Hvaða máli skiptir menntun?

Forseti Menntavísindasviðs skrifar grein sem er hluti af átaki um vitundarvakningu um menntun og mikilvægi kennara.

Auglýsing

Þessi spurning virðist fremur fánýt og ef til vill óþörf. Hver myndi halda því fram að menntun skipti litlu sem engu máli? Við þurfum ekki nema að huga að eigin lífsferli til að átta okkur á þeim áhrifum sem kennarar og menntastofnanir hafa haft á líf okkar. Á hverjum virkum degi allan ársins hring ganga börn á Íslandi í leikskóla,  180 daga ársins sækja 6-16 ára börn á Íslandi grunnskóla, og allflest ungmenni á Íslandi innritast á einhverjum tímapunkti í framhaldsskóla, þó ekki ljúki þau öll námi. Það virðist svo augljóst að menntun skipti máli, að við gefum okkur sjaldan tíma til að spyrja hvaða máli skiptir menntun? Þó er mikilvægt að velta þessari spurningu fyrir sér, því hún knýr á um að við veltum fyrir okkur markmiði og tilgangi menntunar.

Mótun framtíðarborgara

Þegar glöggt er skoðað, og jafnvel þó um yfirborðsskoðun sé að ræða, þá blasa við að minnsta kosti tvær ólíkar leiðir til að svara þessari spurningu. Sé litið til opinberrar orðræðu um menntun og ríkjandi áherslur, er ljóst að almennt er talið að menntun skipti miklu máli fyrir framgang og þróun samfélagsins sjálfs, ekki síst atvinnulífsins. Ég ætla að kalla það hina tæknilegu sýn á menntun. Þessi sýn á menntun byggir á því að menntun felist í því að þjálfa og fræða framtíðarborgara til að leggja sitt fram í verkaskiptingu samfélagsins, mennta fólk til ólíkra starfa, í okkar eigin þágu sem og samfélagsins alls. Mælikvarðinn á menntun er hér fyrst og fremst metinn í framleiðslugetu og efnahagsstöðu samfélagsins. Þegar horft er til nemenda, er einkum horft til getu og færni á ákveðnum skilgreindum fagsviðum, sem og útskriftartölur, atvinnumöguleika og aðra skýra og mælanlega þætti.

Ræktun mennskunnar

Önnur leið til að svara því hvaða máli menntun skiptir horfir fremur til einstaklingsins sjálfs, þroska hans og möguleika, og í raun til listarinnar að lifa sem manneskja. Köllum þetta sjónarhorn á markmið menntunar hina húmanísku sýn. Þessi sýn á menntun á sér djúpar rætur í hugmyndasögu mannkyns. Þeim fræjum sem grísku heimspekingarnir sáðu á fornöld um að menntun fælist í því að rækta mennskuna og möguleika hvers einstaklings, hefur sannarlega lifað. Það er þó ekki samfélaginu sjálfu að þakka og því síður menntakerfum vestrænna samfélagi. Fremur má segja að þessi hugsjón sé enn lifandi þrátt fyrir sífellt sterkari þrýsting á hinn hagnýta árangur menntunar, á hina tæknilegu sýn á menntun.

Auglýsing

Því fer fjarri að ég ætli að halda því fram að hin tæknilega eða hagnýta sýn sé röng. Menntun er undirstaða framfara í samfélaginu, tryggir þróun þekkingar og atvinnulífs. Menntun tryggir stoðir efnahags- og atvinnulífsins, sem stuðlar að auknum lífsgæðum einstaklinga, möguleikum þeirra og farsæld. Ég held því á hinn bóginn fram að hið húmaníska svar eigi ávallt að koma fyrst, að þroski hvers einstaklings sé hið eiginlega markmið menntunar. Rökin fyrir því eru þau að öll velmegun, velsæld og lífsgæði sem við getum orðið okkur úti um eru einskis nýt ef við höfum ekki til að bera hyggjuvit, þroska og lífsgildi til að nýta möguleika okkar, tæki og tól til góðs.

Kennarar og menntahugsjónin

Hverjir standa vörð um hina húmanísku menntun? Það eru kennarar allra skólastiga, sem alla daga eru í samskiptum við börn og ungt fólk. Kennarar sem hafa helgað líf sitt menntahugsjóninni. Kennarar sem vita að nám er persónulegt, nám er aðstæðubundið og nám er þroski. Færni og þekking skipta að sjálfsögðu máli, miklu máli, og opna dyr einstaklinga að veruleikanum, náttúrunni og samfélaginu. Við þjálfum hæfileika okkar, dómgreind og greinandi hugsun með því að takast á við nýjar áskoranir og ögrandi verkefni. En listin að lifa, listin að vera manneskja, tengjast öðru fólki, leita eigin leiða og lausna – þetta er kjarninn í því að þroskast, að menntast.

Togstreitan eilífa um hið vissa og óvissa

Bókmenntir, náttúrufræði, stærðfræði, tungumál, listir og samfélagsgreinar skapa vettvang fyrir nám og þroska, efla andlega og líkamlega skynjun, og gefa færi á bæði greinandi og skapandi hugsun. Við verðum ekki öll rithöfundar, vísindamenn, listamenn eða verkfræðingar en við búum öll yfir óendanlegum möguleikum sem finna sér mismunandi farvegi. Menntakerfið á að hlúa að möguleikum allra til þroska og farsældar, að gefa öllum færi á að kynnast heiminum á ólíka vegu. Heimspekingurinn Sigurður Nordal flutti fyrirlestra fyrir réttum hundrað árum um þroskahugsjónina sem kölluðust Einlyndi og marglyndi. Í fyrirlestrunum setti Sigurður fram kenningu sína um einlyndi og marglyndi sem grunnþætti sálarlífsins. Samkvæmt kenningunni þá snýst líf okkar að miklu leyti um að finna jafnvægið þarna á milli, en einnig að lifa í togstreitunni um hið vissa og hið óvissa, vera viðkvæm en samt sterk. Ég vek athygli áhugasamra á ráðstefnu sem haldin verður í Hannesarholti næstkomandi laugardag 27. apríl til heiðurs Sigurði Nordal, þar sem boðskapur hans í fyrirlestraröðinni er krufinn í ljósi nútímans.

Hvaða máli skiptir menntun fyrir þig?

Ein megin niðurstaða Sigurðar Nordals er að „allt líf, sem er vert þess að lifa því, gengur út á að samrýma ósamrýmanlegar andstæður …“, ná valdi á togstreitunni sem gjarnan einkennir líf okkar, fanga hana, gera hana að skapandi krafti. Þessa ábyrgð höfum við öll, bæði sem einstaklingar og sem samfélag. Gerum okkur ljósa þá togstreitu sem er að finna í ólíkum hugmyndum um markmið menntunar. Gerum ekki tilraun til að breiða yfir hana, veltum fyrir okkur hvaða afleiðingar það hefur að hafa hina húmanísku sýn á menntun ávallt í aftursætinu, en ekki í forgrunni. Kennarar vita að menntun snýst ekki eingöngu um það sem augað mælir, heldur fremur það sem hjartað nemur. Það er á ábyrgð okkar allra að forgangsraða rétt í menntakerfinu, hlusta á þann vitnisburð sem kennarar gefa og veita hverju barni og ungmenni svigrúm til að þroska hæfileika sína á eigin forsendum. Hvaða máli skiptir menntun fyrir þig?

Höfundur er forseti Menntavísindasviðs Háskóla Íslands.

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Frá fundi Norðurskautsráðsins í Rovaniemi í Finnlandi árið 2019 þegar Ísland tók við formennsku í ráðinu. Rússar taka við keflinu á fundi ráðsins sem fram fer í Reykjavík í maí.
Ísland lætur af formennsku í Norðurskautsráðinu
Sjálfbær þróun og umhverfismál eru grundvallarstef norðurslóðasamvinnu en mega þessi mjúku mál sín einhvers þegar Rússar eru að efla hernaðarlega uppbyggingu og Bandaríkjamenn bregðast við með aukinni viðveru, m.a. á Íslandi?
Kjarninn 16. maí 2021
Um það bil helmingur Dana afþakkar fjölpóst.
100 þúsund tonn af auglýsingapésum
Mánaðarlega fá Danir samtals átta til níu þúsund tonn af auglýsingapésum inn um bréfalúguna. Stór hluti pésanna fer ólesinn í ruslið. Nú ræðir danska þingið breytingar á reglum þannig að borgararnir þurfi að biðja um að fá pésana.
Kjarninn 16. maí 2021
Tony Blair segist vera með lausnir á vanda Verkamannaflokksins og raunar annarra stjórnmálaafla frá miðjunni og til vinstri.
Tony Blair segir að Verkamannaflokkurinn þurfi að fara alveg á byrjunarreit
Fyrrverandi forsætisráðherra Bretlands segir að sinn gamli flokkur eigi sér ekki viðreisnar von ef hann haldi áfram á sömu braut. Algjörrar endurræsingar sé þörf, bæði í efnahagsmálum og umræðum um samfélagsmál, þar sem þeir róttækustu vaði uppi.
Kjarninn 15. maí 2021
Sigríður Á. Andersen, þingmaður Sjálfstæðisflokksins og fyrrverandi dómsmálaráðherra.
„Við eigum að færa þessa verslun heim í hérað – frá Búrgundí í Bústaðahverfið“
Þingmaður Sjálfstæðisflokksins spyr hvers vegna íslensk stjórnvöld viðhaldi einokunartilburðum varðandi áfengissölu.
Kjarninn 15. maí 2021
Davíð Helgason, stofnandi og fyrrum forstjóri Unity.
Vorblað Vísbendingar er komið út
Vísbending hefur gefið út sérstakt vorblað þar sem nýsköpun er í brennidepli. Blaðið er opið öllum, en í því má meðal annars finna viðtal við Davíð Helgason, stofnanda Unity.
Kjarninn 15. maí 2021
Þótt almennt atvinnuleysi hafi dregist saman fjölgar í hópi langtímaatvinnulausra
Þeir sem hafa verið atvinnulausir í meira en tólf mánuði fjölgaði um 288 í síðasta mánuði þrátt fyrir að stjórnvöld hafi ráðist í átak til að draga úr atvinnuleysi hópsins. Atvinnuleysi hjá þeim sem hafa verið án vinnu skemur en sex mánuði dregst saman.
Kjarninn 15. maí 2021
Jarðfræði á mannamáli
Eigendur Icelandic Lava Show í Vík í Mýrdal skrifa reglulega hraunmola á Kjarnann. Þetta er sá sjötti. Markmiðið er að útskýra hin ýmsu fyrirbæri íslenskrar eldvirkni á einfaldan og áhugaverðan hátt.
Kjarninn 15. maí 2021
Hjarðónæmi sífellt fjarlægari draumur
Fjölmargar hindranir þyrfti að yfirstíga svo hjarðónæmi gegn COVID-19 verði að veruleika. Nýju og meira smitandi afbrigðin breyta jöfnunni og hækka nauðsynlegt hlutfall bólusettra til að ónæmi samfélags náist.
Kjarninn 15. maí 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar