Leikhús fáránleikans: Um opinn aðgang og útgáfu fræðigreina

Sigurgeir Finnsson fjallar um mikilvægi opins aðgangs að vísindaniðurstöðum.

Auglýsing

Tón­list­ar­maður fær opin­beran styrk til að gefa út lag. Hann vill gefa lagið út hjá virtu erlendu útgáfu­fyr­ir­tæki. Til þess að gera það þarf hann að gefa útgáfu­fyr­ir­tæk­inu lagið og afsala sér öllum höf­und­ar­rétt­i.  Lagið er gefið út á raf­rænu formi á Inter­net­inu á virtri safn­plötu, sem er svo gefin út á streym­isveitu en er ekki aðgengi­legt nema greitt sé fyrir aðgang­inn. Hægt er að kaupa sóla­hrings­að­gang að lag­inu á 50$ en aðgang í mánuð á 250$. 

Ofan­greint dæmi á sér enga stoð í raun­veru­leik­an­um, a.m.k. ekki hvað tón­list­ar­út­gáfu varð­ar. Tón­list­ar­fólk fær greitt fyrir plötu­sölu og fjölda streym­is­hlust­ana (það mætti gjarnan fá greitt meira en það er önnur saga). Ég sem unn­andi tón­listar get keypt mér aðgang fyrir fjöl­skyld­una að Spotify á litlar 2000 kr. á mán­uði. Ef við heim­færum þetta dæmi hins vegar upp á útgáfu fræði­greina í vís­inda­tíma­ritum er þetta raun­in.

Upp­haf vís­inda­tíma­rita­út­gáfu má rekja aftur til árs­ins 1665 þegar tvö tíma­rit komu út í fyrsta skipti, Philosophical Transact­ions í London og Journal des Sça­vans í Par­ís. Frá þeim tíma skap­að­ist sú hefð að höf­undar vís­inda­greina fengu ekki borgað fyrir skrif sín heldur var þeim launað með þeim heiðri að fá grein sína birta í virtu tíma­riti. Það er svo enn í dag og byggj­ast fram­gangs­kerfi háskól­anna á þessum heiðri. Höf­undur fær birta grein í vís­inda­tíma­riti og afsalar sér um leið höf­und­ar­rétti til útgáfu­fyr­ir­tæk­is­ins. Rit­rýnar fá heldur ekki borgað fyrir sína vinnu og tíma­ritið er svo selt sem áskrift­ar­tíma­rit. 

Auglýsing

Áskriftir að prent­uðum tíma­ritum sem útgef­endur seldu bóka­söfnum og háskólum var við­skipta­mód­elið sem var við lýði fyrir tíma Inter­nets­ins. Þetta við­skipta­módel er enn við lýði þó svo að nýir mögu­leikar til miðl­unar hafi orðið til með til­komu Inter­nets­ins. Það er því ekk­ert tækni­legt sem stendur í vegi fyrir að vís­inda­greinar séu opnar á net­inu. Hug­myndin um opinn aðgang (e. Open access) kom fyrst fram í upp­hafi 21. ald­ar­innar sem and­svar við þessu við­skipta­mód­eli. Þrátt fyrir að hug­myndin um opinn aðgang hafi verið til í 15-20 ár er lungað af nið­ur­stöðum rann­sókna sem fjár­magn­aðar eru með opin­beru fé enn birtar í tíma­ritum sem eru lokuð og bundin áskriftum eða með birt­ing­artöf­um. Vís­inda­tíma­rit voru framan af gefin út af vís­inda­fé­lögum og háskólum en gríð­ar­leg sam­þjöppun hefur orðið á þessum mark­aði á síð­ustu ára­tugum og nú er svo að stærstur hluti útgef­ins vís­inda­efnis er á höndum fárra risa útgáfu­fyr­ir­tækja (s.s Elsevi­er, Wiley, Sprin­ger, Taylor & Francis og Sage). Bóka­söfn og háskólar eru aðal við­skipta­vinir þess­ara útgáfu­fyr­ir­tækja. Rekstur þess­ara stofn­ana er fjár­magn­aður með opin­beru fé sem m.a. er notað er til að kaupa áskriftir að tíma­ritum hér­lendis í gegnum Lands­að­gang og sér­á­skriftir háskól­anna. Áskrift­ar­gjöld fara sífellt hækk­andi og sem dæmi má benda á að heild­ar­kostn­aður raf­rænna áskrifta í gegnum Lands­að­gang á árinu 2017 var 187,8 millj­ónir og þá eru ekki taldar með sér­á­skriftir sem háskóla­bóka­söfnin greiða auka­lega. Kostn­aður á heims­vísu er um 7.6 millj­arða €. Það eru gríð­ar­legir fjár­mun­ir, fjár­munir sem gætu nýst háskólum og bóka­söfnum bet­ur. Heims­byggðin stendur frammi fyrir gríð­ar­legum vanda­mál­um, sjúk­dóm­ar, lofts­lags­breyt­ingar o.s.frv. Eng­inn einn vís­inda­maður getur leyst vand­ann en með sam­eig­in­legu átaki er hugs­an­lega hægt að leysa ýmis vanda­mál. Vís­inda­menn þurfa því að hafa greiðan aðgang að öllu mögu­legu efni til að byggja rann­sóknir sínar á. Það er ekki hægt meðan sumar rann­sóknir eru lok­aðar á bak við gjald­vegg og það er ekk­ert bóka­safn eða háskóli í heim­inum sem hefur efni á því að kaupa áskriftir að öllum tíma­ritum sem gefin eru út.

Eins og áður var sagt kostar fjöl­skyldu­að­gangur að Spotify um 2000 kr. á mán­uði. Ef ég ætl­aði að kaupa mér aðgang að gagna­safni eins og ProQuest myndi það kosta mig tugi millj­óna ári. Efni sem rétti­lega ætti að vera opið öllum en er í stað­inn selt til háskóla og bóka­safna á upp­sprengdu verði. Þetta er leik­hús fárán­leik­ans. Sem betur fer höfum við Lands­að­gang, en það er keyptur aðgang­ur, ekki opinn.

Vikan 21. – 27. októ­ber er alþjóð­leg vika opins aðgangs sem haldin er nú í 12. skipti víðs vegar um heim all­an. Þema vik­unnar í þetta skipti er Open for Whom? Equity in Open Knowledge sem við höfum þýtt á íslensku sem Hver hefur aðgang? Þekk­ing öllum opin. Til­gangur vik­unnar er að efla umræðu og vit­und um opinn aðgang og tala fyrir að opinn aðgangur að rann­sókn­ar­nið­ur­stöðum verði sjálf­gefin en ekki und­an­tekn­ing­in. Lands­bóka­safn Íslands – Háskóla­bóka­safn mun í þess­ari viku deila ýmsum fróð­leik um opinn aðgang á heima­síðu sinni.

Höf­undur er verk­efna­stjóri hjá Lands­bóka­safni Íslands - Háskóla­bóka­safni

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Börkur Smári Kristinsson
Hvað skiptir þig máli?
Kjarninn 16. nóvember 2019
Jóhanna Sigurðardóttir, fyrrverandi forsætisráðherra.
Segir VG standa frammi fyrir prófraun í kjölfar Samherjamálsins
Fyrrverandi forsætisráðherra segir að grannt verði fylgst með viðbrögðum Katrínar Jakobsdóttur og VG í tengslum við Samherjamálið. Hún segir að setja verði á fót sérstaka rannsóknarnefnd sem fari ofan í saumana á málinu.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Bára Halldórsdóttir
Klausturgate – ári síðar
Bára Halldórsdóttir hefur skipulagt málþing með það að markmiði að gefa þolendum „Klausturgate“ rödd og rými til að tjá sig og til þess að ræða Klausturmálið og eftirmál þess fyrir samfélagið.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Ragnar Þór Ingólfsson er formaður VR.
Vill að verkalýðshreyfingin bjóði fram stjórnmálaafl gegn spillingu
Formaður VR kallar eftir þverpólitísku framboði, sem verkalýðshreyfingin stendur að. „Tökum málin í eigin hendur og stigum fram sem sameinað umbótaafl gegn spillingunni,“ segir hann í pistli.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Jón Baldvin Hannibalsson
Ætlar enginn (virkilega) að gera neitt í þessu?
Kjarninn 16. nóvember 2019
Fólk geti sett sig í spor annarra
Gylfi Zoega segir að hluti af því að hagkerfið geti virkað eins og það eigi að gera, sé að fólk og fjölmiðlar veiti valdhöfum aðhald.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Þórður Snær Júlíusson
Uppskrift að því að drepa umræðuna með börnum
Kjarninn 16. nóvember 2019
Rannsókn Alþingis á fjárfestingarleiðinni gæti náð yfir Samherja
Samherji flutti rúmlega tvo milljarða króna í gegnum fjárfestingarleið Seðlabanka Íslands. Þeir peningar komu frá félagi samstæðunnar á Kýpur, sem tók við hagnaði af starfsemi Samherja í Namibíu.
Kjarninn 16. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar