Þrjú tækifæri til sterkari ferðaþjónustu og betri lífskjara

Jóhannes Þór Skúlason, framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar, fjallar um þrjú tækifæri sem hann telur að geti haft mikil jákvæð áhrif á framtíð ferðaþjónustu hér á landi og framlag hennar til samfélagsins.

Auglýsing

Eitt af því sem ég hef tekið eftir síð­ustu mán­uði er að Íslend­ingar eru á ýmsan máta vel upp­lýstir um ferða­þjón­ust­una, hegðun ferða­manna hér á landi og mik­il­vægi þess­arar nýju burð­ar­at­vinnu­greinar fyrir sam­fé­lagið í heild – og sam­fé­lögin hér og þar um land­ið. Ég hugsa til dæmis að það séu fáar þjóðir sem fá jafn reglu­lega upp­færðar fréttir af fjölda­tölum ferða­manna í stærstu fjöl­miðlum lands­ins. 

Kann­anir sýna að 90% Íslend­inga eru þeirrar skoð­unar að ferða­þjón­usta sé mik­il­væg atvinnu­grein sem hafi bætt lífs­kjörin í þeirra sveit­ar­fé­lag­i. Enda full ástæða til. Sum­arið 2018 störf­uðu um 35 þús­und manns við ferða­þjón­ustu um allt land og ferða­þjón­ustan hefur skapað um helm­ing allra starfa sem orðið hafa til frá árinu 2011. Þá hefur verið áætlað að um 50% hag­vaxtar frá árinu 2010 sé til­kom­inn vegna ferða­þjón­ust­unn­ar, með beinum eða óbeinum hætti.

Tekjur sam­fé­lags­ins af ferða­mönnum og ferða­þjón­ustu eru nú gríð­ar­leg­ar. Árið 2017 skil­aði ferða­þjón­ustan sam­fé­lag­inu 503 millj­örðum króna í gjald­eyr­is­tekjur og nettó tekjur ríkis og sveit­ar­fé­laga af ferða­mönnum og ferða­þjón­ustu – bein­harðir pen­ingar í kass­ann - voru um 60 millj­arðar króna árið 2017. Það er sama upp­hæð og öll fjár­fram­lög rík­is­ins til Land­spít­al­ans það ár. Sumir halda því enn fram að ferða­þjón­ustan skili ekki nægi­lega miklu til sam­fé­lags­ins. Það er ein­fald­lega rangt. Fáar atvinnu­greinar skila sam­fé­lag­inu meiri arði og mögu­leikum til bættra lífs­kjara.

Í við­tali á dög­unum var ég spurður að því hvað þyrfti til að ferða­þjón­ustan yrði betri á næsta ári og árum. Ég verð að játa að mér vafð­ist aðeins tunga um tönn, því að hvar á maður að byrja? En þetta er góð spurn­ing, hvað þarf? Við skulum skoða hér þrjú tæki­færi sem geta haft mikil jákvæð áhrif á fram­tíð ferða­þjón­ustu og fram­lag hennar til samfélagsins.

Auglýsing

Það þarf að nýta þessar tug­millj­arða tekjur af ferða­þjón­ustu betur til upp­bygg­ingar inn­viða

Sú umræða sem staðið hefur und­an­farin ár um nauð­syn sér­tækrar gjald­töku af ferða­þjón­ustu til að standa undir vernd og upp­bygg­ingu inn­viða hófst upp úr 2010 sam­hliða gríð­ar­legri fjölgun ferða­manna. Á þeim tíma og árunum sem fylgdu var efna­hags­leg staða lands­ins mjög erfið og stjórn­völd ekki í færum til að auka útgjöld til mála­flokks­ins. Lengst framan af því tíma­bili lá heldur ekki fyrir hverjar tekjur af ferða­mönnum í gegn um almenna skatt­kerfið væru og ekk­ert lá fyrir um það hvort fjölgun ferða­manna til lands­ins væri var­an­leg eða tíma­bund­in. Það var því eðli­legt að kallað væri eftir auknu fram­lagi ferða­manna til upp­bygg­ingar inn­viða og til að mæta veikri stöðu rík­is­ins.

Nú, átta árum síðar eru aðstæður hins vegar gjör­breytt­ar, efna­hags­leg staða rík­is­ins er fádæma góð, erlend staða þjóð­ar­bús­ins hefur verið jákvæð um 10 ára skeið sem er for­dæma­laust í efna­hags­sögu lands­ins, skuldir rík­is­ins hafa verið greiddar niður um 660 ma. króna og tekjur rík­is­sjóðs hafa nærri tvö­faldast, hafa vaxið úr 474 ma. króna árið 2010 í 892 ma. króna skv. fjár­lögum fyrir árið 2019. Frum­varpið gerir og ráð fyrir því að nærri 29 ma. króna afgangur verði af rekstri rík­is­ins á árinu 2019.

Í dag dylst engum að hröð upp­bygg­ing ferða­þjón­ustu hefur átt stóran þátt í þeim ótrú­lega efna­hags­lega við­snún­ingi og miklu tekju­aukn­ingu rík­is­sjóðs sem átt hefur sér stað á svo stuttum tíma. Í dag er einnig ljóst að gera má ráð fyrir að komur ferða­manna til Íslands muni til langs tíma halda áfram að vaxa að jafn­aði um 2-5% árlega í sam­ræmi við spár UNWTO um vöxt ferða­mennsku í heiminum.

Auglýsing

Stað­reyndin í dag er sú að það þarf ekki nýja eða meiri sér­tæka gjald­töku af ferða­mönnum og ferða­þjón­ustu til að byggja upp inn­viði. Ferða­menn skila tug­millj­arða tekjum í rík­is­kass­ann nú þeg­ar, t.d. í gegn um virð­is­auka­skatt – sem ferða­þjón­ustan skilar ein útflutn­ings­greina.

Í núver­andi efna­hags­um­hverfi eru aðstæður rík­is­ins því mjög hag­felldar til að minnka sér­tæka gjald­töku og skatt­heimtu af ferða­þjón­ustu og ráð­stafa þess í stað núver­andi tekjum af ferða­mönnum í rík­ari mæli en nú til nauð­syn­legra verk­efna sem tengj­ast ferða­þjón­ustu, nátt­úru­vernd og styrk­ingu inn­viða. Þannig má sam­hliða ná þeim mark­miðum ann­ars vegar að koma til móts við álag af völdum ferða­manna og hins vegar að styrkja sam­keppn­is­hæfni íslenskrar ferða­þjón­ustu í alþjóða­sam­hengi og þar með auka heild­ar­á­vinn­ing sam­fé­lags­ins af atvinnu­grein­inni til langs tíma.

Mögu­leik­arnir til fram­tíð­ar­upp­bygg­ingar inn­viða á ferða­manna­stöðum og verndar nátt­úr­unnar okkar eru gríð­ar­leg­ir. Þá þarf að nýta betur en nú er gert.

Það þarf að gera skyn­sam­lega kjara­samn­inga sem taka mið af stöð­unni í hag­kerf­inu

Á sama tíma og staða rík­is­sjóðs hefur aldrei verið betri, valda ýmsar ytri aðstæður og versn­andi rekstr­ar­skil­yrði nú erf­ið­leikum hjá ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækj­um. Mjög mik­il­vægt er að hafa í huga þegar horft er til þátta sem hafa áhrif á ferða­þjón­ust­una sem atvinnu­grein að það er ekki línu­legt sam­hengi milli fjölda ferða­manna og afkomu ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækja.

Mynd: Samtök ferðaþjónustunnarSterkt gengi krón­unnar og gríð­ar­leg aukn­ing launa­kostn­aðar hefur stór­skaðað sam­keppn­is­hæfni ferða­þjón­ust­unnar í heild og Ísland er því orð­inn einn af dýr­ustu áfanga­stöðum í heim­inum í dag. Þetta hefur ýmis áhrif á íslenska ferða­þjón­ustu og rekstur fyr­ir­tækja umfram beinna kostnað og hefur marg­vís­leg nei­kvæð áhrif á hegðun og útgjöld ferða­manna.

Áhrif þess­ara tveggja þátta koma enn skýrar fram eftir því sem fjær dregur höf­uð­borg­ar­svæð­inu og stofna í hættu þeirri mik­il­vægu upp­bygg­ingu fjöl­breytt­ari atvinnu­tæki­færa og auknum tekjum sveit­ar­fé­laga sem upp­bygg­ing ferða­þjón­ustu í litlum byggð­ar­lögum á lands­byggð­inni hefur haft í för með sér á und­an­förnum árum.





Í nýlegri könnun Sam­taka atvinnu­lífs­ins kom fram að um 43% for­svars­manna aðild­ar­fyr­ir­tækja SA telja ekk­ert svig­rúm til launa­hækk­ana, en meðal for­svars­manna ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækja var hlut­fallið mun hærra, eða 65%. Könn­unin sýnir einnig að ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækji telja svig­rúm til launa­hækk­ana að með­al­tali vera um 1,2% sem er það lægsta meðal allra greina innan SA. Nið­ur­stöður könn­un­ar­innar sýna því að rekstr­ar­að­stæður ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækja eru mun erf­ið­ari en ann­arra fyr­ir­tækja innan Sam­taka atvinnu­lífs­ins, þrátt fyrir fjölgun ferða­manna og jákvæðar aðstæður í rík­is­fjár­málum og efna­hags­líf­i.   

Auglýsing
 

Mynd: Samtök ferðaþjónustunnarSkýrsla KPMG frá októ­ber 2018 sýnir svo svart á hvítu hvernig rekstr­ar­skil­yrði í ferða­þjón­ustu hafa versnað síð­ustu ár. Gengi helstu gjald­miðla gagn­vart krónu hefur lækkað á sama tíma og launa­vísi­tala, neyslu­vísi­tala og bygg­ing­ar­vísi­tala hafa hækk­að. Rekstr­ar­kostn­aður fyr­ir­tækja í ferða­þjón­ustu hefur því auk­ist mik­ið. Þar vegur rúm­lega 44% hækkun launa­vísi­tölu einna þyngst því að ferða­þjón­ustan er mann­afls­frek grein og hlut­fall launa­greiðslna af tekjum fyr­ir­tækj­anna er því hátt.

Þá sýnir skýrslan svo ekki verður um villst að afkoma ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tækja versnar eftir því sem fjær dregur höf­uð­borg­ar­svæð­inu og að launa­kostn­aður er mun hærra hlut­fall af tekjum þar en á höf­uð­borg­ar­svæð­inu. Því er ljóst að óraun­hæfar launa­hækk­anir í kjara­samn­ingum munu óhjá­kvæmi­lega hafa mest nei­kvæð áhrif á ferða­þjón­ustu­fyr­ir­tæki á lands­byggð­inni.

Staðan í dag er þessi: Fyr­ir­tæki í ferða­þjón­ustu hafa þegar þurft að hag­ræða mikið vegna kostn­að­ar­aukn­ingar síð­ustu ára og þegar stjórn­endur þeirra eru spurðir hvaða mögu­leika þeir hafi til að bregð­ast við þeim kröfum sem settar eru fram við kjara­samn­inga­borðið er svarið ein­falt: Draga saman seglin og lækka kostn­að. Og við vitum öll hvað það þýð­ir.

Það þarf að auka  veru­lega við fjár­magn til rann­sókna í ferða­þjón­ustu til að styðja við stefnu­mótun

Opin­ber stefnu­mótun um atvinnu­grein þarf að byggja á gögnum og þekk­ingu á þróun grein­ar­innar og aðstæð­um. Þetta þekkjum við Íslend­ingar lík­lega best í sam­hengi sjáv­ar­út­vegs. Þar hefur verið byggð upp gríð­ar­mikil þekk­ing á atvinnu­grein­inni og við­fangi hennar sem hefur nýst til að byggja upp sjálf­bæran og sterkan iðnað og nýsköpun í sjáv­ar­út­vegi. Haf­rann­sókn­ar­stofnun þekkir nú nán­ast hvern fisk í sjónum og stefnu­mót­andi ákvarð­anir um veiðar byggja því á gríð­ar­traustum grunni rann­sókna og þekk­ing­ar.

Stefnu­mótun í mik­il­væg­ustu útflutn­ings­grein lands­ins, ferða­þjón­ustu, þarf að byggja á sömu nálg­un. Það gengur ekki að ár eftir ár séu fram­lög til rann­sókna í ferða­þjón­ustu miklu, miklu lægri en til ann­arra atvinnu­greina. Það gengur ekki að fjár­magn vanti til að byggja upp sam­an­burð­ar­hæf gögn yfir tíma sem nýta má til að fá heild­ar­mynd af þróun atvinnu­grein­ar­inn­ar. Við verðum að byggja mark­visst upp þekk­ingu á við­fangi ferða­þjón­ust­unnar – ferða­manninnum – til að vita hvaða áhrif stefnu­mót­andi ákvarð­anir munu hafa á hegðun hans. Mun ferða­mönnum fjölga eða fækka ef við gerum svona eða hinseg­in? Mun sam­setn­ing ferða­manna­hóps­ins breyt­ast ef við breytum mis­mun­andi þáttum í stefnu­mót­un? Hvernig þá? Það þýðir ekki að treysta á að reka fing­ur­inn upp í vind­inn. Stefnu­mótun þarf að byggja á tölum en ekki til­finn­ingu.

Eins og staðan er núna vantar bæði fjár­magn til rann­sókna og skýr­ara skipu­lag á gagna­öflun og rann­sóknum í atvinnu­grein­inni. Þeir sem fara með fjár­laga­valdið þurfa að átta sig hratt á því að ferða­þjón­ustan er orðin að einni mik­il­væg­ustu burð­ar­at­vinnu­grein íslenska hag­kerf­is­ins. Það gengur ekki lengur að koma fram við hana eins og hobbý. Eins og staðan er í dag þyrfti aðeins að nota 2% af 60 millj­arða nettó­tekjum af ferða­þjón­ustu til að hækka fram­lög til rann­sókna og mark­aðs­mála í grein­inni um 100% - úr einum millj­arði í tvo. Það myndi auka þekk­ingu á ferða­þjón­ustu, auð­velda stefnu­mótun og upp­bygg­ingu og skila ríki og sveit­ar­fé­lögum enn meiri tekjum til langs tíma. Það væri aug­ljós­lega góð fjár­fest­ing fyrir sam­fé­lag­ið.

Næsta ár býður upp á nýt­ingu tæki­fær­anna.

Það er ekki hægt að telja upp allt sem máli skiptir í einni grein. Það sem er þessum þremur þáttum sam­eig­in­legt sem taldir eru hér að ofan, er að í þeim liggja tæki­færi sem er mik­il­vægt að nýta. Vorið 2019 verður lögð fram fjár­mála­á­ætlun til fimm ára þar sem tæki­færi er til að for­gangs­raða tug­millj­arða tekjum af ferða­mönnum til verndar og upp­bygg­ingar inn­viða. Þar er einnig hægt að byrja að lag­færa þá stóru skekkju sem hefur verið í fram­lögum til rann­sókna í ferða­málum miðað við aðrar atvinnu­greinar und­an­farin ár. Og í jan­úar þurfa aðilar við kjara­samn­inga­borðið að horfast í augu við stað­reyndir hag­kerf­is­ins og ná samn­ingum sem byggj­ast á því sem er til skipt­anna í raun og veru. Ein­ungis þannig verða lífs­kjör byggð upp til fram­tíð­ar.

Allt er þetta hægt. Ef vilj­inn er fyrir hendi.   



Jóhannes Þór Skúla­son er fram­kvæmda­stjóri Sam­taka ferða­þjón­ust­unnar

Úthluta 250 milljónum til uppbyggingar á rafbílahleðslustöðvum
Orkusjóður hefur auglýst fjárfestingarstyrki til uppbyggingar á hleðslustöðvum fyrir rafbíla en í heildina verður úthlutað 250 milljónum. Styrkirnir eru hluti af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna orkuskipta í samgöngum á árunum 2019 til 2020.
Kjarninn 18. júní 2019
Guðmundur Andri Thorsson
Um Íra og okkur, Englendinga og Dani
Kjarninn 17. júní 2019
Ólíklegt að Max vélarnar fari í loftið fyrr en í desember
Óvissa ríkir um hvenær 737 Max vélarnar frá Boeing fara í loftið. Miklir hagsmunir eru í húfi fyrir Icelandair og íslenska ferðaþjónustu.
Kjarninn 17. júní 2019
Helga Dögg Sverrisdóttir
Danska menntamálaráðuneytið hefur útbúið leiðavísi vegna ofbeldis í garð kennara
Kjarninn 17. júní 2019
Íslendingar verða varir við samkeppnisvandamál á matvörumarkaði
Íslendingar mest varir við skort á samkeppni í farþegaþjónustu
Íslendingar verða mest varir við samkeppnisvandamál í farþegaþjónustu, fjármálaþjónustu og matvælamarkaði samkvæmt könnun MMR. Þá var hátt verð og lítill marktækur munur á verði nefnd sem helstu vandamál markaðanna.
Kjarninn 17. júní 2019
Forseti Íslands ásamt þeim sem hlutu fálkaorðuna 2019.
Sextán sæmdir fálkaorðunni á Bessastöðum
Guðni Th. Jóhannesson, forseti Íslands, sæmdi 16 Íslendinga heiðursmerki hinnar íslensku fálkaorðu á Bessastöðum í dag.
Kjarninn 17. júní 2019
Björn Gunnar Ólafsson
Mældu rétt strákur
Kjarninn 17. júní 2019
Katrín Jakobsdóttir, forsætisráðherra Íslands flytur ávarp 17. júní 2019.
Katrín: Það getur allt breyst, líka það sem virðist klappað í stein
Forsætisráðherra fjallaði meðal annars um loftslagsmál í ávarpi sínu á Austurvelli í dag.
Kjarninn 17. júní 2019
Meira úr sama flokkiÁlit