Ætlar enginn (virkilega) að gera neitt í þessu?

Fyrrverandi utanríkisráðherra skrifar um að arðurinn af auðlindum Íslands, líkt og í Namibíu, renni til fámenns forréttindahóps í skjóli pólitísks valds.

Auglýsing

Mútu­greiðslur Sam­herja til að krækja í arð­væn­legar veiði­heim­ildir í Namibíu og felu­leik­ur­inn með gróð­ann á Kýpur og Dubai, ætti að vera Íslend­ingum ærin ástæða til að líta í eigin barm. Ísland er auð­linda­hag­kerfi. Hvernig er háttað venslum auð­jöfranna, sem hafa náð yfir­ráðum yfir sjáv­ar­auð­lind þjóð­ar­inn­ar, við stjórn­mála­flokka og stjórn­mála­menn? Ef skyggnst er undir yfir­borð­ið, kemur þá ekki á dag­inn, að það er fleira líkt með skyldum „í Súdan og Gríms­nes­inu“ en flestir halda við fyrstu sýn?

Rifjum upp nokkrar lyk­il­stað­reynd­ir:

  1. Ástæðan fyrir því, að kvóta­kerf­inu var komið á (1983-91) var sú að við ótt­uð­um­st, að frjáls sókn leiddi til ofveiði og jafn­vel útrým­ingar helstu nytja­stofna.
  2. Mark­miðið var tví­þætt: ­sjálf­bær nýt­ing fiski­stofna, sem byggði á vís­inda­legri ráð­gjöf um veiði­þol og aukin arð­semi þessa und­ir­stöðu­at­vinnu­vegar þjóð­ar­innar með því að draga úr sókn­ar­kostn­aði (fækka skip­um, auka sér­hæf­ing­u). Til þess að ná síð­ar­nefnda mark­mið­inu verður að heim­ila útgerð­ar­að­ilum fram­sal – skipti á veiði­heim­ildum – til að auð­velda sér­hæf­ingu og lækka kostn­að.
  3. Við það að ríkið tekur að sér að tak­marka sókn og skammta veiði­heim­ildir eru hand­hafar veiði­heim­ildar lausir við sam­keppni, sem ella hefði að lokum étið upp hagnað allra. Við þetta mynd­ast „auð­lind­arenta“. Hún er sá arður sem eftir stend­ur, þegar allur annar kostn­að­ur, rekstr­ar- og fjár­fest­ing­ar­kostn­að­ur, þ.m.t. fjár­magns­kostn­aður og afskrift­ir, hefur verið greidd­ur. Auð­lind­arentan er and­lag veiði­gjalds­ins, sem hand­hafar veiði­heim­ilda eiga að greiða eig­and­anum (þjóð­inni) fyrir sér­leyfið til að nýta auð­lind­ina án sam­keppni. Þetta er ekki skatt­ur. Þetta er leigu­gjald fyrir sér­rétt­ind­i. 
  4. Auð­linda­gjald­ið, sem Norð­menn inn­heimta af hand­höfum nýt­ing­ar­réttar olíu­auð­lind­ar­inn­ar, rennur í þjóð­ar­sjóð­inn, sem nú er orð­inn öfl­ug­asti fjár­fest­ing­ar­sjóður í heimi. Með þessu móti rennur arð­ur­inn af auð­lind, sem er lögum sam­kvæmt eign þjóð­ar­inn­ar, til þjóð­ar­innar allrar – en ekki til for­rétt­inda­að­ila.
  5. Þegar afla­marks­kerfið v ar fest í sessi 1988, fengum við jafn­að­ar­menn því fram­gengt, að þjóð­ar­auð­lindin var lýst sam­eign þjóð­ar­innar að lög­um. Þetta gerðum við til að girða fyrir einka­eign­ar­rétt á veiði­heim­ild­um. Þegar fram­salið var lög­leitt (1990), settum við jafn­að­ar­menn skil­yrði fyrir sam­þykki þess. Við bættum við var­úð­ar­á­kvæði, sem enn stendur og hljóðar svo: „Út­hlutun veiði­heim­ilda... myndar ekki eign­ar­rétt eða óaft­ur­kall­an­legt for­ræði ein­stakra aðila yfir veiði­heim­ild­inn­i“. Tíma­bund­inn nýt­ing­ar­réttur skyldi því hvorki mynda lögvar­inn einka­eign­ar­rétt né bóta­skyldu á rík­ið, ef úthlutun veiði­heim­ilda yrði breytt síð­ar.
  6. Fyrst í stað var sjáv­ar­út­veg­ur­inn sokk­inn í skuld­ir. Auð­lind­arentan – sem and­lag veiði­gjalds – mynd­að­ist því ekki fyrr en að fáeinum árum liðn­um. Með nokk­urri ein­földun (aukin skulda­byrði erlendra lána eftir gjald­mið­ils­hrunið 2008) má segja, að s.l. tvo ára­tugi hafi auð­lind­arentan numið hund­ruðum millj­arða króna. Í vand­aðri grein um málið í Kjarn­anum (16.10.19) tíund­aði rit­stjór­inn, Þórður Snær Júl­í­us­son, nokkrar lyk­il­stærð­ir, sem varða þetta mál. Á ára­bil­inu 2010-18 hafa hand­hafar veiði­heim­ilda greitt sér arð ,sem nemur 92,5 millj­örðum kr. Á ára­bil­inu 2008-18 hefur arð­semi sjáv­ar­út­vegs­ins batnað sem nemur 447 millj­örðum kr. Hagur sjáv­ar­út­vegs­ins hefur því batnað mörgum sinnum meir en sem nemur álögðum veiði­gjöld­um, sem duga varla fyrir kostn­aði rík­is­ins af þjón­ustu við sjáv­ar­út­veg­inn (haf­rann­sókn­ir, land­helg­is­gæsla, hafnir o.s. frv.)
  7. Lögum sam­kvæmt má eng­inn einn útgerð­ar­að­ili eiga meira en sam­svarar 12% af verð­gildi heild­ar­kvót­ans. Þórður Snær upp­lýsti, að þetta laga­á­kvæði er ekki virt í reynd. Þegar litið er á fyr­ir­tækja­sam­steypur ein­stakra aðila, hefur hinum stærstu leyfst að rjúfa þak­ið. Meira en helm­ingur veiði­heim­ilda í íslensku lög­sög­unni er nú í hönd­um fimm aðila.
    Auglýsing
    Þar fara fremstir í flokki Brim (áður Grand­i), Sam­herj­a­sam­steyp­an, vinnslu­stöðin í Vest­manna­eyj­um, Kaup­fé­lag Skag­firð­inga og fylgi­fiskar og Þor­björn í Grinda­vík. 
  8. Þessir aðilar hafa því í reynd hirt bróð­ur­part­inn af auð­lind­arent­unni í eigin þágu og kom­ast upp með að borga fyrir for­rétt­indin veiði­gjald til mála­mynda, sem dugar varla fyrir útlögðum kostn­aði rík­is­ins fyrir þjón­ustu við atvinnu­grein­ina. Það er ekki nema von, að Þórður Snær spyrji: „Ætlar eng­inn að gera neitt í þessu?“ Hvar er sjó­manna­fé­lag­ið? Hvar er verka­lýðs­hreyf­ing­in? Hvar er stjórn­ar­and­stað­an? Hvernig væri að þeir fjöl­miðl­ar, sem nú virð­ast hafa rankað við sér, kynntu þennan nýja léns­aðal – sægreif­ana – sem virð­ast hafa náð hreðja­tökum á póli­tíkus­unum – fyrir þjóð­inni? Hvernig er það: Kynnti ekki Þor­steinn Már íslenska sjáv­ar­út­vegs­ráð­herr­ann fyrir kollega hans í Namibíu með þeim ummæl­um, að þetta væri hans ráð­herra í rík­is­stjórn Íslands?

Nið­ur­staðan er þessi:

Afla­marks­kerfið með fram­sali hefur á s.l. tveimur ára­tugum skilað til­ætl­uðum árangri varð­andi sjálf­bæra nýt­ingu fiski­stofna og stór­aukna arð­semi sjáv­ar­út­vegs­ins. Þessi árangur hefur náðst fyrir til­verknað rík­is­valds­ins ,sem hefur tekið að sér að tak­marka sókn og úthluta veiði­heim­ild­um. Gall­inn á gjöf Njarðar er hins vegar sá, að þrátt fyrir lög, sem kveða á um sam­eign þjóð­ar­innar og eiga að girða fyrir einka­eign­ar­rétt á veiði­heim­ild­um, hefur auð­lind­arent­an, sem við þetta myndast, runnið því sem næst öll til örfá­menns hóps kvóta­eig­enda. Við þetta hefur mynd­ast ný stétt ofur­ríkra, sem þiggur auð sinn í skjóli póli­tísks valds.

Þar með erum við aftur komin til Namib­íu. Það sama hefur gerst hér og þar. Arð­ur­inn af auð­lindum þjóð­anna rennur til fámenns for­rétt­inda­hóps í skjóli póli­tísks valds. Ég end­ur­tek spurn­ingu Þórðar Snæs: „Ætlar eng­inn virki­lega að gera neitt í þessu?“

Á tylli­dögum tala stjórn­mála­menn fjálg­lega um nor­ræna sam­vinnu. Spurn­ing okkar Þórðar Snæs snýst um kjarna máls­ins: Ætlum við að una því að vera í reynd skrípa­mynd af arð­rændri nýlendu eða ætlum við að skipa okkur í sveit með hinum nor­rænu vel­ferð­ar­ríkj­um, sem flestum dóm­bærum mönnum ber nú orðið saman um, að séu fyr­ir­mynd­ar­þjóð­fé­lög sam­tím­ans? Hvernig væri að Alþingi Íslend­inga gerði nú út af örk­inni fámennan hóp sæmi­lega viti­bor­inna manna og sendi til gamla lands­ins, Nor­egs, til að kynna sér fram­sýna auð­lindapóli­tík í þágu almanna­hags­muna? Við þurfum ekki að finna upp hjól­ið.

Höf­undur var for­maður Alþýðu­flokks­ins – jafn­að­ar­manna flokks Íslands – 1984-96.

Í upphafi árs 2020

Við á Kjarnanum göngum bjartsýn og einbeitt inn í nýtt ár og þökkum lesendum fyrir það traust sem þeir sýna með því að styrkja Kjarnann. 

Frjáls framlög frá lesendum hafa vaxið jafnt og þétt síðustu árin og eru mikilvæg tekjustoð undir reksturinn. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni og greina kjarnann frá hisminu. 

Við tökum hlutverk okkar sem fjölmiðill í þjónustu almennings alvarlega. Kjarninn birti 409 fréttaskýringar og 2.367 fréttir á árinu 2019. Kjarninn er vettvangur umræðu og á nýliðnu ári voru 539 skoðanagreinar birtar, stærstur hluti þeirra aðsendar greinar. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Jóhannes Hraunfjörð Karlsson
Hugmyndafræðin að baki auðsöfnuninni
Kjarninn 27. janúar 2020
Tilboð Eflingar kostar tæpa fjóra bragga á ári
Fram kom á kynningu Eflingar á kostnaðarmati vegna tilboðs stéttarfélagsins til Reykjavíkurborgar að kostnaðarauki vegna hækkun launa næmi tæpum fjórum bröggum árið 2023.
Kjarninn 27. janúar 2020
Lýsa yfir óvissustigi á Íslandi vegna kórónaveirunnar
Ríkislögreglustjóri hefur lýst yfir óvissustigi almannavarna í samráði við sóttvarnalækni og embætti landlæknis vegna kórónaveiru.
Kjarninn 27. janúar 2020
Guðmundur hættur sem bæjarstjóri Ísafjarðarbæjar
Bæjarstjóri Ísafjarðarbæjar hefur látið af störfum. Ástæðan er ólík sýn hans og meirihluta bæjarstjórnar á verkefni á vettvangi sveitarstjórnarstigsins.
Kjarninn 27. janúar 2020
Þórður Snær Júlíusson
Lélegir kapítalistar hampa braski sem snilld
Kjarninn 27. janúar 2020
„Stöðvum tanngreiningar“ – Vilja fella þjónustusamning úr gildi
Nú stendur yfir undirskriftasöfnun þar sem skorað er á háskólaráð að standa vörð um mannréttindi flóttafólks og umsækjenda um alþjóðlega vernd með því að fella þjónustusamning HÍ við Útlendingastofnun úr gildi.
Kjarninn 27. janúar 2020
Kom eins og stormsveipur
Kobe Bryant var fyrirmynd ungra íþróttaiðkenda. Hann lagði sig fram um að tengjast fyrirmyndum í ólíkum íþróttagreinum, til að hafa jákvæð áhrif um allan heim. Körfuboltaheimurinn er í sjokki eftir andlát hans.
Kjarninn 27. janúar 2020
Hildur Guðnadóttir vann Grammy-verðlaun fyrir Chernobyl
Hildur Guðnadóttir bætti enn einum stórverðlaununum í sarpinn í kvöld þegar hún hlaut Grammy-verðlaun.
Kjarninn 26. janúar 2020
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar