Að skilja okkur sjálf: Þriðji hluti

Árni Már Jensson skrifar síðustu greinina í greinarflokki um stjórnarskrármál.

Auglýsing

Til­vist­ar­kreppa íslenskra stjórn­mála snýst ekki um vinstri, hægri eða miðju. Hún snýst um sammann­legt eðli, sjálf­hverfu, hroka, fé, og vald­girnd. Við þessum brestum er engin skjót­virk lausn
 önnur en að hvert okkar fyrir sig líti í eigin barm, rækti and­ann, leiði hug­ann að æðri gildum lífs­ins,
iðrist, fyr­ir­gefi, og geri náung­anum og sjálfum sér betur í dag en í gær, því það sem við gerum
öðrum til góðs, umb­unar lífið okk­ur. Stjórn­mála­menn eru þessu lög­máli ekki und­an­skildir frekar en
 við öll.

Á heima­síðu Betra Íslands er skrif­að:

„Stjórn­ar­skráin verður end­ur­skoðuð á þessu kjör­tíma­bili í sam­starfi allra flokka á þingi. Háskóli Íslands & Betra Ísland bjóða upp á sam­ráð við stjórn­völd þar sem almenn­ingur getur haft áhrif á fyr­ir­huguð frum­vörp um breyt­ingar á stjórn­ar­skrá.“

Skoðum inn­tak fram­an­greinds orða­lags:

„Stjórn­ar­skráin verður end­ur­skoðuð á þessu kjör­tíma­bili í sam­starfi allra flokka á þing­i.“

Fram­an­greind setn­ing felur í sér full­yrð­ingu um að allir flokkar á þingi muni end­ur­skoða stjórn­ar­skrá Íslands en raunin er sú að flokkar og þing­menn eru kosnir til tíma­bund­inna valda af almenn­ingi til að fram­fylgja dag­legum rekstri rík­is­stofn­ana. Þeir eru full­trúar almenn­ings sem hefur aldrei fram­selt upp­runa valds né stjórn­ar­skrár­vald til flokk­anna.

Auglýsing

Svo seg­ir; „... þar sem almenn­ingur getur haft áhrif á fyr­ir­huguð frum­vörp um breyt­ingar á stjórn­ar­skrá.“ – „... getur haft áhrif ...“, - felur í sér að mögu­lega getur almenn­ingur haft áhrif en er þó háð því hvað for­mönnum flokk­anna finnst. Þetta orða­lag er í meira lagi und­ar­legt; að full­trúar valds­ins setji umbjóð­endum sín­um, upp­runa valds­ins, skil­yrði og kosti sem þessa, „... almenn­ingur getur haft áhrif á fyr­ir­huguð frum­vörp ...“ Þessi almenn­ing­ur, sem vísað er til, er upp­runi valds­ins og hið eina vald sem heim­ild hefur til að breyta stjórn­ar­skrá lýð­veld­is­ins.

Það hljómar eins og hár­togun að kryfja fram­an­greinda setn­ingu til mergjar en orða­lagið er einmitt lýsandi fyrir þá rang­túlkun sem á sér stað meðal kjör­inna full­trúa til þess valds sem þeim er tíma­bundið falið. Túlkun hug­taks­ins lýð­ræði er fyrir löngu orðin vill­andi meðal þing­manna og það sem meira er, þjóð­in, upp­runi valds­ins, er ekki heldur viss um sína stöðu í stjórn­skip­un­inni sem ber vott um lang­tíma bjögun á skil­grein­ingu valds­ins, upp­runa þess og full­trúum í lýð­ræð­is­rík­inu. Á Íslandi ein­kenn­ist stjórn­skip­unin af full­trúa­lýð­ræði sem felst í því að á Alþingi, sem fer með lög­gjaf­ar­valdið ásamt for­seta Íslands, sitja kjörnir full­trúar almenn­ings.

­Sam­ráð þetta og aðferð­ar­fræði myndi bera vott um jákvætt skref í átt lýð­ræð­is­þró­unar væri ekki um að ræða skoð­ana­könnun sem lýtur að breyt­ingu á stjórn­ar­skrá sem þegar hefur verið breytt fyrir sjö árum síð­an. Eins og ég hef rakið í fyrri greinum sama tit­ils, og þjóðin þekkir best, var lang­þráð þjóð­ar­at­kvæða­greiðsla haldin þann 20.10.2012 þar sem 2/3 hluta kjós­enda völdu til­lögur Stjórn­laga­ráðs til grund­vallar betrumbættri stjórn­ar­skrá Lýð­veld­is­ins. Án þess að halla almennri aðferða­fræði, Betra Íslands og Félags­vís­inda­deild HÍ, er fram­kvæmdin nú, til þess fallin að yfir­skyggja fyrri vilja þjóðar og end­ur­skrifa einn mik­il­væg­asta kafla í sögu lýð­veld­is­ins sem er mið­ur.

Sjálfs­á­kvörð­un­ar­réttur þjóð­ar­innar

Stjórn­skipun Íslands IV þátt­ur, 6. Sjálfs­á­kvörð­un­ar­réttur þjóð­ar­innar bls 97. 

„Það hafa löngum verið skiptar skoð­anir um það, hvar rík­is­valdið ætti eig­in­lega upp­tök sín, hver væri frum­upp­spretta þess. Kon­ungar töldu áður fyrr vald sitt runnið frá guði. Þeir töldu sig ríkja af guðs náð. Þeir gáfu svo þing­unum hlut­deild í valdi sínu. Þessu gagn­stæð er sú kenn­ing, að frum­upp­spretta rík­is­valds­ins sé hjá þjóð­inni. Sú kenn­ing var sett fram í heim­speki­ritum á átj­ándu öld. Skýr­ast kom hún fram í riti Rous­seau „Contrat soci­al”, sem kom út árið 1762. Þessi kenn­ing hlaut við­ur­kenn­ing í frönsku mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­unni frá 1789. Í 3.gr. hennar var svo fyrir mælt: „Allt þjóð­fé­lags­vald á rætur sínar hjá þjóð­inni. Engin stofnun og eng­inn ein­stak­lingur geta farið með vald, nema bein­línis þaðan sé runn­ið.” Og í 6.gr. mann­rétt­inda­yf­ir­lýs­ing­ar­innar var m.a. kom­ist svo að orði: „Í lög­unum birt­ist almanna­vilj­inn. Allir borg­arar eiga rétt á að taka þátt í samn­ingu þeirra, annaðhvort sjálfir eða með kjörnum full­trú­um.“ Ákvæði í þessa átt hafa síðan verið tekin upp í ýmsar stjórn­ar­skrár. 


Fyrsta stjórn­ar­skrá Íslands, stjórn­ar­skráin frá 1874, var sem kunn­ugt er gefin af kon­ungi. Hún var því eigi byggð á þeirri kenn­ingu, að hið sam­ein­aða þjóð­fé­lags­vald væri frá þjóð­inni runn­ið. Stjórn­ar­skráin frá 1920 var sam­þykkt af Alþingi, það síðan rofið lögum sam­kvæmt og efnt til nýrra kosn­inga. Síðan var hún sam­þykkt af nýju þingi og stað­fest af kon­ungi. Samt verður naum­ast stað­hæft, að hún hafi byggst á kenn­ing­unni um sjálfs­á­kvörð­un­ar­rétt þjóð­ar­inn­ar. Öðru máli gegn­ir
aftur á móti um lýð­veld­is­stjórna­skrána. Hún er ótví­rætt byggð á þeirri skoð­un, að upp­spretta rík­is­valds­ins sé hjá þjóð­inni sjálfri. Sú kenn­ing er raun­veru­lega grund­völlur stjórn­ar­skrár­innar og lýð­veld­is­stofn­un­ar. Þegar sam­bands­laga­samn­ing­ur­inn við Dani var niður fall­inn 1944, var á því byggt, að Íslenska þjóðin hefði óskor­aðan rétt til að setja sér stjórn­ar­skrá og velja sér stjórn­ar­form. Stjórn­ar­skráin og stjórn­ar­form­ið, sem talið var, ber og vitni þeirri skoð­un, að rík­is­valdið eigi upp­tök sín hjá þjóð­inni. Sú stefna lýsir sér í kjöri þjóð­höfð­ingja og þings og kemur einnig fram í því, að til­tekin lög­gjaf­ar­mál­efni skal bera undir þjóð­ar­at­kvæði, sbr. 11. gr., 26. gr. og aðra mgr. 70. gr. stjskr. Sjálfs­á­kvörð­un­ar­réttur þjóð­ar­innar er sam­kvæmt þessu grund­vall­ar­regla Íslenskrar stjórn­skip­un­ar.“

Vísir þann 31.10.2012 eftir Björgu Thoraren­sen laga­pró­fess­or: 


„Stjórn­skipun Íslands bygg­ist á þeirri grunn­hug­mynd vest­rænna lýð­ræð­is­ríkja að upp­spretta alls rík­is­valds kom frá þjóð­inni. Í því felst að þjóðin hefur end­an­legt vald til að ákveða þær leik­reglur sem hand­hafar rík­is­valds skulu fylgja. Með öðrum orð­um; þjóðin er stjórn­ar­skrár­gjaf­inn. Öll lýð­ræð­is­ríki byggja stjórn­skipun sína á grunn­stoð­inni um upp­sprettu valds­ins. Gilda jafnan reglur um setn­ing­ar­hátt og síð­ari breyt­ingar á stjórn­ar­skrá sem tryggja vand­aða máls­með­ferð og gera breyt­ingar örð­ugri en á almennum lög­um. Þær stuðla að sam­hljómi og sátt milli þjóð­ar­innar og þjóð­kjör­inna full­trúa um kjöl­festu stjórn­skipu­lags­ins. Spornað er við því að stjórn­ar­skrár­breyt­ingar stjórn­ist af dæg­ur­sveiflum um póli­tísk deilu­efni og naumum sitj­andi þing­meiri­hluta á hverjum tíma eða minni­hluta kjós­enda í háværum þrýsti­hóp­um, sem reiða sig á þögn meiri­hlut­ans.“

Skoðum aðeins af hverju Alþingi er ekki búið að lög­leiða til­lögur Stjórn­laga­ráðs jafn­vel þó þær séu sam­þykktar af 2/3 hluta kjós­enda. Hér er sam­an­burður á auð­linda­frum­varpi Stjórn­laga­ráðs, merkt A og til­lögum for­manna flokk­anna, merkt B og dæmi hver fyrir sig.

A/Til­laga Stjórn­laga­ráðs

Eft­ir­far­andi er óbreytt og orð­rétt til­laga Stjórn­laga­ráðs frá 2012, 34. gr.:

„Auð­lindir í nátt­úru Íslands, sem ekki eru í einka­eigu, eru sam­eig­in­leg og ævar­andi eign þjóð­ar­inn­ar. / Eng­inn getur fengið auð­lind­irn­ar, eða rétt­indi tengd þeim, til eignar eða var­an­legra afnota og aldrei má selja þær eða veð­setja. / Til auð­linda í þjóð­ar­eign telj­ast nátt­úru­gæði, svo sem nytja­stofn­ar, aðrar auð­lindir hafs og hafs­botns innan íslenskrar lög­sögu og upp­sprettur vatns- og virkj­un­ar­rétt­inda, jarð­hita- og náma­rétt­inda. Með lögum má kveða á um þjóð­ar­eign á auð­lindum undir til­tek­inni dýpt frá yfir­borði jarð­ar. / Við nýt­ingu auð­lind­anna skal hafa sjálf­bæra þróun og almanna­hag að leið­ar­ljósi. Stjórn­völd bera, ásamt þeim sem nýta auð­lind­irn­ar, ábyrgð á vernd þeirra. Stjórn­völd geta á grund­velli laga veitt leyfi til afnota eða hag­nýt­ingar auð­linda eða ann­arra tak­mark­aðra almanna­gæða, gegn fullu gjaldi og til til­tek­ins hóf­legs tíma í senn. Slík leyfi skal veita á jafn­ræð­is­grund­velli og þau leiða aldrei til eign­ar­réttar eða óaft­ur­kall­an­legs for­ræðis yfir auð­lind­un­um.“

Meg­in­rök þess að leiða í lög til­lögu auð­lind­ar­á­kvæðis Stjórn­laga­ráðs, er að hún var lýð­ræð­is­lega samin af þjóð­fundi sem studdur var af Alþingi og öllum stjórn­mála­flokk­um, útfærð af Stjórn­laga­ráði og sam­þykkt af 2/3 meiri­hluta þjóðar í lög­legri þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 20.10.2012, og er því skýr vilji þjóð­ar. Sam­þykktar til­lögur Stjórn­laga­ráðs í þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­unni 20.10.2012, eru að meg­in­inntaki nið­ur­staða þjóð­fund­ar­ins 2010 sem skipu­lagður var af Alþingi ein­róma og studdur öllum flokkum og þjóð. Sem sagt sam­þykkt og stutt af 63 þing­mönnum af 63 mögu­leg­um. Auð­lind­ir, nýt­ing þeirra, sjálf­bærni og afgjald er þjóð­inni mik­il­væg­ara en svo að rétt­læt­an­legt sé að um þær gildi reglu­gerðir og lög rík­is­stjórna með meiri­hluta Alþingis frá þingi til þings. Stjórn­ar­skráin þarf að ramma inn og úthýsa núver­andi óvissu um eign­ar­hald, rentur og veð­setn­ingu svo henti­stefnur í þágu þeirra sem hugs­an­lega ásæl­ast auð­lind­irnar fyrir ósann­gjarnt gald fái ekki að ráða för. Upp­runi alls valds er hjá þjóð.

Auglýsing

B/Til­laga for­manna flokk­anna

Eft­ir­far­andi er nýfram­sett upp­á­stunga rík­is­stjórn­ar­innar frá for­mönnum flokk­anna (fengin af Sam­ráðs­gátt – opið sam­ráð stjórn­valda við almenn­ing, 11. maí 2019) er svohljóð­andi:

„Auð­lindir nátt­úru Íslands til­heyra íslensku þjóð­inni. Nýt­ing auð­linda skal grund­vall­ast á sjálf­bærri þró­un. / Nátt­úru­auð­lindir og lands­rétt­indi sem ekki eru háð einka­eign­ar­rétti eru þjóð­ar­eign. Eng­inn getur fengið þessi gæði eða rétt­indi tengd þeim til eignar eða var­an­legra afnota. Hand­hafar lög­gjaf­ar­valds og fram­kvæmd­ar­valds fara með for­ræði og ráð­stöf­un­ar­rétt þeirra í umboði þjóð­ar­inn­ar. / Veit­ing heim­ilda til nýt­ingar á nátt­úru­auð­lindum og lands­rétt­indum sem eru í þjóð­ar­eign eða eigu íslenska rík­is­ins skal grund­vall­ast á lögum og gæta skal jafn­ræðis og gagn­sæ­is. Með lögum skal kveða á um gjald­töku fyrir heim­ildir til nýt­ingar í ábata­skyn­i.“

Meg­in­rök fyrir því að hafna til­lögu auð­lind­ar­á­kvæðis nefndar for­manna stjórn­mála­flokka, er að hún er ekki samin né sam­þykkt af þjóð og lýtur því ekki vilja þjóð­ar, auk þess sem vilji þjóðar stendur skýr, óhagg­aður og sam­þykktur í fram­an­greindri, mun ítar­legri, rök­fast­ari og þjóð­hags­lega hag­kvæm­ari til­lögu Stjórn­laga­ráðs sam­þykktri í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 20.10.2012. ­Af­sláttur í orða­lagi og til­lögu for­mann­anna er tals­verður og gefur til­efni til efa­semda um holl­ustu full­trúa valds­ins við þjóð. Upp­runi valds til stjórn­ar­skrár­breyt­inga er ekki hjá for­mönnum né öðrum tíma­bundið kjörnum full­trúum þjóð­ar, heldur hjá þjóð.

Að fram­an­sögðu:

Orða­lag for­mann­anna í til­lögu B er veru­lega útþynnt frá til­lögu A, Stjórn­laga­ráðs. Af hverju? Því skyldu full­trúar almenn­ings vilja lak­ara auð­linda­á­kvæði en almenn­ingur semur sér? Hvaða hald­bæru rök styðja lak­ari til­lögu for­manna flokk­anna nú, frá sam­þykktri til­lögu stjórn­laga­ráðs í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu? Fyrir orða­lags­breyt­ingu for­mann­anna liggja engin rök þjóð­ar­meg­in. Inn­tak og orða­lag sam­þykktra til­lagna Stjórn­laga­ráðs byggja að meg­in­efni á nið­ur­stöðu þjóð­fund­ar­ins og er mun hag­felld­ara þjóð en inn­tak og orða­lag í til­lögu for­mann­anna.

Skoðum nánar sam­hengi hlut­anna og stjórn­skipun Íslands í tengslum við hrun­ið, bús­á­halda­bylt­ing­una og þeirrar vakn­ingar sem í kjöl­farið varð; þjóð­fund­inn, stjórn­laga­þing, stjórn­laga­ráð og þjóð­ar­at­kvæða­greiðsl­una. 


Höf­uð­ein­kenni íslenskrar sjórn­skip­unar

Stjórn­skipun Íslands útg., 1960, 1978, önnur útg., Aðal­drættir og grund­völlur Íslenskrar stjórn­skip­un­ar, IV þátt­ur, 1. Sér­stök stjórn­ar­skrá, bls. 90-91. Bókin er í end­ur­út­gáfu höf­und­ar
undir rit­stj. Gunn­ars G Schram. Þar skrifar Ólafur Jóhann­es­son laga­pró­fessor og fyrrum dóms­mála- og for­sæt­is­ráð­herra eft­ir­far­and­i:
 

„Helztu grund­vall­ar­reglur og höf­uð­ein­kenni íslenzkrar stjórn­skip­unar eru þessi: Sér­stök stjórn­ar­skrá, lýð­veld­is­stjórn­ar­form, grein­ing rík­is­valds­ins, þing­ræði, lýð­ræði, sjálfs­á­kvörð­un­ar­réttur þegn­anna og rík mann­rétt­inda­vernd.“ 


Auglýsing

„Það er höf­uð­ein­kenni íslenskrar stjórn­skip­un­ar, að meg­in­drættir stjórn­skipu­lags­ins eru ákveðnir í sér­stakri stjórn­ar­skrá, sem sett er með öðrum og vand­aðri hætti en almenn lög.“ – Jafn­framt er á það bent að glöggt verði að greina á milli stjórn­ar­skrár­gjafans og almenna lög­gjafans. – „Al­menni lög­gjaf­inn má aldrei ganga inn á svið stjórn­ar­skrár­gjafans. Af þessum sökum verður stjórn­ar­fyr­ir­komu­lagið vafa­laust hald­betra og var­an­legra en ella myndi. Stjórn­ar­skráin getur staðið af sér hin tíðu veðra­brigði stjórn­mál­anna og stund­ar­á­tök þjóð­fé­lags­afl­anna.

Stjórn­ar­skrána má því með réttu kalla kjal­festu þjóð­fé­lags­ins. Hitt er annað mál, að engin stjórn­ar­skrá, hversu vönduð sem er og hversu tryggi­lega sem um hana er búið, getur stað­ist til lengdar ef hún er orðin alger­lega and­stæð ríkj­andi hug­ar­stefnum og þjóð­fé­lags­skoð­un­um. Séu slík straum­hvörf virt að vettugi, og stjórn­ar­skránni haldið óbreyttri, bíða hennar sömu örlög og nátt­trölls­ins í þjóð­sög­unni, hana dagar uppi og hún verður að steini, dauðum bók­staf, sem eng­inn hirðir um, hvort sem hún er sett til hliðar með bylt­ingu eða með öðrum hljóð­lát­ari hætti. Þeir varn­ar­múr­ar, sem reistir eru um stjórn­ar­skrána, mega því ekki verða til þess að stöðva eðli­lega fram­vindu þjóð­lífs­ins.“ 

Skýr­ing: 

Hér að framan er feit­letr­uð, (af hendi und­ir­rit­aðs), skýr­ing á aðstæðum sem bein­línis lýtur að því sem seinna raun­gerð­ist á Íslandi í eft­ir­mála hruns fjár­mála­kerf­is­ins 2008. Bús­á­halda­bylt­ingin olli straum­hvörfum og var raun­veru­leg bylt­ing þegn­anna gegn sið­rofi sem kaf­sigldi efna­hag þjóðar og afkomu þorra almenn­ings og fyr­ir­tækja í skjóli vald­bjög­un­ar, m.a. vegna úreltrar stjórn­ar­skrár sam­kvæmt nið­ur­stöðu Rann­sókn­ar­nefndar Alþingis (2010, 8. bindi, bls. 184): Hvað felst í fram­an­greindum orðum Ólafs Jóhann­es­sonar laga­pró­fess­ors „... alger­lega and­stæð ríkj­andi hug­ar­stefnum og þjóð­fé­lags­skoð­un­um“? 

Jú, Íslend­ingar fram­kvæmdu bylt­ingu, komu rík­is­stjórn frá, settu á stofn Rann­sókn­ar-og Sann­leiks­nefnd Alþingis (RNA), komust að nið­ur­stöðu um mik­il­vægi nýrrar stjórn­ar­skrár, sömdu hana, og hafa ein­arð­lega stað­fest þá ákvörðun sína með leyni­legri kosn­ingu í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 20.10.2012, að til­lögur um nýja stjórn­ar­skrá, byggða á nið­ur­stöðum þjóð­fund­ar­ins, útfært af Stjórn­laga­ráði, séu nauð­syn­legar lýð­ræði og þjóð. 


Sann­leiks­skýrsla RNA setti hrunið í beint sam­hengi við núgild­andi stjórn­ar­skrá frá 1944.
 

Lær­dóm­ar: 

Rann­sókn­ar­nefnd Alþingis (2010, 8. bindi, bls. 184):


„Taka þarf stjórn­ar­skrána til skipu­legrar end­ur­skoð­unar í því skyni að treysta grund­vall­ar­at­riði lýð­ræð­is­sam­fé­lags­ins og skýra betur meg­in­skyld­ur, ábyrgð og hlut­verk
­vald­hafa.” 


Bylt­ing var fram­kvæmd og rík­is­stjórn hrökkl­að­ist frá völd­um. Skýr­ari yfir­lýs­ingu um and­stöðu þjóðar við gömlu stjórn­ar­skrána er ekki hægt að gefa. Skýr­ari yfir­lýs­ingu um „al­gera and­stöðu þjóðar gagn­vart ríkj­andi hug­ar­stefnum og þjóð­fé­lags­skoð­un­um“ (gömlu stjórn­ar­skránni) getur engin þjóð gef­ið. Sjálfs­á­kvörð­un­ar­réttur þjóð­ar­innar til stjórn­ar­skrár­breyt­inga er skýr. 


Eft­ir­far­andi eru ummæli Ragn­ars Aðal­steins­son hrl., í Vísi þann 23.03.2016 en þar skrifar hann eft­ir­far­andi álit um auð­linda­á­kvæði vegna starfs stjórn­ar­skrár­nefndar Alþingis sem
hóf störf 2013 og skil­aði af sér 2016: 


„Ákvæði Stjórn­laga­ráðs var samið af óháðum og sjálf­stæðum full­trú­um, sem þjóðin hafði til þess kjörið, og Alþingi svo skipað eftir ógild­ingu Hæsta­réttar á grund­velli forms­at­riða. Ráðið vann verk­efnið fyrir opnum tjöldum og tók sjón­ar­miðum almenn­ings opnum örmum og gaum­gæfði þau. Ráðs­menn komust að sam­eig­in­legum nið­ur­stöðum um efni og orða­lag nýrrar stjórn­ar­skrár fyrir land­ið. Stjórn­ar­skrár­frum­varpið var þannig samið á lýð­ræð­is­legan hátt. Þeim, sem hafa hug á að
end­ur­semja og breyta til­lögum ráðs­ins, er vandi á hönd­um, því færa má að því rök að þeir, sem það reyna, verði að færa á það ótví­ræðar sönnur að breyt­ing­ar­til­lögur þeirra séu betur til þess fallnar að treysta almanna­hag en til­lögur ráðs­ins.” 


Grein­ar­höf­undur spyr: 


Hvaða hald­bær rök geta for­menn flokk­anna fært þjóð fyrir því að nýtt orða­lag þeirra í auð­linda­á­kvæð­inu verndi betur auð­lindir Íslands og sé Íslenskri þjóð hag­felld­ari en til­laga þjóð­fund­ar, útfærð af Stjórn­laga­ráði og sam­þykkt af 2/3 hluta kjós­enda í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu 20.10.2012? Hvaða hald­bær rök geta for­menn flokk­anna fært þjóð fyrir því að heild­ar­end­ur­skoðun stjórn­ar­skrár­inn­ar, hin Nýja íslenska stjórn­ar­skrá, sem sam­þykkt var í þjóð­ar­at­kvæða­greiðslu
 20.12.2012 hefur ekki verið lög­leidd á Alþingi þjóð­ar­inn­ar? 


Hug­leið­ingar um íslensk stjórn­mál og líf­ið


Það er auð­velt fyrir okkur sem ekki tóku þátt í stjórn­málum lið­inna tíma, að horfa til for­tíðar og benda á það sem betur mátti fara, mjög auð­velt. Á barns­fótum lýð­ræðis verða mis­tök stjórn­mála­manna mörg. En stjórn­mála­menn eru ein­ungis speg­ill þeirrar menn­ingar og valds sem sem þeim er látið í té af þegnum hvers tíma­bils. Í þeim efnum erum við sam­á­byrg fyrir því ástandi, jákvæðu eða nei­kvæðu sem við blas­ir. Við erum breyskar mann­verur á lær­dóms­leið en til þess að upp­skera þurfum við að vinna sam­an, öll sem eitt, þó hvert sinni sínu hlut­verki.
 

Öll erum við Íslend­ingar skyld, og bregð­umst því sjálfum okk­ur, er við lítum undan neyð sam­borg­ara okk­ar. Nei­kvæð mynd­birt­ing eig­in­girni og sjálf­hverfu fárra er fátækt margra, og hefur verið hringekja mann­legrar hegð­unar of lengi. Sam­fé­lag okkar þarf minni græðgi og meiri kær­leika. 


Amma mín brýndi fyrir mér þann ein­falda sann­leik; að það sem sagt er skuli standa. Við efndir þess­arar setn­ingar hef ég glímt all ævi og geri enn. Hvernig getur stjórn­mála­maður lifað með sjálfum sér, sem einn mað­ur, ein vit­und, ef sið­ferð­is­við­mið og gildi eru mis­jöfn eftir þeim skyldum sem hann rækir hverju sinni, sem þing­mað­ur, ráð­herra, fað­ir, móð­ir, afi, amma, systir eða bróð­ir?
 

Getur sam­viska okk­ar, sem grund­völlur sið­ferðis og rétt­læt­is, verið háð val­kvæði aðstæðna? Sam­viskan hefur stundum verið túlkuð sem leið­ar­vísir æðri vit­und­ar. Þeir sem trúa á Guð þekkja and­ans teng­ingu við sam­visk­una. Þeir sem trúa ekki á Guð þekkja sam­visk­una. Hvor hóp­ur­inn sem er, veit og skynjar að sam­viskan eða Guð vakir yfir okkur öll­um, hið ytra sem inn­ra, til leið­bein­ingar á vegi dyggð­ar­inn­ar. Okkur hefur lær­st, að göngum við gegn sam­visk­unni og betri vit­und, líður okkur illa en vel ef við þýð­umst hana. Um sam­visk­una og sann­leik­ann þurfum ekki að lesa okkur til í frum­speki eða fræð­um. Okkur er þessi með­vit­und borin og barn­fædd. 


Við þurfum að víkka sjón­deild­ar­hring­inn, rækta kær­leik, gang­ast við skyld­leika okkar og með­taka þjóð sem þá stór­fjöl­skyldu sem við erum. Sóun á orku okkar sem sam­fé­lags, í streitu, gagn­rýni og reiði í garð hvors ann­ars, drepur á dreif sam­eig­in­legri skyldu okkar að umbera og elska náung­ann, rækta lýð­ræðis­vit­und, efla mennt­un, vel­ferð, hag og ham­ingju. Nei­kvæð streita hefur lam­andi áhrif á heila­starf­semi og hug­ar­orku og letur því sköp­un­ar­gáfu okkar og þroska og er nei­kvæð í til­finn­inga­legum jafnt sem þjóð­hags­legum skiln­ingi. Við sem þjóð þurfum að hugsa og skapa og til þess þurfum við vel­meg­un, rétt­læti, öryggi, hvíld, holla nær­ingu, vand­aða mennt­un, góða heil­brigð­is­þjón­ustu, gleði, drauma og bjart­sýni. Við þurfum að end­ur­hugsa mörg gildi lífs­ins. Mestur er mannauð­ur­inn, fái hug­sjón kær­leik­ans að marka gild­is­mat okk­ar.

Ef athyglin fer í enda­laust karp um van­höld hvors ann­ars og aura­basl, missum við sjónar af þeim tæki­færum sem fara hjá. Um þetta höfum við nær­tækt og sárs­auka­fullt dæmi, hrun­ið, sem má álykta að taki 2-3 kyn­slóðir að vinna úr og jafna sig á. Hrunið er löngu orðið að sárs­auka­fullu tíma­tali í okkar sögu. Hvorki stjórn­mála­stéttin né eig­endur fjár­mála­fyr­ir­tækja ætl­uðu sér þá skelf­ingu sem þeir sköp­uðu þegn­unum og kennir þessi bitra reynsla okkur hvað best hversu mik­il­vægt það er að treysta grund­völl virks lýð­ræðis með vand­aðri stjórn­ar­skrá sem und­ir­stöðu að rétt­ar,- og sið­ferð­is­kerfi okk­ar. Við Íslend­ingar sýndum með sann­leiks­skýrslu Rann­sókn­ar­nefndar Alþing­is, undir fag­legri stjórn Páls Hreins­sonar pró­fess­ors í lög­um, að við gátum rýnt í eigin barm, iðrast, fyr­ir­gefið og lært. Við sam­ein­uð­umst öll sem eitt og settum á stofn þjóð­fund­inn sem í sögu­legum og lýð­ræð­is­legum skiln­ingi er stórmerki­legur vitn­is­burður um sjálf­bjarga þjóð á þroska­leið. Við sömdum okkur lýð­ræð­is­legri stjórn­ar­skrá og unnum að sátt, sann­leika og fyr­ir­gefn­ingu, sem inn­blés okkur sam­eig­in­lega von og drauma.

Auglýsing

Til varð hug­takið gamla og nýja Ísland til að aðskilja okkur frá von­leysi lið­inna tíma og fylla okkur von og birtu kom­andi tíma. Lýð­ræð­isum­bætur meðal þjóða hafa aldrei raun­gerst án árekstra og átaka milli valda­stétta og alþýðu. Um þetta vitnar einnig okkar saga. Yfir­grips­mikil sann­leiks­skýrsla í níu bindum opin­ber­aði það sem okkur grun­aði en vildum ekki opna augun fyr­ir; Íslensk stjórn­sýsla var slæm, mjög slæm. En nú bauðst okkur tæki­færi til að vakna upp af martröð umlið­inna ára­tuga og líta augum bjart­ari tíma. Áföll og harmur hruns­ins svipti burt möru þrælslundar og heim­ótt­ar, og skil­aði okkur hug­djarfri og end­ur­lífg­aðri þjóð­ar­sál. Okkur var ljóst að gamla Ísland, það sem við kvöddum með sárum tárum, var liðið undir lok. 


Til­vist­ar­kreppa íslenskra stjórn­mála snýst ekki um vinstri, hægri eða miðju. Hún snýst um sammann­legt eðli, sjálf­hverfu, hroka, fé, og vald­girnd. Við þessum brestum er engin skjót­virk lausn önnur en að hvert okkar fyrir sig líti í eigin barm, rækti and­ann, leiði hug­ann að æðri gildum lífs­ins, iðrist, fyr­ir­gefi, og geri náung­anum og sjálfum sér betur í dag en í gær, því það sem við gerum öðrum til góðs, umb­unar lífið okk­ur. Stjórn­mála­menn eru þessu lög­máli ekki und­an­skildir frekar en við öll. Göf­ug­mæli Krists verða aldrei ofsögð og er gullna reglan og und­ir­staða mann­helg­innar þessi: „Allt sem þér viljið að aðrir menn gjöri yður, það skuluð þér og þeim gjöra.“ 


Það er þjóð­inni engin fróun lengur að sjá stjórn­mála­menn í við­tölum fjöl­miðla, iða í skinn­inu, vipra and­lit, svitna og rang­hvolfa augum við að fara með hálf­sann­leik eða ósann­indi sem allir sjá í gegn­um. Þjóðin er nefni­lega glögg­skyggn­ari í dag en hún var fyrir 10 árum síð­an. Tíma­bil óheið­ar­leika á að vera lokið á Íslandi og við taka tímar heið­ar­leika, hug­sjóna og anda­gift­ar. Nú þarf að gefa röddum góðra stjórn­mála­manna gaum. Þær eru til, en eru ekki marg­ar, þær heyrast, en eru ekki hávær­ar. Hinir vald­sæknu sér­hags­muna­að­ilar verða að vitja síns tíma og víkja af því sjón­ar­sviði sem lýtur valds­vett­vangi almenn­ings­. 


Sæki ein­stak­lingur í völd í umboði fjöld­ans á það að vera hans helga mark­mið að þjóna fjöld­anum en ekki að koma fyrir meðal lamba sem úlfur í sauð­ar­gæru. 


Þjóðin vill að hag­sæld ríki, útgerð blóm­stri, orku­fyr­ir­tæki hagn­ist og fjár­mála­stofn­anir og fyr­ir­tæki dafni að verð­leik­um. En þetta þarf að vera á þeim for­sendum að sjálf­stæð­inu sé ekki storkað og allrar sann­girni sé gætt, og að hvorki verði illa gengið um auð­lind­ir, né arð­rán heim­ilt eða mann­rétt­indi fótum troð­in. Að sjálf­stæði okkar er vegið þegar lýð­ræð­is­bjögun og sund­ur­þykkja verður skoð­ana­mynd­andi þjóð­fé­lags­afl og það er brot á and­leg­um, sið­ferð­is­legum og lýð­ræð­is­legum mann­rétt­indum okkar og afkom­enda að virða ekki auð­lindir og sann­gjarnt afgjald þeirra. Þennan sann­leik þurfa kjörnir umboðs­menn okk­ar, alþing­is­menn, að með­taka, ætli þeir að eiga fram­tíð í stjórn­mál­u­m. 


E.t.v. er glíma and­ans við efnið dag­leg áskorun þeirra ein­stak­linga, sem fara með völd og fjár­muni almenn­ings. Ein­stak­lingur sem t.a.m. er ein­göngu knú­inn áfram af græðgi, verður henni ofur­seldur og glatar gjarnan teng­ingu við annan veru­leika en þann sem færir honum arð eða völd. Lífið í sinni fjöl­breyttu dýrð og litum verður honum eins­leitt að öðru leiti en þröng sýn á tak­mark­aða þætti veru­leik­ans, sem mynda mögu­legan far­veg fyrir fjár­-og eigna­mynd­un. Pen­ingar og völd verða hið ráð­andi gild­is­mat lífs­ins. Tengsl vina, fjöl­skyldu og vinnu­fé­laga verða hags­muna­tengsl, eða lítil sem engin ella. Lífs­hlaupið verður lítið annað en náma­gröftur og leið­angur eftir pen­ingum og eignum af þeim toga sem tak­mörk­uðum sál­ar­þroska eða æðri auð skila. Sá gráð­ugi nýtur t.a.m. ekki lista nema gildi sköp­un­ar­innar sé mæl­an­leg í pen­ingum eða ásókn ann­arra til verks­ins, en ekki vegna næmi hans og hrifn­ingar á list­sköp­un­inni sjálfri. Í huga þess gráð­uga taka dauðir hlutir á sig líf og hið eig­in­lega líf deyr anda sín­um. 


Valdið lýtur efn­is­heim­inum og er erfitt að höndla í auð­mýkt vegna hróp­andi and­stæðna efnis og anda. Ég velti stundum fyrir mér hvernig ein­stak­lingur í valda­stöðu, t.d. stjórn­mála­maður getur auð­sýnt kær­leika í garð lít­il­magn­ans eða fjöld­ans og verið eins­konar lif­andi hug­sjón rétt­lætis og göf­ug­mennsku? Eftir þessu er ósk­að. Valdið í eðli sínu bjagar sjálfs­vit­und þess sem valdið fer með, tíma­bundið eða til lang­frama. Hug­læg skil­grein­ing valds, hvers og eins, er ein­stak­lings­bundin áskor­un, gömul og ný. Sú áskorun stjórn­mála­manna að fara með umboð sitt af auð­mýkt og virð­ingu í þágu heild­ar­hags­muna þjóð­ar, er raun­veru­leg og aðkallandi. Þjóðin hefur ekki lang­lund­ar­geð til frek­ari rang­breytni, tafa eða trassa­skapar af hálfu kjör­inna full­trúa. Störf ráða­manna snú­ast um það að vera góðir valds­herrar eða vond­ir. Þol­in­mæði þjóðar er þrotin gagn­vart þeim vondu sem ætti öllum að vera ljóst.

Nú þarf þjóðin skiln­ing, heið­ar­leika og frið til að vaxa og þroska lýð­ræðis­vit­und sína og sjálfs­virð­ingu eða er það svo að almenn­ingur standi nú frammi fyrir ásetn­ings­broti hins tíma­bund­ins kjör­ins full­trúa­valds, gegn lýð­ræð­is­þróun í þágu þjóð­ar? 


Grein­ar­höf­undur ráð­leggur for­mönnum flokk­anna, kjörnum full­trúum og sitj­andi for­sæt­is­ráð­herra að breyta um betur og virða rétt og vilja þjóð­ar. Nú eru liðin sjö ár frá því þjóðin samdi og sam­þykkti sér nýja stjórn­ar­skrá og mál að töfum linni. Í stjórn­skipun Íslands er þjóðin stjórn­ar­skrár­gjaf­inn. Um þennan rétt almenn­ings er eng­inn vafi. Þjóðin hefur þeg­ar
 samið sér góða lang­þráða stjórn­ar­skrá og upp­runi valds­ins er henn­ar.
 

Höf­undur er áhuga­maður um betra líf.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Þjóðskrá afhendir upplýsingar um meðlimi í trú- og lífsskoðunarfélögum
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál mat það svo að netföng væru ekki viðkæmar persónuupplýsingar.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Heiðrún Lind Marteinsdóttir, framkvæmdastjóri SFS.
SFS segjast gera kröfu til sjávarútvegsins um að starfa heiðarlega og löglega
Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi segjast vilja vera fyrirmynd og í fremstu röð í heiminum þegar kemur að sjávarútvegi. Þau ætla að styðja stjórnvöld í aðgerðum sínum sem eru tilkomnar vegna Samherjamálsins.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Kristbjörn Árnason
Enn einu sinni springur kapítalisminn í loft upp á græðginni og siðleysinu
Leslistinn 19. nóvember 2019
Árni M. Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra.
Fyrrverandi ráðherra á meðal stjórnenda stofnunar sem gerir úttekt á útgerðum
Árni Mathiesen, fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, er aðstoðarframkvæmdastjóri fiskveiðisviðs stofnunarinnar sem Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra, hefur falið að gera úttekt á viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra.
FAO vinni úttekt á viðskiptaháttum útgerða í þróunarlöndum
Kristján Þór Júlíusson, sjávarútvegsráðherra mun hafa frumkvæði að því Alþjóðamatvælastofnunin vinni úttekt á viðskiptaháttum útgerða sem stunda veiðar og eiga í viðskiptum með aflaheimildir í þróunarlöndum.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Björgólfur úr stjórn Sjóvá „vegna anna“
Björgólfur Jóhannsson hefur ákveðið að víkja tímabundið úr stjórn Sjóvá. Hann var stjórnarformaður félagsins. Björgólfur tók nýverið við forstjórastöðunni hjá Samherja.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Julian Assange
Rannsókn gegn Assange felld niður
Samkvæmt WikiLeaks hefur rannsókn á hendur Julian Assange verið felld niður. Ritstjóri miðilsins, Kristinn Hrafnsson, segir að um réttarfarsskandal sé að ræða.
Kjarninn 19. nóvember 2019
GAMMA lokar starfsstöð sinni í Garðarstræti og flytur til Kviku
GAMMA, sem fór mikinn í íslensku fjármálalífi síðastliðinn áratug, er nú vart til nema að nafninu til. Starfsemi fyrirtækisins hefur verið flutt í nýjar höfuðstöðvar Kviku.
Kjarninn 19. nóvember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar