Leikhús fáránleikans: Um opinn aðgang og útgáfu fræðigreina

Sigurgeir Finnsson fjallar um mikilvægi opins aðgangs að vísindaniðurstöðum.

Auglýsing

Tón­list­ar­maður fær opin­beran styrk til að gefa út lag. Hann vill gefa lagið út hjá virtu erlendu útgáfu­fyr­ir­tæki. Til þess að gera það þarf hann að gefa útgáfu­fyr­ir­tæk­inu lagið og afsala sér öllum höf­und­ar­rétt­i.  Lagið er gefið út á raf­rænu formi á Inter­net­inu á virtri safn­plötu, sem er svo gefin út á streym­isveitu en er ekki aðgengi­legt nema greitt sé fyrir aðgang­inn. Hægt er að kaupa sóla­hrings­að­gang að lag­inu á 50$ en aðgang í mánuð á 250$. 

Ofan­greint dæmi á sér enga stoð í raun­veru­leik­an­um, a.m.k. ekki hvað tón­list­ar­út­gáfu varð­ar. Tón­list­ar­fólk fær greitt fyrir plötu­sölu og fjölda streym­is­hlust­ana (það mætti gjarnan fá greitt meira en það er önnur saga). Ég sem unn­andi tón­listar get keypt mér aðgang fyrir fjöl­skyld­una að Spotify á litlar 2000 kr. á mán­uði. Ef við heim­færum þetta dæmi hins vegar upp á útgáfu fræði­greina í vís­inda­tíma­ritum er þetta raun­in.

Upp­haf vís­inda­tíma­rita­út­gáfu má rekja aftur til árs­ins 1665 þegar tvö tíma­rit komu út í fyrsta skipti, Philosophical Transact­ions í London og Journal des Sça­vans í Par­ís. Frá þeim tíma skap­að­ist sú hefð að höf­undar vís­inda­greina fengu ekki borgað fyrir skrif sín heldur var þeim launað með þeim heiðri að fá grein sína birta í virtu tíma­riti. Það er svo enn í dag og byggj­ast fram­gangs­kerfi háskól­anna á þessum heiðri. Höf­undur fær birta grein í vís­inda­tíma­riti og afsalar sér um leið höf­und­ar­rétti til útgáfu­fyr­ir­tæk­is­ins. Rit­rýnar fá heldur ekki borgað fyrir sína vinnu og tíma­ritið er svo selt sem áskrift­ar­tíma­rit. 

Auglýsing

Áskriftir að prent­uðum tíma­ritum sem útgef­endur seldu bóka­söfnum og háskólum var við­skipta­mód­elið sem var við lýði fyrir tíma Inter­nets­ins. Þetta við­skipta­módel er enn við lýði þó svo að nýir mögu­leikar til miðl­unar hafi orðið til með til­komu Inter­nets­ins. Það er því ekk­ert tækni­legt sem stendur í vegi fyrir að vís­inda­greinar séu opnar á net­inu. Hug­myndin um opinn aðgang (e. Open access) kom fyrst fram í upp­hafi 21. ald­ar­innar sem and­svar við þessu við­skipta­mód­eli. Þrátt fyrir að hug­myndin um opinn aðgang hafi verið til í 15-20 ár er lungað af nið­ur­stöðum rann­sókna sem fjár­magn­aðar eru með opin­beru fé enn birtar í tíma­ritum sem eru lokuð og bundin áskriftum eða með birt­ing­artöf­um. Vís­inda­tíma­rit voru framan af gefin út af vís­inda­fé­lögum og háskólum en gríð­ar­leg sam­þjöppun hefur orðið á þessum mark­aði á síð­ustu ára­tugum og nú er svo að stærstur hluti útgef­ins vís­inda­efnis er á höndum fárra risa útgáfu­fyr­ir­tækja (s.s Elsevi­er, Wiley, Sprin­ger, Taylor & Francis og Sage). Bóka­söfn og háskólar eru aðal við­skipta­vinir þess­ara útgáfu­fyr­ir­tækja. Rekstur þess­ara stofn­ana er fjár­magn­aður með opin­beru fé sem m.a. er notað er til að kaupa áskriftir að tíma­ritum hér­lendis í gegnum Lands­að­gang og sér­á­skriftir háskól­anna. Áskrift­ar­gjöld fara sífellt hækk­andi og sem dæmi má benda á að heild­ar­kostn­aður raf­rænna áskrifta í gegnum Lands­að­gang á árinu 2017 var 187,8 millj­ónir og þá eru ekki taldar með sér­á­skriftir sem háskóla­bóka­söfnin greiða auka­lega. Kostn­aður á heims­vísu er um 7.6 millj­arða €. Það eru gríð­ar­legir fjár­mun­ir, fjár­munir sem gætu nýst háskólum og bóka­söfnum bet­ur. Heims­byggðin stendur frammi fyrir gríð­ar­legum vanda­mál­um, sjúk­dóm­ar, lofts­lags­breyt­ingar o.s.frv. Eng­inn einn vís­inda­maður getur leyst vand­ann en með sam­eig­in­legu átaki er hugs­an­lega hægt að leysa ýmis vanda­mál. Vís­inda­menn þurfa því að hafa greiðan aðgang að öllu mögu­legu efni til að byggja rann­sóknir sínar á. Það er ekki hægt meðan sumar rann­sóknir eru lok­aðar á bak við gjald­vegg og það er ekk­ert bóka­safn eða háskóli í heim­inum sem hefur efni á því að kaupa áskriftir að öllum tíma­ritum sem gefin eru út.

Eins og áður var sagt kostar fjöl­skyldu­að­gangur að Spotify um 2000 kr. á mán­uði. Ef ég ætl­aði að kaupa mér aðgang að gagna­safni eins og ProQuest myndi það kosta mig tugi millj­óna ári. Efni sem rétti­lega ætti að vera opið öllum en er í stað­inn selt til háskóla og bóka­safna á upp­sprengdu verði. Þetta er leik­hús fárán­leik­ans. Sem betur fer höfum við Lands­að­gang, en það er keyptur aðgang­ur, ekki opinn.

Vikan 21. – 27. októ­ber er alþjóð­leg vika opins aðgangs sem haldin er nú í 12. skipti víðs vegar um heim all­an. Þema vik­unnar í þetta skipti er Open for Whom? Equity in Open Knowledge sem við höfum þýtt á íslensku sem Hver hefur aðgang? Þekk­ing öllum opin. Til­gangur vik­unnar er að efla umræðu og vit­und um opinn aðgang og tala fyrir að opinn aðgangur að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum verði sjálf­gefin en ekki und­an­tekn­ing­in. Lands­bóka­safn Íslands – Háskóla­bóka­safn mun í þess­ari viku deila ýmsum fróð­leik um opinn aðgang á heima­síðu sinni.

Höf­undur er verk­efna­stjóri hjá Lands­bóka­safni Íslands - Háskóla­bóka­safni

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hvenær við borðum hefur áhrif á heilsufar okkar
Hlutfall einstaklinga sem glíma við offitu í Bandaríkjunum hefur farið úr 15 í 40 prósent á rúmum 40 árum. Að vaka og borða þegar fólk ætti frekar að sofa gæti haft meiri áhrif á þyngd en það að borða óhollan mat á matmálstíma.
Kjarninn 18. janúar 2020
Misbrestasamur meistari
Leiklistargagnrýnandi Kjarnans fjallar um Meistarann og Margarítu sem sýnt er í Þjóðleikhúsinu.
Kjarninn 18. janúar 2020
Ástþór Ólafsson
Að huga að gildunum
Kjarninn 18. janúar 2020
Af vetrarfundi Sósíalistaflokks Íslands sem fór fram í Dósaverksmiðjunni í Borgartúni í dag.
Sósíalistaflokkurinn samþykkir að undirbúa framboð til Alþingis
Baráttan um atkvæðin á vinstrivængnum verður harðari í næstu kosningum, eftir að Sósíalistaflokkur Íslands ákvað að hefja undirbúning að framboði. Flokkurinn hefur einu sinni boðið fram áður og náði þá inn fulltrúa í borgarstjórn.
Kjarninn 18. janúar 2020
Jóhannes Hraunfjörð Karlsson
Dreyfus-málið: 1899–2019
Kjarninn 18. janúar 2020
Allir ríkisstjórnarflokkar tapa fylgi frá kosningum – Andstaðan bætir vel við sig
Engin þriggja flokka ríkisstjórn er í kortunum, sameiginlegt fylgi frjálslyndu stjórnarandstöðuflokkanna helst enn stöðugt og er að aukast en atkvæði sem falla niður dauð gætu ráðið úrslitum í kosningum.
Kjarninn 18. janúar 2020
Klikkið
Klikkið
Klikkið – Handan fíknar, jógísk leið til bata
Kjarninn 18. janúar 2020
Bjarni Benediktsson er fjármála- og efnahagsráðherra.
200 milljónir til viðbótar settar í rannsóknir og varnir gegn peningaþvætti og skattsvikum
Héraðssaksóknari fær viðbótarfjármagn til að rannsaka Samherjamálið og skattayfirvöld mun geta bætt við sig mannafla tímabundið til að rannsaka „ýmis atriði sem þarfnast ítarlegrar skoðunar“.
Kjarninn 18. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar