Ætlar enginn (virkilega) að gera neitt í þessu?

Fyrrverandi utanríkisráðherra skrifar um að arðurinn af auðlindum Íslands, líkt og í Namibíu, renni til fámenns forréttindahóps í skjóli pólitísks valds.

Auglýsing

Mútu­greiðslur Sam­herja til að krækja í arð­væn­legar veiði­heim­ildir í Namibíu og felu­leik­ur­inn með gróð­ann á Kýpur og Dubai, ætti að vera Íslend­ingum ærin ástæða til að líta í eigin barm. Ísland er auð­linda­hag­kerfi. Hvernig er háttað venslum auð­jöfranna, sem hafa náð yfir­ráðum yfir sjáv­ar­auð­lind þjóð­ar­inn­ar, við stjórn­mála­flokka og stjórn­mála­menn? Ef skyggnst er undir yfir­borð­ið, kemur þá ekki á dag­inn, að það er fleira líkt með skyldum „í Súdan og Gríms­nes­inu“ en flestir halda við fyrstu sýn?

Rifjum upp nokkrar lyk­il­stað­reynd­ir:

  1. Ástæðan fyrir því, að kvóta­kerf­inu var komið á (1983-91) var sú að við ótt­uð­um­st, að frjáls sókn leiddi til ofveiði og jafn­vel útrým­ingar helstu nytja­stofna.
  2. Mark­miðið var tví­þætt: ­sjálf­bær nýt­ing fiski­stofna, sem byggði á vís­inda­legri ráð­gjöf um veiði­þol og aukin arð­semi þessa und­ir­stöðu­at­vinnu­vegar þjóð­ar­innar með því að draga úr sókn­ar­kostn­aði (fækka skip­um, auka sér­hæf­ing­u). Til þess að ná síð­ar­nefnda mark­mið­inu verður að heim­ila útgerð­ar­að­ilum fram­sal – skipti á veiði­heim­ildum – til að auð­velda sér­hæf­ingu og lækka kostn­að.
  3. Við það að ríkið tekur að sér að tak­marka sókn og skammta veiði­heim­ildir eru hand­hafar veiði­heim­ildar lausir við sam­keppni, sem ella hefði að lokum étið upp hagnað allra. Við þetta mynd­ast „auð­lind­arenta“. Hún er sá arður sem eftir stend­ur, þegar allur annar kostn­að­ur, rekstr­ar- og fjár­fest­ing­ar­kostn­að­ur, þ.m.t. fjár­magns­kostn­aður og afskrift­ir, hefur verið greidd­ur. Auð­lind­arentan er and­lag veiði­gjalds­ins, sem hand­hafar veiði­heim­ilda eiga að greiða eig­and­anum (þjóð­inni) fyrir sér­leyfið til að nýta auð­lind­ina án sam­keppni. Þetta er ekki skatt­ur. Þetta er leigu­gjald fyrir sér­rétt­ind­i. 
  4. Auð­linda­gjald­ið, sem Norð­menn inn­heimta af hand­höfum nýt­ing­ar­réttar olíu­auð­lind­ar­inn­ar, rennur í þjóð­ar­sjóð­inn, sem nú er orð­inn öfl­ug­asti fjár­fest­ing­ar­sjóður í heimi. Með þessu móti rennur arð­ur­inn af auð­lind, sem er lögum sam­kvæmt eign þjóð­ar­inn­ar, til þjóð­ar­innar allrar – en ekki til for­rétt­inda­að­ila.
  5. Þegar afla­marks­kerfið v ar fest í sessi 1988, fengum við jafn­að­ar­menn því fram­gengt, að þjóð­ar­auð­lindin var lýst sam­eign þjóð­ar­innar að lög­um. Þetta gerðum við til að girða fyrir einka­eign­ar­rétt á veiði­heim­ild­um. Þegar fram­salið var lög­leitt (1990), settum við jafn­að­ar­menn skil­yrði fyrir sam­þykki þess. Við bættum við var­úð­ar­á­kvæði, sem enn stendur og hljóðar svo: „Út­hlutun veiði­heim­ilda... myndar ekki eign­ar­rétt eða óaft­ur­kall­an­legt for­ræði ein­stakra aðila yfir veiði­heim­ild­inn­i“. Tíma­bund­inn nýt­ing­ar­réttur skyldi því hvorki mynda lögvar­inn einka­eign­ar­rétt né bóta­skyldu á rík­ið, ef úthlutun veiði­heim­ilda yrði breytt síð­ar.
  6. Fyrst í stað var sjáv­ar­út­veg­ur­inn sokk­inn í skuld­ir. Auð­lind­arentan – sem and­lag veiði­gjalds – mynd­að­ist því ekki fyrr en að fáeinum árum liðn­um. Með nokk­urri ein­földun (aukin skulda­byrði erlendra lána eftir gjald­mið­ils­hrunið 2008) má segja, að s.l. tvo ára­tugi hafi auð­lind­arentan numið hund­ruðum millj­arða króna. Í vand­aðri grein um málið í Kjarn­anum (16.10.19) tíund­aði rit­stjór­inn, Þórður Snær Júl­í­us­son, nokkrar lyk­il­stærð­ir, sem varða þetta mál. Á ára­bil­inu 2010-18 hafa hand­hafar veiði­heim­ilda greitt sér arð ,sem nemur 92,5 millj­örðum kr. Á ára­bil­inu 2008-18 hefur arð­semi sjáv­ar­út­vegs­ins batnað sem nemur 447 millj­örðum kr. Hagur sjáv­ar­út­vegs­ins hefur því batnað mörgum sinnum meir en sem nemur álögðum veiði­gjöld­um, sem duga varla fyrir kostn­aði rík­is­ins af þjón­ustu við sjáv­ar­út­veg­inn (haf­rann­sókn­ir, land­helg­is­gæsla, hafnir o.s. frv.)
  7. Lögum sam­kvæmt má eng­inn einn útgerð­ar­að­ili eiga meira en sam­svarar 12% af verð­gildi heild­ar­kvót­ans. Þórður Snær upp­lýsti, að þetta laga­á­kvæði er ekki virt í reynd. Þegar litið er á fyr­ir­tækja­sam­steypur ein­stakra aðila, hefur hinum stærstu leyfst að rjúfa þak­ið. Meira en helm­ingur veiði­heim­ilda í íslensku lög­sög­unni er nú í hönd­um fimm aðila.
    Auglýsing
    Þar fara fremstir í flokki Brim (áður Grand­i), Sam­herj­a­sam­steyp­an, vinnslu­stöðin í Vest­manna­eyj­um, Kaup­fé­lag Skag­firð­inga og fylgi­fiskar og Þor­björn í Grinda­vík. 
  8. Þessir aðilar hafa því í reynd hirt bróð­ur­part­inn af auð­lind­arent­unni í eigin þágu og kom­ast upp með að borga fyrir for­rétt­indin veiði­gjald til mála­mynda, sem dugar varla fyrir útlögðum kostn­aði rík­is­ins fyrir þjón­ustu við atvinnu­grein­ina. Það er ekki nema von, að Þórður Snær spyrji: „Ætlar eng­inn að gera neitt í þessu?“ Hvar er sjó­manna­fé­lag­ið? Hvar er verka­lýðs­hreyf­ing­in? Hvar er stjórn­ar­and­stað­an? Hvernig væri að þeir fjöl­miðl­ar, sem nú virð­ast hafa rankað við sér, kynntu þennan nýja léns­aðal – sægreif­ana – sem virð­ast hafa náð hreðja­tökum á póli­tíkus­unum – fyrir þjóð­inni? Hvernig er það: Kynnti ekki Þor­steinn Már íslenska sjáv­ar­út­vegs­ráð­herr­ann fyrir kollega hans í Namibíu með þeim ummæl­um, að þetta væri hans ráð­herra í rík­is­stjórn Íslands?

Nið­ur­staðan er þessi:

Afla­marks­kerfið með fram­sali hefur á s.l. tveimur ára­tugum skilað til­ætl­uðum árangri varð­andi sjálf­bæra nýt­ingu fiski­stofna og stór­aukna arð­semi sjáv­ar­út­vegs­ins. Þessi árangur hefur náðst fyrir til­verknað rík­is­valds­ins ,sem hefur tekið að sér að tak­marka sókn og úthluta veiði­heim­ild­um. Gall­inn á gjöf Njarðar er hins vegar sá, að þrátt fyrir lög, sem kveða á um sam­eign þjóð­ar­innar og eiga að girða fyrir einka­eign­ar­rétt á veiði­heim­ild­um, hefur auð­lind­arent­an, sem við þetta myndast, runnið því sem næst öll til örfá­menns hóps kvóta­eig­enda. Við þetta hefur mynd­ast ný stétt ofur­ríkra, sem þiggur auð sinn í skjóli póli­tísks valds.

Þar með erum við aftur komin til Namib­íu. Það sama hefur gerst hér og þar. Arð­ur­inn af auð­lindum þjóð­anna rennur til fámenns for­rétt­inda­hóps í skjóli póli­tísks valds. Ég end­ur­tek spurn­ingu Þórðar Snæs: „Ætlar eng­inn virki­lega að gera neitt í þessu?“

Á tylli­dögum tala stjórn­mála­menn fjálg­lega um nor­ræna sam­vinnu. Spurn­ing okkar Þórðar Snæs snýst um kjarna máls­ins: Ætlum við að una því að vera í reynd skrípa­mynd af arð­rændri nýlendu eða ætlum við að skipa okkur í sveit með hinum nor­rænu vel­ferð­ar­ríkj­um, sem flestum dóm­bærum mönnum ber nú orðið saman um, að séu fyr­ir­mynd­ar­þjóð­fé­lög sam­tím­ans? Hvernig væri að Alþingi Íslend­inga gerði nú út af örk­inni fámennan hóp sæmi­lega viti­bor­inna manna og sendi til gamla lands­ins, Nor­egs, til að kynna sér fram­sýna auð­lindapóli­tík í þágu almanna­hags­muna? Við þurfum ekki að finna upp hjól­ið.

Höf­undur var for­maður Alþýðu­flokks­ins – jafn­að­ar­manna flokks Íslands – 1984-96.

Skiptir Kjarninn þig máli?

Kjarninn reiðir sig á framlög lesenda. Með því að styrkja Kjarnann mánaðarlega tekur þú þátt í að halda úti öflugum fjölmiðli.

Við erum til staðar fyrir lesendur og fjöllum um það sem skiptir máli.

Ef Kjarninn skiptir þig máli þá máttu endilega vera með okkur í liði.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Hygge
Hvað þýðir danska hugtakið hygge? Er það stig sem nær hærra en bara að hafa það kósí? Nær eitthvað íslenskt orð yfir það? Eða er um að ræða sérstaka danska heimspeki?
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eitt og annað ... einkum danskt
Eitt og annað ... einkum danskt
Hygge
Kjarninn 9. ágúst 2022
Rúmlega þriðjungur heimila á ekkert eftir í veskinu í lok mánaðar
Næstum átta af hverjum tíu í lægsta tekjuhópnum ná ekki að leggja neitt fyrir, ganga á sparnað eða safna skuldum í yfirstandandi dýrtíð. Hjá efsta tekjuhópnum geta næstum níu af hverjum tíu enn lagt fyrir, sumir umtalsvert.
Kjarninn 9. ágúst 2022
Eilífðarefnin finnast í regnvatni alls staðar um heiminn. Uppruni þeirra er oftast á vesturlöndum en það eru fátækari íbúar heims sem þurfa að súpa seyðið af því.
Regnvatn nánast alls staðar á jarðríki óhæft til drykkjar
Okkur finnst mörgum rigningin góð en vegna athafna mannanna er ekki lengur öruggt að drekka regnvatn víðast hvar í veröldinni, samkvæmt nýrri rannsókn.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Fleiri farþegar fóru um Flugstöð Leifs Eiríkssonar í júlí síðastliðinum en í sama mánuði árið 2019.
Flugið nær fyrri styrk
Júlí var metmánuður í farþegaflutningum hjá Play og Icelandair þokast nær þeim farþegatölum sem sáust fyrir kórónuveirufaraldur. Farþegafjöldi um Keflavíkurflugvöll var meiri í júlí síðastliðnum en í sama mánuði árið 2019.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Verðfall á mörkuðum erlendis er lykilbreyta í þróun eignarsafns íslenskra lífeyrissjóða. Myndin tengist fréttinni ekki beint.
Eignir lífeyrissjóðanna lækkuðu um 361 milljarða á fyrri hluta ársins
Fallandi hlutabréfaverð, jafn innanlands sem erlendis, og styrking krónunnar eru lykilþættir í því að eignir íslensku lífeyrissjóðanna hafa lækkað umtalsvert það sem af er ári. Eignirnar hafa vaxið mikið á síðustu árum. Í fyrra jukust þær um 36 prósent.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Uppþornað stöðuvatn í norðurhluta Ungverjalands.
Enn ein hitabylgjan og skuggalegur vatnsskortur vofir yfir
Það er ekki aðeins brennandi heitt heldur einnig gríðarlega þurrt með tilheyrandi hættu á gróðureldum víða í Evrópu. En það er þó vatnsskorturinn sem veldur mestum áhyggjum.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Þrjár af hverjum fjórum krónum umfram skuldir bundnar í steypu
Lektor í fjármálum segir ekki ólíklegt að húsnæðisverð muni lækka hérlendis. Það hafi gerst eftir bankahrunið samhliða mikilli verðbólgu. Alls hefur hækkun á fasteignaverði aukið eigið fé heimila landsins um 3.450 milljarða króna frá 2010.
Kjarninn 8. ágúst 2022
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar