Útþenslu höfuðborgarsvæðisins er langt því frá lokið

Dagur Bollason fjallar um skipulagsmál á höfuðborgarsvæðinu.

Auglýsing

Höf­uð­borg­ar­svæðið er að taka stakka­skiptum sem betur fer. Sumir eiga kannski bágt með að trúa því en meðal allra sveit­ar­fé­lag­anna (Reykja­vík­ur, Garða­bæj­ar, Mos­fells­bæj­ar, Sel­tjarn­ar­ness, Kópa­vogs og Hafn­ar­fjarð­ar) er raun­veru­leg sam­staða til þess að breyta svæð­inu úr slitr­óttum úthverfa­búta­saumi bíla­skipu­laga í heild­stætt borg­ar­svæði. Þvert á sveit­ar­fé­lög og þvert á flokka. Þessi við­leitni birt­ist í tví­þættri stefnu. Annar ang­inn er auð­vitað Borg­ar­línan þar sem mark­miðið er að mynd­ar­legur hluti borg­ar­búa geti reitt sig á almenn­ings­sam­göngur til flestra ferða. Byggð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu er ákaf­lega gisin sem veikir rekstr­ar­grund­völl almenn­ings­sam­gangna og því byggir hinn ang­inn á því að þétta byggð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu veru­lega. Því er stundum slegið fram í opin­berri umræðu og í fjöl­miðlum að þetta tvennt sé ein­hvers­konar einka­á­huga­mál meiri­hluta borg­ar­innar eða borg­ar­stjóra en slíkt er órafjarri lagi. Um þessi tvö stefnu­mál ríkir ein­hugur meðal allra sveit­ar­fé­laga höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins.

Núgild­andi svæð­is­skipu­lag höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins er til þess að gera mjög fram­sækin stefnu­mót­un­ar­á­ætl­un. Innan þess hefur verið mótuð ákaf­lega mik­il­væg stefna meðal sveit­ar­fé­lag­anna að koma böndum á útþenslu byggðar (e. urban sprawl) með því að skil­greina vaxt­ar­mörk sveit­ar­fé­lag­anna tals­vert þröngt. Höf­uð­borg­ar­svæð­ið, eins og svo margar aðrar borgir sem tóku vaxt­ar­kippi á miðri síð­ustu öld, er grátt leikin af illa skipu­lagðri útþenslu byggð­ar. Í sem fæstum orðum er útþensla byggðar dýr – efna­hags­lega, heilsu­fars­lega, umhverf­is­lega og félags­lega. Skilj­an­lega ríkir um það ein­hug­ur, meira að segja í póli­tískt fjöl­breyttri flóru höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins, að koma böndum á útþenslu byggðar og þétta borg­ar­netið eins og kostur er.

Önnur mik­il­væg for­senda svæð­is­skipu­lags höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins felst í þeirri áætlun að íbúum höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins muni fjölga um 70.000 manns til árs­ins 2040. Í því er fólgið ákveðið sókn­ar­færi höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins um að koma þeim íbúa­fjölda fyrir innan þétt­ing­ar­reita og þar af leið­andi slá tvær kunn­ug­legar flugur í einu höggi: Tempra ótví­ræð nei­kvæð áhrif útþenslu byggðar og styrkja veru­lega rekstr­ar­grund­völl Borg­ar­línu.

Auglýsing

Atvinnu­svæðið teygir út anga sína

Í Morg­un­blað­inu nýlega birt­ist við­tal við borg­ar­full­trúa úr Breið­holt­inu sem skaut að áhuga­verðri athuga­semd: „Bróðir minn býr í Þor­láks­höfn og er 35 mín­útur að keyra að austan til vinnu í Graf­ar­vogi, en ég gjarnan um þrjú korter að kom­ast niður í Ráð­hús héðan úr Breið­holt­i.“

Fyrir 13,5 millj­ónir er hægt að tryggja sér nýbyggða, rúm­lega 40 fer­metra íbúð í Þor­láks­höfn en sam­bæri­leg ný íbúð á höf­uð­borg­ar­svæð­inu kostar á bil­inu 32-39 millj­ón­ir. Auð­vitað er full­kom­lega skilj­an­legt að fast­eigna­verð á lands­byggð­inni sé ekki jafn hátt og á höf­uð­borg­ar­svæð­inu en sveit­ar­fé­lögin í nágrenni höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins virð­ast vera átta sig á þeim gæðum sem fel­ast í til­tölu­lega mik­illi nálægð við höf­uð­borg­ar­svæðið og ætla að not­færa sér það til að trekkja að íbúa, upp­bygg­ingu og skatt­tekjur með ódýrum lóð­um. Á heima­síðu Hvera­gerð­is­bæjar má finna frétt frá síð­ustu ára­mótum þar sem gríð­ar­leg íbúa­fjölgun í bænum er fyrst og fremst sett í sam­hengi við nálægð við höf­uð­borg­ar­svæð­ið: „Hvera­gerði er vin­sæll bær til búsetu enda njóta íbúar nálægðar við höf­uð­borg­ar­svæðið en njóta samt lífs­gæða lands­byggð­ar­inn­ar. Íbúum í Hvera­gerði hefur fjölgað um 857 frá því árið 2000 eða um 48,8%.“ Lands­hluta­sam­tök Suð­ur­nesja og Vest­ur­lands líta bæði svo á að nálægð við höf­uð­borg­ar­svæðið sé mik­ill kostur og lyk­il­at­riði í upp­bygg­ingu ein­stakra bæja.

Sveit­ar­fé­lögin í kringum höf­uð­borg­ar­svæðið (Akra­nes, Hvera­gerði, Vog­ar, Grinda­vík, Reykja­nes­bær, Ölfus og Árborg svo ein­hver séu nefnd) eru einmitt þau sveit­ar­fé­lög sem vaxið hafa hvað mest síð­ustu ár umfram önnur íslensk sveit­ar­fé­lög en til að mynda hefur íbúa­fjöldi þess­ara sveit­ar­fé­laga vaxið um 57% síð­ast­liðin 20 ár meðan á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hefur fjölgað um 35%. Nákvæm­lega hvað skýrir þennan gíf­ur­lega vöxt eru áhöld um en aug­ljós­lega eiga öll þessi sveit­ar­fé­lög einn mik­il­vægan þátt sam­eig­in­legan: Nálægð við höf­uð­borg­ar­svæð­ið.

Dæmið frá borg­ar­full­trú­anum er langt því frá eins­dæmi eins og flestir geta vottað um – höf­uð­borg­ar­svæðið sem atvinnu­svæði er miklu stærra en vaxt­ar­mörk þess segja til um. Í nýlegri rann­sókn kemur fram að allt að fjórð­ungur vinn­andi íbúa Hvera­gerð­is, Ölf­uss og Akra­ness starfi á höf­uð­borg­ar­væð­inu en hlut­fallið er nær þriðj­ungi þegar kemur að Vog­um. Þeim 70 þús­und nýju ein­stak­lingum sem höf­uð­borg­ar­svæðið gerir ráð fyrir á næstu 20 árum er því að bjóð­ast val­kostur sem gæti sett allar for­sendur svæð­is­skipu­lags höf­uð­borg­ar­svæð­ins um þétt­ingu byggðar og Borg­ar­línu úr skorð­um.

Auk þess að gera þétt­ingu byggðar og Borg­ar­línu erf­ið­ara fyrir er aug­ljóst að sá fjöldi Hver­gerð­inga, Skaga­manna og Reykja­nes­búa sem dag­lega sækja vinnu inn á höf­uð­borg­ar­svæðið komi þangað á einka­bíl með til­heyr­andi sliti, meng­un, svifryki, hávaða og álagi á vega­kerfi. Varla hefur farið fram hjá neinum að sveit­ar­fé­lög höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins (og þá sér­stak­lega Reykja­vík) hafi það fram­ar­lega á stefnu­skránni að draga veru­lega úr umferð einka­bíls­ins og því gæti verið um að ræða veru­lega strik í reikn­ing þeirra fyr­ir­ætl­ana. Sveit­ar­fé­lögin á höf­uð­borg­ar­svæð­inu hafa tekið höndum saman og lyft grettistaki í átak­inu gegn útþenslu byggðar en nágranna­sveit­ar­fé­lögin hafa gripið bolt­ann á lofti og upp er komin snúin staða fyrir höf­uð­borg­ar­svæð­ið.

Homo economicus

Fyrir sér­stak­lega þá sem vinna í útjaðri höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins getur aug­ljós­lega verið mjög freist­andi að velja sér frekar búsetu í nágranna­sveit­ar­fé­lagi heldur en í hring­iðu höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins þegar í húfi eru ótví­ræð gæði lands­byggða­lífs, mögu­lega styttri ferða­tími til og frá vinnu og umtals­vert lægra hús­næð­is­verð. Þetta er reikn­ings­dæmi sem fólk, ekki síst vænt­an­legir fast­eigna­kaup­end­ur, er að velta mjög alvar­lega fyrir sér. Um það vitnar 17% íbúa­fjölgun í Árborg og Grinda­vík síð­ustu 10 ár til dæmis og 20% hækkun fast­eigna­verðs á Akra­nesi á örfáum árum.

Ekki er seinna vænna fyrir sveit­ar­fé­lög höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins að taka þá umræðu um hvort eða hvernig eigi að taka á þess­ari stöðu en hér er um að ræða klass­íska afleið­ingu þess að sveit­ar­fé­lög séu í sam­keppni um íbúa, upp­bygg­ingu og skatt­tekj­ur. Í ára­tugi leiddi sú sam­keppni höf­uð­borg­ar­sveit­ar­fé­lag­anna af sér galið fyr­ir­komu­lag illa skipu­lagðra úthverfa sund­ur­sneidd af hrað­brautum í kjöl­far ódýrra lóða­út­hlut­ana. Í dag hafa sveit­ar­fé­lögin á höf­uð­borg­ar­svæð­inu þó gert milli sín sam­komu­lag um að slaka á inn­an­hússam­keppn­inni til að vinna að umhverf­is­vænum sjón­ar­miðum almenn­ings­sam­gangna og þétt­ingu byggð­ar. Á for­sendum umhverf­is­ins er því ekki lengur verið að bjóða upp á ódýrar lóðir í útjaðri byggðar á höf­uð­borg­ar­svæð­inu en það stöðvar ekki útjaður höf­uð­borg­ar­svæð­is­ins til þess að gera það.

Höf­undur er stefnu­mót­un­ar­sér­fræð­ing­ur.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Rósa Björk Brynólfsdóttir
Er rétt að dæma fólk í fangelsi fyrir pólitískar skoðanir ?
Kjarninn 20. október 2019
Dagatalið mitt
Ásta Júlía Hreinsdóttir safnar fyrir útgáfukostnaði fyrir Dagatalið mitt, sem er fjölnota afmælisdagatal með texta og myndum eftir hana.
Kjarninn 20. október 2019
Árni Már Jensson
Að skilja okkur sjálf: Annar hluti
Kjarninn 20. október 2019
Paul Copley, forstjóri Kaupþings ehf.
6.400 kröfuhafar höfðu ekki sótt peningana sína
Nokkur þúsund kröfuhafa í bú Kaupþings hafa ekki sótt þá fjármuni sem þeir eiga að fá greitt í samræmi við nauðasamninga félagsins. Þeir fjármunir sem geymdir eru á vörslureikningi eru um 8,5 milljarða króna virði á gengi dagsins í dag.
Kjarninn 20. október 2019
Hvar endar tap Arion banka á United Silicon?
Arion banki á kísilmálsverksmiðju Í Helguvík sem hefur ekki verið í starfsemi í þrjú ár. Bankinn hefur fjárfest í úrbótum en óljóst er hvort að þær dugi til að koma verksmiðjunni aftur í gang. Í vikunni var bókfært virði hennar fært niður um 1,5 milljarð.
Kjarninn 20. október 2019
Örn Bárður Jónsson
Afmæliskveðja til Alþingis
Kjarninn 20. október 2019
Leikskólakennurum fækkað um 360 frá árinu 2013
Börnum af erlendum uppruna hefur fjölgað mikið á skömmum tíma. Meira en helmingur þeirra sem starfar við uppeldi og menntun er ófaglærður.
Kjarninn 20. október 2019
Jean Claude Juncker er forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins.
Atvinnuleysi innan ESB ekki mælst minna frá því að mælingar hófust
Atvinnuleysi hjá ríkjum Evrópusambandsins hefur dregist verulega saman á undanförnum árum, en er samt umtalsvert meira en í Bandaríkjunum og á Íslandi.
Kjarninn 19. október 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar