir” eru bestu dóm­ar­arnir og „eng­inn” kemst undan og „eng­inn” getur flúið aðra, hugs­anir ann­arra, orð og gjörð­ir. Þannig er líf okkar hvers um sig sam­ofið lífi ann­arra rétt eins og líf þre­menn­ing­anna í leik­riti Sartres.  

Hel­víti Sar­tres er vissu­lega ekki upp­byggi­legt til ígrund­unar á aðfanga­dags­kvöldi, en leið­indi lífs­ins og vit­undin um þján­ing­una, sem oftar en ekki fylgir því að vera mann­eskja er einmitt oft vel til þess fallin að draga megi af ein­hvern lær­dóm.  Kjarn­inn í kenn­ingu Sar­tres um mann­leg sam­skipti birt­ist í inn­taki áður­nefnds leik­rits. Mann­leg sam­skipti eiga það oft til að ein­kenn­ast af átökum og tog­streitu, jafn­vel hat­rammri tog­streitu. Sar­tre hefur margoft verið gagn­rýndur fyrir þessa sýn sína á mann­legt sam­fé­lag og sam­skipti, fyrst og fremst fyrir það að ein­blína um of á ljót­leika lífs­ins þegar mann­leg sam­skipti eru ann­ars veg­ar. Hann hefur vissu­lega sitt­hvað til síns máls, en sam­skipti fólks geta hins­vegar verið alls­kon­ar, bæði góð og slæm eins og sam­tíð­ar­maður Sar­tres, Maurice Mer­leau-Ponty benti á. Sam­skipti geta verið hel­víti lík­ust en hann benti á mik­il­vægt atriði sem er þetta: „Þó að hinir séu hel­víti þýðir það ekki að ég sé eitt­hvert himna­rík­i.”

Hér hvetur Mer­leau-Ponty til þess að við séum með­vituð um það hver við erum í sam­skiptum okkar við annað fólk og þá ábyrgð sem hver og einn hefur í sam­fé­lagi sínu við aðra.  Hann bætir einnig við að ekk­ert okkar kemst undan því að koma ein­hverri reglu á þá óreiðu sem oft og tíðum fylgir mann­legum sam­skip­um. Við þekkjum eflaust öll óreið­una sem kann að fylgja því að eiga í sam­skiptum við annað fólk. Þessi óreiða sem fylgir til­vist okkar öskrar á ábyrgð okkar og dæmir okkur til ábyrgð­ar. Við komumst ekki undan því að bera ábyrgð á hugs­unum okk­ar, orðum og gjörð­um. Við komumst ekki undan því að bera ábyrgð á því að vera við sjálf og hvernig við sýnum umheim­inum hver við erum með athöfnum okk­ar.

Löng­unin og til­raun­irnar til þess að flýja ábyrgt líf eru hluti af breysk­leika mennsk­unn­ar. Mann­eskjan á það til að breyta gegn betri vit­und og harma þann dóm sem felst í því að þurfa að standa með sjálfri sér. „Ábyrgð­in, það er minn harm­leik­ur”, er setn­ing sem kom fram í dæg­ur­laga­texta á 8. ára­tugn­um. Ábyrgðin er harm­leikur þeirra sem kjósa að bera ekki ábyrgð, harm­leikur þeirra sem kjósa að kjósa sig ekki sjálfa. En þrátt fyrr ítrek­aðar til­raunir til þess að flýja sjálfan sig inn í heim afsakana, inn í heim sem er fullur af blóra­bögglum þá mun það í raun aldrei takast. Mann­eskjan verður þegar upp er staðið að taka fulla ábyrgð á sjálfri sér þar sem hún er bund­inn þeim aðstæðum sem hún er í hverju sinni. Ef ég get ómögu­leg haft áhrif á aðstæður mínar get ég að minnsta kosti haft áhrif á hug­ar­far mitt og það við­horf sem ég kýs að hafa í þessum aðstæð­um. Þar liggur ábyrgð sér­hverrar mann­eskju.

Fyrst Sar­tre hefur verið hér til umræðu er ekki úr vegi að vísa til ann­ars sem fram kom í skrifum hans. Hann setti fram ágæta ágæta grein­ingu á í hverju það felst að vera mann­eskja, frjáls og ábyrg. Við skulum gefa honum orð­ið:

„Mað­ur­inn er ekki ein­ungis eins og hann hugsar sér, heldur eins og hann vill vera, og eins og hann hugsar sér sjálfan sig eftir að hann er orð­inn til, eins og hann ætlar sér að vera um leið og hann varpar sér mót til­veru sinni; mað­ur­inn er ekk­ert annað en það sem hann gerir úr sér.”

Sér­hvert okkar er ekk­ert annað en það sem við hugs­un, segjum og ger­um. Það er sama hversu mikið við þrætum fyrir að vera við sjálf, hversu mikið við afneitum sjálfum okk­ur, við erum aldrei neitt annað og verðum aldrei neitt annað en það sem við sýnum umheim­inum með breytni okk­ar, hug­ar­fari og verk­um. Við erum sífellt að skapa okkur sem mann­eskjur segir Sar­tre, en við erum ekki bara að skapa okkur sem mann­eskjur með breytni okk­ar, við erum jafn­framt að gefa það til kynna hvernig við teljum að mann­eskjan eigi að vera. Gefum Sar­tre aftur orð­ið:

„Sér­hver athöfn okkar sem stuðlar að sköpun þess manns sem við viljum vera, skapar um leið mynd af mann­inum eins og við teljum að hann eigi að ver­a.”   

Kjarn­ann í orðum Sar­tres um mennsk­una fann ég eitt sinn í spak­mæli á daga­tali. Þar stóð: „Vertu sú mann­eskja sem þig langar að hitta.” Við ættum ef til vill að ganga lengra í ábyrgð okkar á eigin til­veru og í stað þess að segja „Vertu sú mann­eskja sem þig langar að hitta“, ættum við að full­yrða: „Þú ert ávallt sú mann­eskja sem þig langar að hitta.“

Ef til vill mætti nútíma íslend­ing­ur­inn vera með­vit­aðri um að hann er ávallt að velja sjálfan sig eins og hann birt­ist öðru fólki, hvort sem hann vill það eða ekki. Ég mæli með því að þið hlust­endur góðir sem og aðrir lands­menn hafið eft­ir­far­andi spurn­ingu í huga: Hvað ef allt sem átt hefur sér stað í lífi ykk­ar, allar ykkar hugs­an­ir, orð og gjörðir myndu end­ur­taka sig aftur og aftur út í hið óend­an­lega. Væru þið til í að hlusta á sjálf ykkur og horfa, væru þið sátt og ánægð, eða myndu þið vilja að eitt­hvað væri öðru­vísi?   

Kannski eru ein­hver ykkar sem svarið spurn­ingu minni ját­andi og ef til vill ein­hver sem svo gera ekki. Sama hvert svar ykkar er þá komumst við aldrei frá því að kjósa sjálf okkur í þeim aðstæðum sem okkur eru bún­ar. Við erum eftir allt saman sú mann­eskja sem við sjálf myndum vilja hitta en á sama tíma er ábyrgðin mörgum okkar harm­leik­ur. Í því felst vand­inn við að vera mann­eskja. Eftir stendur samt sem áður spurn­ing­in: Hvernig mann­eskja ætlar þú að vera?

Jóla­hug­vekjan var flutt á X-inu 977, 24. des­em­ber 2018.

Úthluta 250 milljónum til uppbyggingar á rafbílahleðslustöðvum
Orkusjóður hefur auglýst fjárfestingarstyrki til uppbyggingar á hleðslustöðvum fyrir rafbíla en í heildina verður úthlutað 250 milljónum. Styrkirnir eru hluti af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna orkuskipta í samgöngum á árunum 2019 til 2020.
Kjarninn 18. júní 2019
Guðmundur Andri Thorsson
Um Íra og okkur, Englendinga og Dani
Kjarninn 17. júní 2019
Ólíklegt að Max vélarnar fari í loftið fyrr en í desember
Óvissa ríkir um hvenær 737 Max vélarnar frá Boeing fara í loftið. Miklir hagsmunir eru í húfi fyrir Icelandair og íslenska ferðaþjónustu.
Kjarninn 17. júní 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Danska menntamálaráðuneytið hefur útbúið leiðavísi vegna ofbeldis í garð kennara
Kjarninn 17. júní 2019
Íslendingar verða varir við samkeppnisvandamál á matvörumarkaði
Íslendingar mest varir við skort á samkeppni í farþegaþjónustu
Íslendingar verða mest varir við samkeppnisvandamál í farþegaþjónustu, fjármálaþjónustu og matvælamarkaði samkvæmt könnun MMR. Þá var hátt verð og lítill marktækur munur á verði nefnd sem helstu vandamál markaðanna.
Kjarninn 17. júní 2019
Forseti Íslands ásamt þeim sem hlutu fálkaorðuna 2019.
Sextán sæmdir fálkaorðunni á Bessastöðum
Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands, sæmdi 16 Íslendinga heiðursmerki hinnar íslensku fálkaorðu á Bessastöðum í dag.
Kjarninn 17. júní 2019
Björn Gunnar Ólafsson
Mældu rétt strákur
Kjarninn 17. júní 2019
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra Íslands flytur ávarp 17. júní 2019.
Katrín: Það getur allt breyst, líka það sem virðist klappað í stein
Forsætisráðherra fjallaði meðal annars um loftslagsmál í ávarpi sínu á Austurvelli í dag.
Kjarninn 17. júní 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar