Mútur sem hefðbundnir viðskiptahættir

Prófessor í hagfræði skrifar um þá sem enduróma röklausa réttlætingu hinna siðblindu mútuboðs- og skattasniðgöngumanna.

Auglýsing

Í kjöl­far afhjúpana Kveiks, Stund­ar­innar og Al Jazz­era á starfs­að­ferðum stórs íslensks sjáv­ar­út­vegs­fyr­ir­tækis í Namib­íu, Angóla og víðar leitar fólk skýr­inga.  Atferlið sem lýst er felur í sér að múta emb­ætt­is- og stjórn­mála­mönnum til að fá aðgang að fisk­veiði­kvóta sem ella væri ekki til­tæk­ur, að nota skatta­skjól og flókið net aflands­fé­laga til að snið­ganga ákvæði skatta­laga um skatt­greiðslur í Namibíu og víð­ar­. Það er til marks um alvar­leika þess­ara brota að sá sem mútar erlendum eða inn­lendum emb­ætt­is­manni eða ráð­herra á yfir höfði sér allt að fimm ára fang­elsi. Fyrrum starfs­menn þró­un­ar­sam­vinnu­stofn­unar lýsa einnig hvernig atferli fyr­ir­tæk­is­ins (m.a. veiðar með verk­smiðju­skipum sem sjaldan koma í höfn og þar sem yfir­menn eru ekki heima­menn) hafi stór­skaðað þá þekk­ing­ar­upp­bygg­ingu sem var í höfn þegar stofn­unin hvarf á braut 2010. Slíkt fram­ferði er bein árás á fram­færslu­mögu­leika framtíðar­kyn­slóða í Namibíu og er ekki síður afdrifa­ríkt en mútu­greiðsl­ur.

Margir þeirra sem ég ræddi við í kjöl­far Kveiks­þátt­ar­ins sögð­u: „Tja, eru mútur og „ómaks­greiðsl­ur“ ekki hefð­bundin við­skipti í Afr­ík­u“. ­Reyndar brugðu flestir fyrir sig alþjóð­legu útgáf­unni „Business as usual in Africa“. Og end­ur­óma þannig röklausa rétt­læt­ingu hinna sið­blindu mútu­boðs- og skatta­snið­göngu­manna. 

Með­virkni við­mæl­enda minna kallar á umhugs­un. Það er vissu­lega svo að hver dregur dám af sínum sessu­naut. Í fjöl­þjóð­legri könnun (Betrancea et al, 2019) sem ég átti aðild að komumst við að því að styrkur eft­ir­lits­stofn­ana (e. power) og traust til stjórn­valda hefur mikil áhrif á skattasið­ferð­i. Þar sem skatt­svik eru tíð eru margir til­búnir til þátt­töku í svika­at­ferli. Þar sem skatt­svik eru fátíð­ari eru færri til­búnir til slíkra hluta. Það er því eðli­legt að fólk hugsi eitt­hvað á þessa leið: „Sá sem gerir gott heima, gefur skíða­lyftur og flygla og styrkir íþrótta­starf ung­linga, hann vill vel. Og ef hann sýnir annað and­lit utan­lands; ber fé á opin­bera starfs­menn til að auka sér auðg­un­ar­tæki­færi, þá er á því sú skýr­ing að þetta sé business as usu­al, og ef „mátt­ar­stólp­inn trausti“ bæri ekki fé á þetta fólk þá myndi bara ein­hverjir Spán­verjar eða Portú­galar eða Kín­verjar fylla skarð­ið. Þannig myndi staða hinna fátæku í Afr­íku ekki batna, en geta „mátt­ar­stólpans trausta“ til að gera gott heima myndi minn­ka!“  

Auglýsing

En er sú ályktun að einn mútu­greið­andi leysi annan af eitt­hvað skárri ályktun en rök­leysa hins sið­lausa skattsvik­ara og ómaks­fjár­greið­anda? ­Nei! Í fyrsta lagi er það sá sem mútar sem er upp­haf og endir hins sið­lausa og lög­lausa athæf­is. Ef hann býður ekki borgun eða vill ekki borga „ómaks­fé“ þá fellur sá þáttur við­skipt­anna um sjálft sig. Ef emb­ætt­is­maður „bið­ur“ um ómaks­greiðslu, þá á sá sem er beð­inn ávallt þann kost að til­kynna athæfið til þar til bærra yfir­valda. Reyndar ber honum skylda til þess í sumum til­vikum að minnsta kosti. Með því að þegja og borga „ómaks­greiðsl­una“ er við­kom­andi að sam­þykkja rang­láta máls­með­ferð og ýta undir að mútu­þeg­inn beiti aðra aðila sömu brögð­u­m.  

Sá sem beð­inn er um „ómaks­greiðslu“ stendur frammi fyrir vali. Að greiða og ýta þannig undir óheil­brigða við­skipta­hætti í fram­tíð­inn­i. Kom­ist mút­urnar í hámæli geta við­brögð alþjóða­sam­fé­lags­ins á hinn bóg­inn orðið harka­leg og lang­tímatapið meira en skamm­tíma­á­vinn­ing­ur­inn. Sá sem neitar „ómaks­greiðslu“ kann að baka sér óvin­sældir og fjár­hagstap til skamms tíma. En til lengri tíma hagn­ast bæði hann og allir aðr­ir.  

Höf­undur er pró­fessor í hag­fræði við háskóla Íslands.

Kanntu vel við Kjarnann?

Frjáls framlög lesenda eru mikilvægur þáttur í rekstri Kjarnans. Þau gera okkur kleift að halda áfram að taka þátt í umræðunni á vitrænan hátt og greina kjarnann frá hisminu fyrir lesendur. 

Kjarninn er fjölmiðill sem leggur sig fram við að upplýsa og skýra út það sem á sér stað í samfélaginu með áherslu á gæði og dýpt. 

Okkar tryggð er aðeins við lesendur. Við erum skuldbundin ykkur og værum þakklát ef þið vilduð vera með í að gera Kjarnann enn sterkari. 

Ef þú kannt vel við það efni sem þú lest á Kjarnanum viljum við hvetja þig til að styrkja okkur. Þinn styrkur er okkar styrkur.

Já takk, ég vil styrkja Kjarnann!
Nýtt fjölmiðlafrumvarp komið fram – Endurgreiðsluhlutfall lækkað í 18 prósent
Mennta- og menningarmálaráðherra hefur birt nýtt frumvarp um stuðning við einkarekna fjölmiðla. Endurgreiðsluhlutfall verður lækkað en frekar. Það átti upphaflega að vera 25 prósent en verður 18 prósent.
Kjarninn 6. desember 2019
Sýknað og refsing milduð í Glitnismáli
Löng málsmeðferð leiddi til þess að refsing var skilorðsbundin. Tveir af fimm áfrýjuðu fyrri niðurstöðu til Landsréttar.
Kjarninn 6. desember 2019
Nú sé kominn tími til að bregðast við
Ný skýrsla Umhverfisstofnunar Evrópu er komin út.
Kjarninn 6. desember 2019
Bjarki Þór Grönfeldt
Rauði múrinn gliðnar
Kjarninn 6. desember 2019
Jón Atli Benediktsson
Jón Atli sækist eftir því að vera áfram rektor HÍ
Embætti rektors hefur verið auglýst laust til umsóknar fyrir tímabilið 1. júlí 2020 til 30. júní 2025.
Kjarninn 6. desember 2019
Þorsteinn Víglundsson, þingmaður Viðreisnar er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins.
Jafnréttismiðuð fyrirtæki greiði lægra tryggingagjald
Þingmenn úr þremur flokkum hafa lagt til að fyrirtæki með jafnara kynjahlutfall í stjórnunarstöðum greiði lægra tryggingagjald. Markmiðið er að fjölga konum í stjórnunarstöðum og þar með draga úr óleiðréttum launamun kynjanna.
Kjarninn 6. desember 2019
Hafa aldrei lánað meira til húsnæðiskaupa en í október
Tvö met voru sett í útlánum lífeyrissjóða til sjóðsfélaga sinna í október 2019. Í fyrsta lagi lánuðu þeir 26 prósent meira en þeir höfðu gert í fyrri metmánuði og í öðru lági voru útlánin 45 prósent fleiri en nokkru sinni áður innan mánaðar.
Kjarninn 6. desember 2019
Pexels
Íslendingar kaupa sífellt meira á alþjóðlegum netverslunardögum
Gífurleg aukning hefur orðið í fjölda póstsendinga hjá Póstinum í kjölfar stóru alþjóðlegu netverslunardaganna á síðustu árum. Alls hefur fjöldi innlendra sendinga aukist um 140 prósent frá árinu 2015.
Kjarninn 6. desember 2019
Meira úr sama flokkiAðsendar greinar