Leikhús fáránleikans: Um opinn aðgang og útgáfu fræðigreina

Sigurgeir Finnsson fjallar um mikilvægi opins aðgangs að vísindaniðurstöðum.

Auglýsing

Tón­list­ar­maður fær opin­beran styrk til að gefa út lag. Hann vill gefa lagið út hjá virtu erlendu útgáfu­fyr­ir­tæki. Til þess að gera það þarf hann að gefa útgáfu­fyr­ir­tæk­inu lagið og afsala sér öllum höf­und­ar­rétt­i.  Lagið er gefið út á raf­rænu formi á Inter­net­inu á virtri safn­plötu, sem er svo gefin út á streym­isveitu en er ekki aðgengi­legt nema greitt sé fyrir aðgang­inn. Hægt er að kaupa sóla­hrings­að­gang að lag­inu á 50$ en aðgang í mánuð á 250$. 

Ofan­greint dæmi á sér enga stoð í raun­veru­leik­an­um, a.m.k. ekki hvað tón­list­ar­út­gáfu varð­ar. Tón­list­ar­fólk fær greitt fyrir plötu­sölu og fjölda streym­is­hlust­ana (það mætti gjarnan fá greitt meira en það er önnur saga). Ég sem unn­andi tón­listar get keypt mér aðgang fyrir fjöl­skyld­una að Spotify á litlar 2000 kr. á mán­uði. Ef við heim­færum þetta dæmi hins vegar upp á útgáfu fræði­greina í vís­inda­tíma­ritum er þetta raun­in.

Upp­haf vís­inda­tíma­rita­út­gáfu má rekja aftur til árs­ins 1665 þegar tvö tíma­rit komu út í fyrsta skipti, Philosophical Transact­ions í London og Journal des Sça­vans í Par­ís. Frá þeim tíma skap­að­ist sú hefð að höf­undar vís­inda­greina fengu ekki borgað fyrir skrif sín heldur var þeim launað með þeim heiðri að fá grein sína birta í virtu tíma­riti. Það er svo enn í dag og byggj­ast fram­gangs­kerfi háskól­anna á þessum heiðri. Höf­undur fær birta grein í vís­inda­tíma­riti og afsalar sér um leið höf­und­ar­rétti til útgáfu­fyr­ir­tæk­is­ins. Rit­rýnar fá heldur ekki borgað fyrir sína vinnu og tíma­ritið er svo selt sem áskrift­ar­tíma­rit. 

Auglýsing

Áskriftir að prent­uðum tíma­ritum sem útgef­endur seldu bóka­söfnum og háskólum var við­skipta­mód­elið sem var við lýði fyrir tíma Inter­nets­ins. Þetta við­skipta­módel er enn við lýði þó svo að nýir mögu­leikar til miðl­unar hafi orðið til með til­komu Inter­nets­ins. Það er því ekk­ert tækni­legt sem stendur í vegi fyrir að vís­inda­greinar séu opnar á net­inu. Hug­myndin um opinn aðgang (e. Open access) kom fyrst fram í upp­hafi 21. ald­ar­innar sem and­svar við þessu við­skipta­mód­eli. Þrátt fyrir að hug­myndin um opinn aðgang hafi verið til í 15-20 ár er lungað af nið­ur­stöðum rann­sókna sem fjár­magn­aðar eru með opin­beru fé enn birtar í tíma­ritum sem eru lokuð og bundin áskriftum eða með birt­ing­artöf­um. Vís­inda­tíma­rit voru framan af gefin út af vís­inda­fé­lögum og háskólum en gríð­ar­leg sam­þjöppun hefur orðið á þessum mark­aði á síð­ustu ára­tugum og nú er svo að stærstur hluti útgef­ins vís­inda­efnis er á höndum fárra risa útgáfu­fyr­ir­tækja (s.s Elsevi­er, Wiley, Sprin­ger, Taylor & Francis og Sage). Bóka­söfn og háskólar eru aðal við­skipta­vinir þess­ara útgáfu­fyr­ir­tækja. Rekstur þess­ara stofn­ana er fjár­magn­aður með opin­beru fé sem m.a. er notað er til að kaupa áskriftir að tíma­ritum hér­lendis í gegnum Lands­að­gang og sér­á­skriftir háskól­anna. Áskrift­ar­gjöld fara sífellt hækk­andi og sem dæmi má benda á að heild­ar­kostn­aður raf­rænna áskrifta í gegnum Lands­að­gang á árinu 2017 var 187,8 millj­ónir og þá eru ekki taldar með sér­á­skriftir sem háskóla­bóka­söfnin greiða auka­lega. Kostn­aður á heims­vísu er um 7.6 millj­arða €. Það eru gríð­ar­legir fjár­mun­ir, fjár­munir sem gætu nýst háskólum og bóka­söfnum bet­ur. Heims­byggðin stendur frammi fyrir gríð­ar­legum vanda­mál­um, sjúk­dóm­ar, lofts­lags­breyt­ingar o.s.frv. Eng­inn einn vís­inda­maður getur leyst vand­ann en með sam­eig­in­legu átaki er hugs­an­lega hægt að leysa ýmis vanda­mál. Vís­inda­menn þurfa því að hafa greiðan aðgang að öllu mögu­legu efni til að byggja rann­sóknir sínar á. Það er ekki hægt meðan sumar rann­sóknir eru lok­aðar á bak við gjald­vegg og það er ekk­ert bóka­safn eða háskóli í heim­inum sem hefur efni á því að kaupa áskriftir að öllum tíma­ritum sem gefin eru út.

Eins og áður var sagt kostar fjöl­skyldu­að­gangur að Spotify um 2000 kr. á mán­uði. Ef ég ætl­aði að kaupa mér aðgang að gagna­safni eins og ProQuest myndi það kosta mig tugi millj­óna ári. Efni sem rétti­lega ætti að vera opið öllum en er í stað­inn selt til háskóla og bóka­safna á upp­sprengdu verði. Þetta er leik­hús fárán­leik­ans. Sem betur fer höfum við Lands­að­gang, en það er keyptur aðgang­ur, ekki opinn.

Vikan 21. – 27. októ­ber er alþjóð­leg vika opins aðgangs sem haldin er nú í 12. skipti víðs vegar um heim all­an. Þema vik­unnar í þetta skipti er Open for Whom? Equity in Open Knowledge sem við höfum þýtt á íslensku sem Hver hefur aðgang? Þekk­ing öllum opin. Til­gangur vik­unnar er að efla umræðu og vit­und um opinn aðgang og tala fyrir að opinn aðgangur að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum verði sjálf­gefin en ekki und­an­tekn­ing­in. Lands­bóka­safn Íslands – Háskóla­bóka­safn mun í þess­ari viku deila ýmsum fróð­leik um opinn aðgang á heima­síðu sinni.

Höf­undur er verk­efna­stjóri hjá Lands­bóka­safni Íslands - Háskóla­bóka­safni

Styrkir þú Kjarnann?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Kjarninn hefur verið til taks fyrir kröfuharða lesendur í sjö ár og býður almenningi upp á vandaða umfjöllun þar sem áhersla er á gæði og dýpt.  

Ef þú ert nú þegar styrkjandi leyfum við okkur að benda á að hægt er að óska eftir að hækka styrkinn með því að senda póst á takk@kjarninn.is


Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans
Raddir margbreytileikans – 11. þáttur: „Að fara inn í íslenskan torfkofa opnar leið inn í heim iðandi ofurlífveru“
Kjarninn 26. október 2021
Lilja Alfreðsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra.
„Almennt má segja að skólastarf hafi gengið ágætlega frá skólabyrjun“
Ríkisstjórnin ræddi skólastarf í leik- og grunnskólum haustið 2021 vegna COVID-19 á ríkisstjórnarfundi í morgun.
Kjarninn 26. október 2021
Hagnaður Facebook á þriðja ársfjórðungi var 9 milljarðar dollarar, eða sem nemur rúmum 1.166 milljörðum króna.
Yfir þúsund milljarða króna hagnaður í skugga uppljóstrana og fækkunar yngri notenda
Hagnaður Facebook var meiri en búist var við á þriðja ársfjórðungi. Á sama tíma fækkar notendum í yngsta aldurshópnum og Facebook hyggst „endurheimta týndu kynslóðina“.
Kjarninn 26. október 2021
Fyrsta sektarákvörðun fjölmiðlanefndar sem varðar hlaðvarpsmiðlun var birt í síðustu viku.
Fjölmiðlanefnd sektar og skammar hlaðvarpsstjórnendur – og fær bágt fyrir
Árslöngum eltingaleik fjölmiðlanefndar við nokkra hlaðvarpsþætti lauk fyrir helgi með einni sektarákvörðun og tveimur álitum. Sum hlaðvörp eru nú fjölmiðlar og skráðir sem slíkir en þær raddir heyrast að eftirlitið með þessum markaði sé fram úr hófi.
Kjarninn 26. október 2021
„Nú þurfa Íslendingar að gyrða sig í brók“
Fíknigeðlæknir segir að nú þurfi Íslendingar að gyrða sig í brók svo að hið sama verði ekki upp á teningnum á Íslandi og í Bandaríkjunum varðandi ofnotkun ópíóíða.
Kjarninn 26. október 2021
Á meðal þeirra sakborninga sem setið hafa á bak við lás og slá í Nambíu frá því undir lok árs 2019 er Bernhard Esau, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra landsins.
Tvö mál orðin að einu í Namibíu
Í nýju ákæruskjali í sameinuðu sakamáli vegna Fishrot-skandalsins í Namibíu eru engir Íslendingar á meðal sakborninga, en alls eru 10 manns og 18 félög sökuð um margvísleg brot í tengslum við kvótaviðskipti Samherja í landinu.
Kjarninn 26. október 2021
Þjóðhættir
Þjóðhættir
Þjóðhættir – Gamla höfnin í Reykjavík, örverur, kombucha og súrdeig
Kjarninn 26. október 2021
Gagnrýnir aðstöðuleysi fyrir ungmenni í Laugardalnum
Borgarfulltrúi Sjálfstæðisflokksins segir að ungmenni í Laugardal þurfi alvöru aðstöðu til íþróttaiðkunar „ekki fleiri vinnuhópa eða góðar hugmyndir á blaði“.
Kjarninn 26. október 2021
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar